Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Габдрахман Галләмов

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Галләмов фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Габдрахман Габдрәхим улы Галләмов (рус. Абдрахман Абдрахимович Галлямов, баш. Абдрахман Әбдрәхим улы Ғәлләмов; 15 октябрь 1926, Күсәй, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы — 19 февраль 1989, Уфа) — совет педагог-методисты һәм тел белгече, башкорт телен укыту методикасы буенча белгеч. Педагогика фәннәре кандидаты (1967), Башкорт АССР мәктәбенең атказанган укытучысы (1967)[2].

Тормыш юлы

1926 елның 15 октябрендә Башкорт АССРның Җылаер кантоны Күсәй авылында (хәзерге вакытта Башкортстан Республикасының Баймак районы Күсәй авылы) тау эшчесе гаиләсендә туган[3].

1940—1943 елларда Темәс педагогика училищесында, 1943—1947 елларда К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогика институтында укый[3]. Институтны тәмамлаганнан соң Сибай шәһәренең 1 нче урта мәктәбендә башкорт теле һәм әдәбиятын укыта. 1948—1953 елларда Белорет педагогика училищесында, 1953 елдан Сибай шәһәре халык мәгарифе бүлегендә эшли[4].

1958 елдан Башкортстан укытучылар белемен камилләштерү институтында эшли. 1968 елдан гомеренең ахырына кадәр Башкорт дәүләт университетының филология факультетында укыта, башкорт һәм гомуми тел белеме кафедрасында башкорт теле һәм әдәбияты курсын алып бара[4].

1989 елның 19 февралендә Уфада вафат була, шунда ук җирләнгән[4].

Фәнни һәм методик эшчәнлеге

1967 елда Галләмов Мәскәүдә, СССР Педагогика фәннәре академиясенең Гомуми һәм политехник белем бирү фәнни-тикшеренү институтында, «Башкортча укырга-язарга өйрәтү» дигән темага кандидатлык диссертациясен яклый. Эш профессор Җәлил Киекбаев җитәкчелегендә башкарыла[3].

Галләмовның иң танылган эше — «Әлифба» китабы. 1962 елдан республика мәктәпләрендә ул З. Н. Аюханов белән берлектә төзегән, укырга-язарга өйрәтүнең иҗек ысулына нигезләнгән дәреслек кулланыла. Галләмов тарафыннан 1969 елда чыгарылган «Әлифба» басмасы 1974 елда Лейпцигта Халыкара китап ярминкәсе дипломы белән билгеләп үтелә[5][4]. 1962—2008 елларда әлифба 46 тапкыр кабатлап бастырыла. 1986 елда, мәктәпләрнең балаларны алты яшьтән укытуга күчүенә бәйле рәвештә, Галләмов әлифбаның яңа вариантын әзерли[4].

Галләмов башлангыч сыйныфлар өчен башкорт теле буенча укыту-методик комплекслар эшләп чыгара һәм республикада беренче булып сөйләм үстерү буенча дидактик материаллар җыентыгын төзи. 1974 елда аның тарафыннан әзерләнгән, 54 грампластинкадан торган, башкорт теле һәм әдәбияты буенча фонохрестоматия чыгарыла[6].

Барлыгы Галләмов 40 тан артык фәнни һәм укыту-методик хезмәтнең, шул исәптән педагогика училищелары һәм башкорт мәктәпләренең башлангыч сыйныфлары өчен дәреслекләрнең авторы һәм автордашы була[2].

Төп хезмәтләре

«Башкорт тел белеме» библиографик күрсәткечендә Галләмовның хезмәтләре һәм аның катнашындагы басмалар арасында, аерым алганда, түбәндәгеләр күрсәтелгән[7]:

  • Галләмов А. Укырга-язарга өйрәтү: әлифба буенча методик кулланма. — Уфа: Башкнигоиздат, 1965. — 156 б. (рус телендә)
  • Галләмов А. Әлифба. — Уфа, 1969. — 104 б. (башкорт телендә)
  • Киекбаев Җ. Г., Фәритов Х. С., Галләмов А. Ә. 5—6 сыйныфлар өчен башкорт теле дәреслеге. 1 кисәк: Фонетика һәм морфология. — Уфа: Башкнигоиздат, 1964. — 264 б. (рус телендә)
  • Киекбаев Җ. Г., Галләмов А. Ә., Фәритов Х. С., Азнабаев Ә. М., Сәетбатталов Г. Г. Башкорт теле: педагогика училищелары өчен дәреслек. — Уфа, 1968. — 411 б. (рус телендә)
  • Галләмов А. Ә. Башкортча укырга-язарга өйрәтү: диссертация авторефераты. — Мәскәү, 1967. — 52 б. (рус телендә)

Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

  • Башкорт АССР мәктәбенең атказанган укытучысы (1967)[2];
  • К. Д. Ушинский медале (1974)[3];
  • РСФСРның халык мәгарифе отличнигы[8].

Хәтер

  • Галләмов вафат булганнан соң аның гаиләсе галимнең документларын Башкортстан Республикасының Мәгариф тарихы музеена һәм Башкорт дәүләт университеты тарихы музеена тапшыра[3].
  • 1997 елда Баймак районында педагогик хезмәткәрләр арасында Габдрахман Галләмов исемендәге призга ел саен үткәрелә торган конкурс булдырыла.
  • Уфада ул яшәгән йортта һәм Күсейдәге мәктәп бинасында мемориаль такталар куелган[2].
  • Башкорт дәүләт университетының Сибай филиалында Галләмов исемендәге лингвистик дисциплиналар методикасы кабинеты ачыла, анда аның шәхси документлары, хезмәтләре һәм дәреслекләре саклана[4].
  • Күсей авылында бер урамга һәм мәктәп музеена Галләмов исеме бирелгән[8].

Искәрмәләр

  1. ↑ Башкирская энциклопедия (рус.) — Башкирская энциклопедия, 2005. — 4344 с. — ISBN 978-5-88185-053-1
  2. ↑ 1 2 3 4 Яикбаев К. Я. Галлямов Абдрахман Абдрахимович (рус.). Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (10 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 сентябрь 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Ергин Ю. В., Мухутдинова Р. З. (2011). «Педагог, методист, языковед. К 85-летию Абдрахмана Галлямова (1926—1989)». Вестник Башкирского университета (4). ISSN 1998-4812.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 Романов В.. Видные учёные Башкортостана: Абдрахман Галлямов (к 90-летию со дня рождения учёного-языковеда)  [рус.], Башинформ (2016-10-15).
  5. ↑ Алифба (рус.). Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (2 март 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 сентябрь 2026.
  6. ↑ Выдающиеся отечественные учёные, внесшие большой вклад в развитие башкирского языкознания и литературоведения (рус.). Институт развития образования Республики Башкортостан 4. Мөрәҗәгать итү датасы: 9 сентябрь 2026.
  7. ↑ Башкирское языкознание: указатель литературы / Сост. Т. М. Гарипов, З. Г. Ураксин, М. Л. Рафиков, Р. Х. Тимергалина; под ред. Т. М. Гарипова и З. Г. Ураксина. — Уфа, 1980. — С. 23, 29—30, 46.
  8. ↑ 1 2 Күсей ауылы феномены (башк.). Ватандаш (24 октябрь 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 9 сентябрь 2026.

Әдәбият

  • Яйыҡбаев К. Я. Мәғрифәтсе мөғәллимдәр, күренекле уҡытыусылар һәм мәғариф эшмәкәрҙәре: тарихи-педагогик очерктар һәм һүрәтләмәләр [башк.]. — Өфө, 2003.
  • Ергин Ю. В., Мухутдинова Р. З. Педагог, методист, языковед. К 85-летию Абдрахмана Галлямова (1926—1989) // Вестник Башкирского университета. — 2011. — № 4. — С. 1469. — ISSN 1998-4812.
  • Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — С. 222. — 672 с.

Төркемнәр