Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Кирам Хәмзин

Кирам Хәмзә улы Хәмзин (рус. Кирам Хамзинович Хамзин; 1889, Татар Ялтаны, Чистай районы — февраль 1923, Казан) — CCCР партия һәм дәүләт эшлеклесе, Кырым АССРның беренче мәгариф халык комиссары (1921 елның 10 ноябре — 1923 елның феврале). Россиядә Гражданнар сугышында катнашучы[1].

Тәрҗемәи хәле

Кирам Хәмзин 1889 елда Казан губернасының Чистай өязе Татар Ялтаны авылында (хәзерге Татарстан Республикасының Чистай районы Татар Ялтаны авылы) ярлы татар крестьян гаиләсендә туа. Сигез балалы (биш улы, өч кызы) Хәмзә исемле крестьян гаиләсендә тәрбияләнә[2]. Башлангыч белем алган[1].

1914 елда Беренче бөтендөнья сугышы башлану белән Рус император армиясе сафларына хәрби хезмәткә алына. 1917 ел ахырындагы инкыйлаби вакыйгаларга кадәр гамәлдәге армиядә фронтта була[2].

1917 елның декабрендә туган авылы Татар Ялтанына кайта, анда Чистай өязендә иҗтимагый-сәяси эшкә кушыла. 1918 елда абыйсы Мәсәлим Хәмзин белән бергә җирле авыл советын оештыра һәм РСДРП(б) сафларына керә.

1918—1919 елларда Гражданнар сугышы кискенләшкән чорда Чистай шәһәрендә совет һәм хәрби-оештыру эшендә катнаша. 1919 елның язында Урта Идел буенда адмирал А. В. Колчак армиясе һөҗүме вакытында Чистай өязендә кызыл гвардиячеләрнең сугышчан каршылык отряды белән җитәкчелек итә[2].

1923 елның февралендә авыр авырудан соң Казан шәһәре хастаханәсендә вафат була. Дәүләт эшлеклесенең җәсәде туган авылы Татар Ялтанына китерелә һәм җирле совет бинасы алдындагы үзәк мәйданда җирләнә[3].

Дәүләт эшчәнлеге

1921 елның 10 ноябрендә I Бөтенкырым оештыру Советлар съездында Кырым АССР хөкүмәтен төзегәндә, Кирам Хәмзин автономиянең беренче мәгариф халык комиссары итеп раслана һәм Кырым Үзәк Башкарма Комитеты (КырымҮБК) составына керә[4]. 1921—1922 еллардагы Кырым ачлыгы һәм хуҗалык җимереклеге шартларында Мәгариф халык комиссариатын җитәкли[1].

Халык комиссары вазифасында Кырым АССР Халык Комиссарлары Советы рәисе Сәхибгәрәй Сәетгалиев белән хезмәттәшлектә мәктәпләр челтәрен үзгәртеп кору, балалар караксызлыгына каршы көрәш, Кырым ярымутравы территориясендә һөнәри курсларны һәм мәдәни-агарту учреждениеләрен үстерү белән җитәкчелек итә[5]. Халык комиссары вазифаларын 1923 елның февраленә кадәр башкара[1].

Иҗтимагый эшчәнлеге

1917—1918 елларда Казан губернасының Чистай өязе авыл халкы арасында аңлату эшләре алып бара, совет хакимиятенең җир һәм тынычлык турындагы декретларын аңлата[2]. Урта Идел буенда беренче волость җир комитетларын һәм крестьяннарның кулланучылар берләшмәләрен оештыруда катнаша. 1921—1922 елларда Кырымда Мәгариф халык комиссариатының балалар йортлары системасы аша ачлыктан интегүче балаларга ярдәм итү һәм иҗтимагый туклану пунктларын оештыруда катнаша[6].

Исемен мәңгеләштерү

  • Кырым АССРның беренче мәгариф халык комиссары Кирам Хәмзиннең Татарстан Республикасы Чистай районының Татар Ялтаны авылы үзәгендә, авыл советы бинасы янында урнашкан кабере җирле әһәмияттәге тарихи-мәдәни мирас объекты булып тора.
  • Эшлекле исеме Татар Ялтаны авылының үзәк урамына (Хәмзин урамы) бирелгән.
  • Татарстан Республикасының Чистай шәһәрендәге урам Кирам Хәмзин исемен йөртә[7].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 Диләрә Ильяс кызы Әбибуллаева. Кырым АССР мәгариф министрларының тормышы һәм эшчәнлеге (рус.). «Крымское историческое обозрение» журналы (1 декабрь 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 Чистай муниципаль районы башкарма комитеты. Татар (Служилое) Ялтаны XIX уртасы – XX гасыр башларында. Татарстан Республикасы Чистай муниципаль районының рәсми сайты (1 гыйнвар 2008). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 август 2026.
  3. ↑ Татар-Елтан авыл җирлеге Советы. Генеральный план Татарско-Елтанского сельского поселения Чистопольского муниципального района Республики Татарстан на период до 2030 года (рус.). Чистай муниципаль районының рәсми сайты (21 сентябрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 август 2026.
  4. ↑ Кырым Республикасының архив эшләре буенча дәүләт комитеты. 100-летие образования Крымской АССР (рус.). Кырым Республикасы Дәүләт архивының рәсми сайты (10 ноябрь 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 август 2026.
  5. ↑ Григорий Николаевич Кондратюк. Кырым АССРда 1920-нче елларда мәктәп белеме үсеше (рус.). В. И. Вернадский исемендәге Кырым федераль университетының фәнни язмалары. Тарихи фәннәр (15 гыйнвар 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 август 2026.
  6. ↑ Григорий Николаевич Кондратюк. Кырым АССРда 1920-нче елларда мәктәп белеме үсеше (рус.). В. И. Вернадский исемендәге Кырым федераль университетының фәнни язмалары. Тарихи фәннәр (15 гыйнвар 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 август 2026.
  7. ↑ «Чистай хәбәрләре» газетасы редакциясе. Имя Кирама Хамзина носит улица города (рус.). «Чистополь-информ» челтәр басмасы (7 март 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 август 2026.

Әдәбият

  • Абибуллаева Д. И. Жизнь и деятельность министров просвещения Крымской АССР // Крымское историческое обозрение. — 2014. — № 2. — С. 6—21.
  • Кондратюк Г. Н. Развитие школьного образования в Крымской АССР в 1920-х годах // Учёные записки Крымского федерального университета имени В. И. Вернадского. Исторические науки. — 2022. — Т. 8 (74), № 1. — С. 44—57.
  • Борцы за счастье народное: Биографические очерки / Сост. М. Б. Мухарямов и др. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1967. — 511 б.

Сылтамалар

Төркемнәр