Иске Калмаш

Авыл Калмаш елга буенда урнашкан^[4], район үзәге — Чакмагыш авылыннан көнчыгышка таба 12 км һәм Бүздәк тимер юл станциясеннән төньяк-көнчыгышка таба 79 км ераклыкта урнашкан^[4].

Район үзәгеннән (Чакмагыш авылы) 12 км, иң якын тимер юл станциясеннән (Бүздәк) 79 км ераклыкта урнашкан^[5].

Иске Калмаш авылы кергән Чакмагыш районы территориясе Агыйдел буе тигезлегендә урнашкан. Рельефы тигез, калкулыклы^[6].

Климаты уртача континенталь. Һаваның уртача еллык температурасы — +2,5 °C, гыйнварның уртача температурасы — −14,5 °C, июльнеке — +18,5 °C. Абсолют максималь температура — +39 °C, абсолют минималь температура — −45 °C. Уртача еллык явым-төшем күләме — 450 мм, җылы чорда — 350 мм^[6].

Авыл Кушнаренко — Чакмагыш — Бакалы региональ әһәмияттәге автомобиль юлында урнашкан. Иң якын тимер юл станциясе, Бүздәк (төньяк-көнчыгышка таба 79 км), Уфа — Ульяновск линиясендә урнашкан. Район үзәге, Чакмагыш авылы һәм Уфа шәһәре белән даими автобус элемтәсе бар.

Документаль чыганаклар буенча, авыл тарихы 1709 елдан башлана, ул вакытта бирегә Пенза өлкәсеннән татарлар күченеп килә^[7]. Авыл җирлеге администрациясе мәгълүматлары буенча, беренче күченүчеләр арасында Каңлы волостеннан Калмаш елгасының сул ярына күчеп килгән җиде башкорт гаиләсе дә булган. Авылның бу өлеше хәзерге вакытка кадәр «Башкорт очы» дип атала. «БАССР тарихы буенча документлар һәм материаллар» җыентыгының 3 нче өлешендә, шулай ук Ә. З. Әсфәндияровның «Башкортстан авыллары тарихы» монографиясендә (6 нчы том, 72 нче бит) Иске Калмаш авылының 1709 елда ук булганлыгы күрсәтелә. Башта авыл Калмаш дип атала, Яңа Калмаш авылы барлыкка килгәч, Иске Калмаш исемен йөртә башлый^[4].

1722—1723 елгы беренче ревизия (халык санын алу) материаллары буенча, Иске Калмаш авылында Казан губернасыннан күченеп килгән 26 татар яшәгән^[8].

Авылга нигез салучылар арасында Акчуриннар, Тимашевлар, Макуловлар, Кашаевлар, Казаевлар, Сакаевлар һәм Янбухтиннар кебек дворян династияләре вәкилләре булган^[7].

1795 елда 19 йортта 132 кеше яшәгән. 1865 елда 135 йортта — 893 кеше. Халык терлекчелек, игенчелек, умартачылык, йөк ташу белән шөгыльләнгән. Бу вакытта авылда 2 мәчет, училище, күн заводы эшләгән, волость идарәсе урнашкан.

1906 елда авылда 3 мәчет, инородецлар мәктәбе, 3 тегермән, 3 бакалея кибете, 2 икмәк саклау магазины теркәлгән; волость идарәсе урнашкан^[4].

1922 елга кадәр Иске Калмаш авылы волость үзәге була. 1925 елда Иске Калмаш авыл советы оештырыла^[8].

Халык санын алу һәм рәсми чыганаклар мәгълүматлары буенча:

• 1722—1723 еллар — 26 татар (беренче ревизия мәгълүматлары буенча)^[8];
• 1795 ел — 132 кеше;
• 1865 ел — 893 кеше;
• 1906 ел — 1746 кеше;
• 1920 ел — 2250 кеше;
• 1939 ел — 1963 кеше;
• 1959 ел — 2137 кеше;
• 1989 ел — 1835 кеше;
• 2002 ел — 1903 кеше^[4];
• 2019 ел — 1926 кеше^[3].

Милли составы: татарлар, башкортлар.

Авыл җирлеге территориясендә түбәндәге оешмалар эшли^[3][9]:

• «Октябрь» авыл хуҗалыгы җитештерү кооперативы (җитәкчесе — А. Ф. Мусин, төп юнәлешләре — терлекчелек һәм игенчелек);
• крестьян-фермер хуҗалыклары (300 гектарга якын җир);
• «Транснефть-Урал» АҖнең «Чекмагуш» нефть куу станциясе;
• «Уралтранснефтепродукт» ПСПсы;
• «Связьтранснефть»  [рус.] (тат.ААҖ;
• «Чекмагушнефть» ПСНы;
• урта гомуми белем бирү мәктәбе (1—11 сыйныфлар);
• ике балалар бакчасы;
• Иске Калмаш участок хастаханәсе;
• «Сбербанк» ПАҖ;
• почта элемтәсе бүлеге;
• авыл мәдәният йорты;
• авыл китапханәсе.

Халыкның төп өлеше авыл хуҗалыгында, нефть тармагында һәм социаль өлкәдә хезмәт итә^[3].

Авыл йортлары тулысынча газлаштырылган. «Чиста су» республика программасы буенча авылда суүткәргечне капиталь ремонтлау эшләре алып барыла^[9].

1848 елда беренче дини мәктәп ачыла. 1907—1910 елларда кызлар өчен мәдрәсә, 1907 елда малайлар өчен өч сыйныфлы мәктәп ачыла^[10].

1920—1921 уку елында башлангыч мәктәп эшли башлый. 1924—1925 уку елында Бәләбәй кантонының халык мәгарифе бүлеге мәктәпне терәк мәктәп итеп билгели. Беренче директоры Гали Калмәтов була.

1922 елда II баскыч мәктәп ачыла. 1924—1925 уку елында аның беренче чыгарылышы була.

1932 елда Крестьян яшьләре мәктәбе ачыла. Беренче директоры — И. Акчурин.

1941—1942 уку елында Иске Калмаш җидееллык мәктәбе урта мәктәп итеп үзгәртелә. Урта мәктәп директоры итеп Нурислам Фәхретдин улы Акчурин билгеләнә. 1946 елда беренче тапкыр 15 укучы аттестат ала^[9].

1969 елда мәктәпнең типик бинасы төзелә^[10].

Бүгенге көндә мәктәптә 218 бала белем ала, 32 педагог эшли (50 %ы беренче яки югары квалификацион категориягә ия). Мәктәп эшләгән чорда 3 меңнән артык чыгарылыш укучысы урта белем турында аттестат алган, аларның 100 гә якыны мәктәпне алтын һәм көмеш медальләр белән тәмамлаган. Мәктәп каршында якын-тирә авыл балалары өчен интернат эшли. Мәктәптә өлкә тарихына багышланган музей төзелгән^[9].

Авыл җирлеге территориясендә ике мәктәпкәчә муниципаль бюджет мәгариф учреждениесе эшли:

• 1 нче балалар бакчасы (мөдире — Г. Р. Шакирова, Башкорт мәгариф отличнигы);
• 2 нче балалар бакчасы (мөдире — Н. М. Вәлиева, БР мәгариф отличнигы).

Балалар бакчаларында 95 бала тәрбияләнә^[9].

1848 елда авылда мәдрәсә ачыла. 1897—1898 елларда өченче мәчет төзелә (хәзерге вакытта бинада иске мәктәп урнашкан). Мәдрәсә белән Шәкүр Дәүкәев җитәкчелек итә^[10].

2007 елның 2 сентябрендә авылда «Зәйтүнә» мәчете ачыла^[9].

• Иске Калмаш шәһәрлеге — авыл тирәсендә урнашкан археологик истәлек^[4].
• Авыл мәдәният йорты каршындагы өлкә тарихины багышланган музей^[8].
• Авыл үзәгендәге Җиңү паркы һәм Бөек Ватан сугышында һәлак булганнарга һәйкәл.
• «Зәйтүнә» мәчете (2007 елда төзелгән)^[9].

• Җиңүгә 55 ел урамы (ул. 55 лет Победы);
• Габдулла Тукай урамы;
• Гагарин урамы;
• Кәрам Гайсин урамы;
• Галимовлар урамы;
• Ирек Шакиров урамы;
• Ленин урамы;
• Тынычлык урамы (ул. Мира);
• Яшьләр урамы (ул. Молодёжная);
• Муса Гәрәев урамы;
• Нефтьчеләр урамы;
• Октябрь урамы;
• Пушкин урамы;
• Революция урамы;
• Бакча урамы;
• Яңа урам (ул. Новая);
• Совет урамы.

• Хаҗиев Гаделгәрәй Закир улы (1930 туган) — ветеринария табибы, БР Фәннәр академиясенең мактаулы академигы (1995), ветеринария фәннәре докторы (1982), профессор (1986)^[4].
• Казыйханова Фәүзия Гыйниятулла кызы — РСФСРның халык мәгарифе отличнигы.