Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Габделхак Саматов

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Саматов фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Габделхак Габделгат улы Саматов (рус. Габдулхак Габдулгатович Саматов; 12 октябрь 1930, Иске Ибрай, Татарстан АССР — 6 март 2009, Казан) — Россия дин эшлеклесе, татар дин галиме, имам, шәригать хөкемдары (казый). Татарстанның беренче баш мөхтәсибе (1992—1998) һәм Татарстан Республикасы мөселманнарының диния нәзарәтенең беренче баш казые (1998—2006). Татарстанның мактаулы казые (2006—2009). Татарстанда хәзерге мөселман дини белем бирү системасына нигез салучыларның берсе.

Тормыш юлы

1930 елның 12 октябрендә Татарстан АССРның Аксубай районы Иске Ибрай авылында туа, гаиләдә тугызынчы бала була[2]. Әти-әнисе диндә була, колхозга керүдән баш тарткан өчен әтисе репрессияләнә һәм тоткынлыкта вафат була[3].

Балачагында һәм яшьлегендә Саматов башлангыч дини тәрбия ала, шәригать кануннары буенча яши[3]. Бөек Ватан сугышы башланып, ир туганнары фронтка киткәч, 11 яшьлек Габделхак җилкәсенә гаиләсе — әнисе һәм апа-сеңелләре турында кайгырту бурычы төшә[2].

1951 елда Саматов Совет армиясенә чакырыла. 1951—1954 елларда хезмәт итә[3]. 1954 елда демобилизацияләнгәннән соң Казанга күчеп килә, анда машина йөртүче булып эшли, ә буш вакытында ислам буенча шәхси дәресләр ала. 17 ел дәвамында аның төп остазы — татар дин галиме Габделхак Садыйков (1895—1990) була, ул аңарда өйдә укый[4][3].

1960 нчы еллар уртасында Саматов Тәлгать Таҗетдин белән бергә Бохарадагы «Мири Гарәп» мәдрәсәсенә укырга керә, әмма укуын тәмамлый алмый, кире Казанга кайта[2]. 1968 елда Саматов КГБ белән хезмәттәшлек итүдән баш тартканнан соң укудан бөтенләйгә чыгарыла[3].

1972 елда Саматов Пермь өлкәсе Куян (Каян) авылының теркәлгән мәхәлләсе имамы итеп билгеләнә, әмма җирле хакимиятнең аңа прописка ясаудан баш тартуы аркасында өч айдан соң ук гаиләсе яшәгән Казанга кайта[3]. Шуннан соң ул Мәрҗани мәчетенә — ул вакытта Казанда гамәлдә булган бердәнбер мәчеткә — слесарь булып урнаша һәм мәчет имамнары белән параллель рәвештә ислам нигезләре буенча рәсми булмаган дәресләр үткәрә башлый[2].

1970 нче елларда ул Зәкәрия Миңневәлиев җитәкләгән мәчетнең мөтәвәллият (идарә) составына керә[2].

1980 елда Тәлгать Таҗетдинне СЕСМДН (хәзерге Россия ҮДН) рәисе итеп сайлаганнан соң, Саматовка рәсми рәвештә имам булып хезмәт итү мөмкинлеге ачыла. 1981 елдан 1986 елга кадәр ул Әлмәттә, 1986—1988 елларда Оренбургта имам булып хезмәт итә, ә 1988—1991 елларда Чистай мәчетен җитәкли[2][5].

1990 елда Чистайда аның актив катнашында Татарстанның яңа тарихында беренче мөселман уку йорты — Ислам кабул итүнең 1000 еллыгы исемендәге мәдрәсә ачыла. 1990 елның 5 октябрендә, Казандагы Кабан арты мәчете мөэминнәргә кайтарылганнан соң бер ай үткәч, Саматов мөгаллим һәм Казан мөхтәсибе итеп Казанга җибәрелә һәм үзе белән беренче шәкертләрен алып килә[6]. Мәдрәсә 1991 елда Казанга күчә; Саматов анда 2003 елга кадәр укытучы булып эшли[2].

1991 елда СЕСМДНның киңәйтелгән пленумында Саматов Диния нәзарәте президиумы әгъзасы һәм Татарстанның баш мөхтәсибе итеп сайлана[2]. Мәрҗани мәчетендә 1998 елга кадәр биләгән бу вазифасында ул советтан соңгы чорда республика мөселман мәхәлләләренең эшчәнлеген координацияли[4][7].

1998 елда Татарстан мөселманнарының берләштерү корылтаенда Саматов Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәтенең беренче баш казые (шәригать хөкемдары) итеп сайлана һәм бу вазифаны 2006 елга кадәр башкара[4][3]. 2006 елдан Татарстанның мактаулы казые була[7]. Саматовны баш казый вазифасында Җәлил Фазлыев алыштыра[1].

Саматов — татарларда ислам тарихы, совет чорындагы Мәрҗани мәчете тарихы буенча китапларның, «Шәригать: вәгазь, хөкем, фәтва, җавап-савап, киңәшләр» дигән өч томлык вәгазьләр һәм фәтвалар китабының, мәдрәсәләр өчен уку әсбапларының авторы; совет елларында мөэминнәр арасында аның вәгазьләре яздырылган аудиокассеталар киң тарала[2][3]. 1990-нчы еллар башында, озак тәнәфестән соң, Саматовка хаҗ кылу мөмкинлеге ачыла[3].

2009 елның 6 мартында Казанда каты һәм озакка сузылган авырудан соң 79 нчы яшендә вафат була[7]. Чиләбе һәм Корган өлкәләре мөселманнары Диния нәзарәте мәгълүматларына караганда, үлеменә йөрәк авыруы сәбәп булган[1]. Җеназа намазын аңа Россия ҮДН рәисе, югары мөфти Тәлгать Таҗетдин укый. Мәрәсимдә катнашу өчен Казанга Уфада үтүче ҮДН корылтае делегатлары килә[3][1]. Казандагы Яңа Татар бистәсенең мөселман зиратында җирләнә[1].

Гаиләсе

Өйләнгән булган, дүрт бала тәрбияләп үстергән[3]. Улы, Таһир Габделхак улы Саматов (1960 елда туган), — мөфти, Ханты-Манси — Югра автономияле округы мөселманнарының Төбәк Диния нәзарәте рәисе, Россия ҮДН рәисенең беренче урынбасары[6][2].

Хәтер

  • 2010 елдан Казанда даими рәвештә Габделхак Саматов истәлегенә багышланган дини һәм фәнни форум — «Саматов укулары» үткәрелә[2].
  • Тууына 80 ел тулу уңаеннан ХМАО-Югра мөселманнары Төбәк Диния нәзарәте тарафыннан Таһир Саматов мөхәррирлегендә татар телендә «Халык күңелендәге Габделхак хәзрәт» дигән истәлекләр китабы нәшер ителә[2].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 В память о Габдулхаке Саматове (рус.). Региональное духовное управление мусульман Челябинской и Курганской областей (11 октябрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 5 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Медина аль-Ислам №109 — К 80-летию Габдулхака Саматова (рус.). Издательский дом «Медина» (4 октябрь 2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 5 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Габдулхак Саматов — бывший враг советской власти, ставший шариатским судьей (рус.). «БИЗНЕС Online» (6 ноябрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 5 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Габдулхак хазрат Саматов (1930—2009) (рус.). IslamToday (16 декабрь 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 5 август 2026.
  5. ↑ Мечеть «Аль-Марджани»: шакирды Таджуддин, Гусман Исхаков и новая генерация имамов (рус.). «Реальное время» (7 декабрь 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 5 август 2026.
  6. ↑ 1 2 Габдулхак Саматов и Исхак Лотфуллин стояли у истоков создания этого медресе (рус.). Духовное управление мусульман Республики Татарстан (9 сентябрь 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 5 август 2026.
  7. ↑ 1 2 3 Умер Габдулхак хазрат Саматов (рус.). ИА «Татар-информ» (6 март 2009). Мөрәҗәгать итү датасы: 5 август 2026.

Сылтамалар

Төркемнәр