Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыруМәгълүмат
РУВИКИ ТУРЫНДА

Иван Буланкин

Иван Николаевич Буланкин (3 февраль 1901, Тәмте, Тәмте вулысы, Зөя өязе, Казан губернасы, Россия империясе — 31 октябрь 1960, Харьков, Харьков өлкәсе, Украина Совет Социалистик Республикасы, СССР) — совет биохимик-галиме, биология фәннәре докторы (1939), профессор (1934), УССР Фәннәр академиясенең хакыйкый әгъзасы (1951; 1939 елдан мөхбир әгъза)[1]. 1945—1960 елларда А. М. Горький исемендәге Харьков дәүләт университеты ректоры, Бөек Ватан сугышы елларында — Томск дәүләт университетының фәнни-тикшеренү эшләре буенча проректоры һәм химия факультеты деканы[2]. УССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1951)[1]. 1924 елдан ВКП(б)/СБКФ әгъзасы, СБКФның XIX съезды делегаты (1952)[3].

Тормыш юлы

1901 елның 21 гыйнварында (3 февралендә) (кайбер академик басмаларда 1901 елның 9 феврале датасы күрсәтелә)[4] Казан губернасы Зөя өязе Тәмте волостеның Тәмте авылында (хәзерге Татарстанның Кама Тамагы районы) крестьян гаиләсендә туа[1].

1911 елда башлангыч авыл мәктәбен, 1920 елда икенче баскыч мәктәпне тәмамлый. 1920—1921 елларда Эшче-крестьян Кызыл армиясе сафларында хезмәт итә, анда 13 нче укчылар дивизиянең дивизия мәктәбендә, ә аннары Идел арты укчылар бригадасының уку җәяүле гаскәр мәктәбендә укыта.

1921 елда армия сәяси бүлеге тарафыннан Харьковка укырга җибәрелә. 1926 елда Харьков халык мәгарифе институтының табигый фәннәр бүлеген тәмамлый, шуннан соң зоология фәнни-тикшеренү кафедрасы аспирантурасында профессор А. В. Нагорный җитәкчелегендә белем ала[4].

Фәнни-педагогик эшчәнлеге

1929 елдан укыту эшчәнлеген Халык мәгарифе институтында алып бара, 1930—1931 елларда биология факультеты деканы вазифаларын башкара.

1933 елда Харьков дәүләт университетының биохимия кафедрасына нигез сала һәм аны җитәкли, кафедра белән өч дистә елга якын (сугыш елларын исәпкә алмаганда) идарә итә[4]. 1933—1935 һәм 1937—1939 елларда фәнни эш буенча университет проректоры вазифасын башкара.

1934 елда профессор исемен ала. 1936 елда диссертация якламыйча биология фәннәре кандидаты дәрәҗәсенә лаек була. 1939 елның февралендә УССР Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы итеп сайлана. 1939 елның сентябрендә «Закономерности старения золей и студней желатины» темасына диссертация яклый һәм биология фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсен ала.

Эвакуациядәге эшчәнлеге (Томск университеты)

Бөек Ватан сугышы чорында 1941 елның ноябреннән 1944 елга кадәр Томск дәүләт университетында эшли[2][5].

Томскта профессор И. Н. Буланкин коллоид химиясе кафедрасын җитәкли, химия факультеты деканы вазифаларын башкара һәм университетның фәнни-тикшеренү эшләре буенча проректоры була[2]. Оборона сәнәгате мәнфәгатьләрендә фәнни тикшеренүләр оештыруда һәм эвакуацияләнгән фәнни коллективларның эшен координацияләүдә актив катнаша[2]. Тылда оборона эшләнмәләрен тәэмин итү һәм фәнни кадрлар әзерләү буенча фидакарь хезмәте өчен Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнә[6].

Харьков университеты башында

Харьковны азат иткәннән соң университетның биохимия кафедрасы белән җитәкчелек итә. 1945 елның ноябреннән А. М. Горький исемендәге Харьков дәүләт университеты ректоры итеп билгеләнә, югары уку йортын гомеренең ахырына кадәр җитәкли[4].

1951 елда Украина ССР Фәннәр академиясенең хакыйкый әгъзасы (академигы) итеп сайлана.

И. Н. Буланкин җитәкчелегендә университетта радиофизика факультеты һәм төш физикасы бүлеге ачыла, шәһәрнең үзәк мәйданында урнашкан һәм сугыш җимергән университет комплексында күләмле торгызу эшләре башкарыла.

1960 елның 31 октябрендә Харьковта вафат була[4].

undefined

Гыйльми эшчәнлеге

И. Н. Буланкинның фәнни тикшеренүләре яшь һәм функциональ биохимиягә, аксым матдәләренең һәм нуклеин кислоталарының коллоид химиясенә, коллоид системаларның картаюына һәм аксымнарның денатурациясенә хас физик-химик закончалыкларга багышланган[4]. А. В. Нагорный белән берлектә Ватан онтобиохимиясе фәнни мәктәбенә нигез салучы була[4].

Ул желатин көлләренең һәм гельләренең картаюының кинетик үзенчәлекләрен өйрәнә, биополимерлар структурасында дисульфид һәм сульфгидрил төркемнәренең ролен билгели. Медицина желатины препаратларын чистартуның гамәли ысулларын һәм донор канын консервацияләү технологиясен эшләп чыгара. 160тан артык фәнни хезмәт, шул исәптән «Биохимия» журналында публикацияләр, монографияләр һәм «Физик һәм коллоид химиясе» (рус. «Физическая и коллоидная химия», 1957, 1959 елда яңадан бастырылган) фундаменталь дәреслек авторы[4].

Бүләкләре һәм исемнәре

  • Өч Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (1944; 23.01.1948; 1954)[6];
  • «1941—1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәте өчен» медале[5];
  • Украина ССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1951)[1].

Исемен мәңгеләштерү

  • 2002 елның 9 февралендә Харьковта Гуданов урамындагы 9/11 санлы торак йорт фасадында (галим анда 1944 елдан 1960 елга кадәр яшәгән) мемориаль такта урнаштырыла[4];
  • Харьков университетының биология факультетында биохимияне өйрәнүдә зур уңышларга ирешкән студентлар өчен академик И. Н. Буланкин исемендәге стипендия булдырыла;
  • 2004 елда Харьков университетының 200 еллыгына багышлап, галимнең кызы — биохимик Н. И. Буланкина катнашында әзерләнгән истәлекләр һәм фәнни хезмәтләр тупланган «Академик Иван Николаевич Буланкин 1901—1960» монографик китабы бастырып чыгарыла.

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 Теньки (рус.). Институт Татарской энциклопедии и регионоведения Академии наук Республики Татарстан (1 гыйнвар 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 октябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 Томский университет: листая календарь. 2006 (рус.). Научная библиотека Томского государственного университета (1 гыйнвар 2006). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 октябрь 2026.
  3. ↑ Делегаты XIX съезда ВКП(б) — КПСС (рус.). Материалы XIX съезда ВКП(б) — КПСС (19 февраль 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 октябрь 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Никитин В. Н., Утевский А. М. Памяти Ивана Николаевича Буланкина (9 февраля 1901 — 31 октября 1960) (рус.). Журнал «Биохимия» (Российская академия наук) (1 декабрь 1961). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 октябрь 2026.
  5. ↑ 1 2 Каталог захоронений участников Великой Отечественной войны и тружеников тыла: биографические справки сотрудников ТГУ (рус.). Издательство Томского государственного университета (9 май 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 октябрь 2026.
  6. ↑ 1 2 Указ Президиума Верховного Совета СССР о награждении работников высшей школы (рус.). Ведомости Верховного Совета СССР (Научная библиотека ТГУ) (23 сентябрь 1944). Мөрәҗәгать итү датасы: 1 октябрь 2026.

Әдәбият

  • Академик Иван Николаевич Буланкин. 1901-1960 / Харьковский национальный ун- т им. В.Н.Каразина / В.А. Бондаренко (науч.ред.), Н.И. Буланкина (сост.), С.И. Посохов (науч.ред.). — Харьков: Автоэнергия, 2004. — 352 с. — ISBN 966-8307-00-3.
  • Буланкін Іван Миколайович: [Біогр. довідка] // Український Радянський Енциклопедичний Словник. — Київ, 1986. — Т. 1. — С. 229.
  • Иван Николаевич Буланкин: биобиблиографический указатель литературы / МВ ССО УССР, Харьковский ордена Трудового Красного Знамени и ордена Дружбы народов Государственный университет им. А. М. Горького, Центральная научая библиотека; сост. М. Г. Швалб; науч. ред. Е. В. Парина. — Харьков: ХГУ, 1982. — 31 с. — (Биобиблиографические указатели литературы об ученых ХГУ; вып. 5).
  • Егоров А. Организатору науки [укр.] // Вечерний Харьков. — 2002. — № 9 февраля.
  • Мерзликина М. Гвоздики ректору // Слобода. — 2002. — № 12 февраля.
  • Тараненко М. Пам’ять про сподвижника [укр.] // Слоб. край. — 2002. — № 12 лютого.
  • Профессора Томского университета: Биографический словарь / С. Ф. Фоминых, С. А. Некрылов, Л. Л. Берцун, А. В. Литвинов. — Томск: Издательство Томского университета, 1998. — Т. 2: 1917—1945. — С. 64—67. — 544 с. — ISBN 5-7511-0989-9.
  • Большая советская энциклопедия / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е. — М.: Советская энциклопедия, 1969—1978.

Сылтамалар

Төркемнәр