Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыруМәгълүмат
РУВИКИ ТУРЫНДА

Нәҗип Асанбаев

Нәҗип Асанбаев (баш. Нәжиб Асанбаев; чын исеме — Николай Васильевич Асанбаев; 7 ноябрь 1921, Акман, Уфа губернасы — 28 март 2013, Уфа[1]) — СССР, Россия башкорт прозаигы, шагыйре һәм драматургы. Башкортстан Республикасының халык язучысы (2006), РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1980).

Тәрҗемәи хәле

1921 елның 7 ноябрендә Уфа губернасының Бәләбәй өязе Ахман авылында (хәзерге Башкортстанның Бакалы районында) туа. Бүләкләү документлары буенча — татар[2][3][4][5].

Үзен керәшеннәргә кертә[6]. Драматургның бабалары Мамадыш районының Арташ авылыннан[7].

1939 елда Уфа финанс техникумын тәмамлаганнан соң, Башкорт дәүләт педагогия институтына укырга керә.

Ярмәкәй урта мәктәбендә укытучы булып эшли.

Хәрби хезмәте

1940 елдан Кызыл Армия сафларында хезмәт итә. Рязань артиллерия училищесын тәмамлаганнан соң, Бөек Ватан сугышы фронтларында була.

Хезмәтен кече лейтенант булып башлый. 350 нче укчы дивизиянең 917 нче артиллерия полкында (туп командиры, аннары 76 мм лы туплар батареясы командиры), соңрак 27 нче гвардия артиллерия бригадасында хезмәт итә.

Көнбатыш, Воронеж, Калинин, Брянск һәм I Балтыйк буе фронтларында сугыша.

1942 елның җәендә Сухиничи янында аның батареясы немец танклары тарафыннан тар-мар ителә, шуннан соң ул кулга алына һәм атып үтерүне көтә, әмма соңрак аклана һәм фронтка кире кайтарыла. 1945 елның февралендә Латвия территориясендәге сугышларда каты контузия ала.

Сугыш ахырына гвардия капитаны, 1949 елда демобилизацияләнгәндә гвардия майоры исемен йөртә.

Карьерасы һәм иҗтимагый эшчәнлеге

1949—1959 елларда «Кызыл таң» газеты хезмәткәре булып тора. 1954 елда «Нәҗип» тәхәллүсен ала, чөнки Башкорт драма театры афишаларындагы авторның христиан исеме тамашачыларда аптыраш тудыра, шул сәбәпле аның үзенчәлекле пьесаларын ялгыш тәрҗемәләр дип кабул итәләр[8].

1961—1963 елларда Мәскәүдә Югары әдәбият курслары тыңлаучысы була.

1963—1965 елларда Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт академия драма театры директоры булып эшли.

1965—1971 елларда БАССР Язучылар берлегенең әдәби консультанты вазифасын башкара[9].

2006 елның 27 гыйнварыннан Башкортстан Республикасының Президент Советы әгъзасы булып тора[9].

Үлеме һәм җирләнүе

2013 елның 28 мартында вафат була. Гражданнар панихидасы һәм хушлашу тантанасы Уфада Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт академия драма театры бинасында уза. Матәм чарасында республиканың рәсми затлары, алар арасында Башкортстан Президенты Рөстәм Хәмитов, БР Дәүләт Җыелышы — Корылтай рәисе Константин Толкачёв һәм Бакалы районы хакимияте башлыгы Александр Андреев катнаша, тантананы БР Хөкүмәте вице-премьеры Лилия Гомәрова алып бара[10].

Уфа шәһәренең Көньяк зиратында хатынының кабере янында җирләнгән.

Гаиләсе

  • Улы — Рөстәм Асанбаев.

Иҗаты

  • Кәрим. (баш. Кәрим) Хикәяләр җыентыгы. Уфа, 1947;
  • Вәлимә. (баш. Вәлимә) Хикәяләр җыентыгы. Уфа, 1953;
  • Безгә егетләр килде" (баш. Беҙгә егеттәр килде). Комедия. Уфа, 1955;
  • Рәйсә. (баш. Рәйсә). Пьесалар. Уфа, 1959;
  • Фәйзи. (баш. Фәйзи). Пьесалар. Уфа, 1964;
  • Кәләш әйттергәндә (баш. Кәләш әйттергәндә). Комедия. Уфа, 1964;
  • Канат җәйгәндә" (баш.  Ҡанат йәйгәндә). Драма, Уфа, 1969;
  • Күктән төшкән бәхет (баш. Куктән төшкән бәхет). Комедия, Уфа, 1969;
  • Алтын бишек. (баш. Алтын бишек) Пьесалар. Уфа, 1971;
  • «Су юлы» (баш. Һыу юлы). Комедия, Уфа, 1972;
  • Иртәнге йолдыз. Пьесалар. Уфа, 1976;
  • Киң урамнар тар иде (Ф. Әсәнов белән берлектә). Комедия;
  • Зәйтүнгөл. (баш. Зәйтүнгөл) Пьесалар. Уфа, 1975;
  • Кызыл паша.(баш. Ҡыҙыл паша) Пьеса Уфа, 1982, совет дипломаты Кәрим Хәкимов турында;
  • Көзән башкорты. (баш. Көҙән башҡорто) Пьеса Уфа, 2004, Зәки Вәлиди турында;

2023 елда М. Гафури исемендәге Башкорт академия драма театрында «Кызыл паша» спектакленең яңа версиясенең премьерасы уза[11][12][13].

Бүләкләре

  • Дуслык ордены (1997 елның 29 июле) — дәүләт алдындагы казанышлары, халыклар арасында дуслыкны һәм хезмәттәшлекне ныгытуга керткән зур өлеше, мәдәният һәм сәнгать өлкәсендәге күпьеллык нәтиҗәле эшчәнлеге өчен[14];
  • Кызыл Йолдыз ордены (1945 елның 7 феврале)[2];
  • I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1945 елның 15 апреле)[3];
  • II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1985 елның 6 апреле)[4];
  • Халыклар Дуслыгы ордены;
  • Салават Юлаев ордены (2005, Башкортстан);
  • «Батырлык өчен» медале (1943 елның 18 ноябре)[5];
  • хәрби медальләр;
  • РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1980);
  • Башкортстан Республикасының халык язучысы (2006);
  • Башкорт АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1976);
  • Салават Юлаев премиясе лауреаты (1983);
  • «Тынычлык өчен көрәшче» алтын медале (1981)[15].

Исемен мәңгеләштерү

  • 2017 елда Бакалы районының Ахман авылында авыл Мәдәният йорты бинасында китапханә белән берлектә музей ачыла, анда язучы турында экспозиция тәкъдим ителә[16][17][18].
  • 2021 елда драматургның 100 еллыгын бәйрәм итү кысаларында истәлекле чаралар уза, шул исәптән Уфа дәүләт татар «Нур» театрында «Авыл стилягалары» спектакленең премьерасы күрсәтелә[19].

Искәрмәләр

  1. ↑ ИА Башинформ. Мөрәҗәгать итү датасы: 28 март 2013. Архивировано из оригинала 4 март 2016 года.
  2. ↑ 1 2 Наградные документы в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы Центральный архив Министерства обороны Российской Федерации. Ф. 33. Оп. 686196. Д. 6492. Л. 1—3).
  3. ↑ 1 2 Наградные документы в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы Центральный архив Министерства обороны Российской Федерации. Ф. 33. Оп. 690306. Д. 3047. Л. 2, 23, 24). Чыганакка җибәрү хатасы: Ярамаган <ref> исемле тамга: «autogenerated3» исеме берничә тапкыр төрле эчтәлек өчен билгеләнгән
  4. ↑ 1 2 Карточка награждённого к 40-летию Победы в электронном банке документов «Подвиг народа». Чыганакка җибәрү хатасы: Ярамаган <ref> исемле тамга: «autogenerated2» исеме берничә тапкыр төрле эчтәлек өчен билгеләнгән
  5. ↑ 1 2 Наградные документы в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы Центральный архив Министерства обороны Российской Федерации. Ф. 33. Оп. 686044. Д. 678. Л. 1, 19). Чыганакка җибәрү хатасы: Ярамаган <ref> исемле тамга: «autogenerated4» исеме берничә тапкыр төрле эчтәлек өчен билгеләнгән
  6. ↑
    «После тяжелого ранения на фронте 5 декабря 1942 года я попал в госпиталь и там меня спросили, какой я национальности. Я ответил: „Крэшен“»…"Я, естественно, горжусь тем, что принадлежу к крэшенам."

    — Асанбаев Нажиб. Горжусь своим народом // Ватандаш. — 2001. — № 2. — С. 62—63. — ISSN 1683-3554.
  7. ↑ Сын своего народа: родословная Нажиба Асанбаева. Туганайлар. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июнь 2026.
  8. ↑ Сын своего народа: Асанбаев. Tuganaylar.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июнь 2026.
  9. ↑ 1 2 Нажиб Асанбаев. ahmanbak.narod.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июнь 2026.
  10. ↑ Республика простилась с народным писателем Башкортостана Нажибом Асанбаевым. Башинформ (30 март 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июнь 2026.
  11. ↑ В Башдрамтеатре состоялась премьера спектакля «Красный паша». Bash.News (4 февраль 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июнь 2026.
  12. ↑ «Красный паша» вернулся на родину. Башкирский академический театр драмы им. Мажита Гафури (4 февраль 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июнь 2026.
  13. ↑ Полководец без оружия: имя советского дипломата Карима Хакимова вернулось на башкирскую сцену. Башинформ (4 февраль 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июнь 2026.
  14. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 29 июля 1997 года № 795 «О награждении государственными наградами Российской Федерации». Мөрәҗәгать итү датасы: 1 июнь 2021. Архивировано 21 август 2018 года.
  15. ↑ Нажиб Асанбаев. ahmanbak.narod.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июнь 2026.
  16. ↑ Радий Хабиров пригласил жителей Башкирии в музей легендарного «черного генерала». РесБаш (17 гыйнвар 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июнь 2026.
  17. ↑ Ахмановская модельная библиотека — «Литературный центр им. Нажиба Асанбаева». Бакалинская централизованная библиотечная система (17 май 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июнь 2026.
  18. ↑ В Башкирии Дому культуры в селе Ахманово дали новую жизнь. Башинформ (17 гыйнвар 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июнь 2026.
  19. ↑ Уфимский татарский театр «Нур» посвящает премьеру 100-летию Нажиба Асанбаева. Башинформ (9 июнь 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 июнь 2026.

Әдәбият

  • Гайнуллин М. Ф., Хөсәенов Г. Б. Совет Башкортстаны язучылары. Биобиблиографик белешмәлек / А. Королевский бизәлеше. — Уфа: Башкортстан китап нәшрияты, 1977. — 416 б.
  • Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. [башк.]
  • Башкорт җире язучылары. Белешмәлек / Төз.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гәрәева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 б.
  • Нәҗип Асанбаев : биобиблиогр. күрсәт. / төз. Г. С. Әхмәдиева, Г. Назарова, Г. М. Йомагуҗина; мөхәр. З. Т. Әгъзәмова; чыг. өчен җаваплы А. А. Ибраһимов. — Уфа: БР Ә.-З. Вәлиди ис. Милли китапханәсе, 2011. — 81 б.
  • Бакалы җире: тарих һәм кешеләр. — Уфа: БР ДУП УПК, 2010. — 320 б.: ил.
  • Три подвига Нажиба Асанбаева // Республика Башкортостан.
  • Жиленко Н. Добрые парадоксы судьбы, или Как татарский мальчишка стал классиком башкирской литературы // Республика Башкортостан.
  • Сахабутдинова Л. Нажиб Асанбаев свой выбор уже сделал // БашВестЪ. Архивировано 23 сентябрь 2015 года.

Сылтамалар

Төркемнәр