Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Салават Низаметдинов

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Низаметдинов битенә күчегез.

Салават Әхмәди улы Низаметдинов (баш. Салауат Әхмәҙей улы Низаметдинов, рус. Салава́т Ахмади́евич Низаметди́нов; 3 март 1957, Миндәк, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы — 29 июль 2013, Уфа) — совет һәм Россия композиторы. Россия Федерациясенең атказанган сәнгать эшлеклесе, Башкорт АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе, Башкортстан Республикасы Композиторлар берлеге рәисе (2005—2009), СССР Композиторлар берлеге әгъзасы (1983)[1].

Тормыш юлы

1957 елның 3 мартында БАССРның Учалы районы Миндәк бистәсендә күпбалалы шахтер гаиләсендә туган[2]. Тумыштан сукыр, җиде яшендә сукыр һәм начар күрүче балалар өчен 28 нче санлы Уфа мәктәп-интернатына укырга керә[2][3]. Анда хорда җырлый, баян, думбыра, кларнет, торбада уйнарга өйрәнә[2].

11 яшендә 1 нче санлы балалар музыка мәктәбенең филиалына, сукыр баянчы һәм композитор Н. Я. Инякин классына кабул ителә[4]. Аннары Уфа сәнгать училищесында укый. 1977—1982 елларда Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институтында (доцент Е. Н. Земцовның композиция классы) белем ала, аны 1982 елда тәмамлый[5][2].

1979 елда Прагада узган Сукыр композиторларның халыкара бәйгесендә А. Блок шигырьләренә язылган романслары өчен өченче премиягә, 1988 елда Ника Турбина шигырьләренә иҗат ителгән «Черновик» («Каралама») вокаль циклы өчен икенче премиягә лаек була[2]. 1982 елда диплом эше итеп башкорт телендә (Ә. К. Атнабаев шигырьләренә һәм халык текстларына) башкарылган «Салават белән сөйләшү» исемле вокаль симфониясен тәкъдим итә[1].

Институттан соң Гнесиннар исемендәге Мәскәү дәүләт музыкаль-педагогик институтының (хәзерге Россия музыка академиясе) аспирантурасына, профессор Г. И. Литинский классына укырга керә, аңа үзененең до-минорлы Кыллы квартетын багышлый[2].

1983 елдан СССР Композиторлар берлеге әгъзасы[2]. 1988 елда «Салават белән сөйләшү» вокаль симфониясе өчен СССР Халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсенең алтын медале белән бүләкләнә[2]. 1989 елда режиссер Ренат Нуруллин чакыруы буенча язучы Һәдия Дәүләтшина язмышы турындагы «Һәдия» фильмына музыка һәм җырлар яза[6].

1992—1998 елларда — «Салават» иҗат үзәге директоры. 2000 елдан З. Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать академиясендә укыта, 2005—2009 елларда Башкортстан Республикасы Композиторлар берлеген җитәкли[4].

2013 елның 29 июлендә вафат була, Уфаның Көньяк зиратында җирләнгән[2].

Гаиләсе

Өч тапкыр өйләнгән, дүрт баласы бар. Беренче хатыны — Лариса, һөнәре буенча юрист. 5 ел бергә яшиләр, никахта ике балалары туа: Альбер һәм Юля. Икенче хатыны — Әлфия, вокал укытучысы, никахта 6 ел яшиләр, балалары булмый. Соңгы тормыш иптәше — Рәзидә, һөнәре буенча биюче, никахлары 13 ел дәвам итә. Өченче никахтан балалары: улы Даурен, кызы Ләйсән[7].

Иҗаты

Низаметдинов киң мирас калдырган шәхес: опералар, симфонияләр, хорлар, романслар, драматик спектакльләргә музыка, ике йөздән артык эстрада җыры, фильмнарга музыка һ.б.[2].

Аның иҗатында опералар үзәк урынны алып тора, аларда ул аңлы рәвештә милли тематикадан гомумкешелек фәлсәфи проблемалары ягына китә, камералылыкны һәм симфонизацияне көчәйтә, режиссер театры алымнарын куллана[5]. Җиде операсының алтысы рус телендә язылган, моны тикшеренүчеләр башкорт операсының икетеллелеге (билингвальлеге) дип билгели[5].

undefined

Төп опералары:

  • «Кара сулар» (1986, Мостай Кәримнең шул ук исемдәге поэмасы буенча композитор либреттосы). Концертта башкарылуы — 1986 елның ноябре (Саранск), театр премьерасы — 1989 елның 30 марты (Уфа)[5][8]. Хәрби темага язылган беренче башкорт камера операсы;
  • «Ай тотылган төндә» (1996) Мостай Кәрим трагедиясе буенча;
  • «Memento!» («Истә тот») (2000, Р. М. Галиев һәм Р. З. Хантимеров либреттосы). Опера меңьеллыкка (миллениумга) багышланган, «Рәссам һәм хакимият», «Рәссам һәм халык төркеме» темаларын күтәрә. Премьерасы — 2000 елның 29 октябре[5];
  • «Мәхәббәт йолдызы» рок-операсы (2002/2004);
  • «Яртылар» мюзиклы (2004)[5];
  • «Нәкый» (2009, А. А. Сәкаев драмасы буенча Р. М. Галиев либреттосы). Пәйгамбәр тууы турындагы мистик милли сюжетка мөрәҗәгать[5];
  • «Тормыш геометриясе» (2012) — хатын-кыз язмышы турындагы камера монооперасы[5];
  • «Мин сине ничек яратам!?» (2013) — мәхәббәт турында трагикомедия, композиторның соңгы әсәре[5].

Үз операларында Низаметдинов режиссер Рөстәм Галиев белән актив хезмәттәшлек итә, ул аның дүрт операсын һәм мюзиклын сәхнәгә куя. Бу хезмәттәшлек Башкортстанда «режиссер театры» барлыкка килүенә сәбәп була, анда пластик һәм мизансцена чишелешләре партитурада алдан ук «программалаштырылган»[5].

Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

  • Сукыр композиторларның халыкара бәйгесендә өченче премия (Прага, 1979) — А. Блок шигырьләренә язылган романслары өчен;
  • Сукыр композиторларның халыкара бәйгесендә икенче премия (Прага, 1988) — Ника Турбина сүзләренә язылган «Каралама» (Черновик) вокал шәлкеме өчен;
  • СССР Халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсенең алтын медале (Мәскәү, 1988);
  • Башкорт АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1989)[1];
  • Россия Федерациясенең атказанган сәнгать эшлеклесе (2003)[2];
  • Галимов Сәләм исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (1988)[2];
  • Россия Композиторлар берлегенең Д. Д. Шостакович исемендәге премиясе лауреаты (2007)[9];
  • «Филантроп» халыкара премиясе лауреаты (2006)[1].

Исемен мәңгеләштерү

  • 2014 елның апрелендә Мәскәү Композиторлар йортының Зур концертлар залында Салават Низаметдинов истәлегенә багышланган башкорт җыры студентлар фестиваль-конкурсы уза[2];
  • Уфаның «Инеш» нәшриятында аның «Салават. Исповедь» китабы басылып чыга (авторы — Виктория Симонова)[10];
  • 2015 елда Учалы сәнгать һәм мәдәният көллиятенә Салават Низаметдинов исеме бирелә[11];
  • 2016 елда композитор каберенә Салават Низаметдинов сурәте төшерелгән кабер ташы куела (Рөстәм Сәкаев эше)[2];
  • 2017 елның мартында Учалы сәнгать һәм мәдәният көллиятендә композитор Салават Низаметдинов исемендәге музей ачыла;
  • 2022 елда Уфаның 28 нче номерлы мәктәп-интернаты бинасына мемориаль такта куела;
  • 2023 елда Уфада, Ленин урамындагы 162 нче йорт (композитор 1997—2003 елларда гаиләсе белән яшәгән йорт) фасадына мемориаль такта беркетелә[12].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 Низаметдинов Салават Ахмадеевич (рус.). Башкирская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 6 апрель 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Аралбаева Лейла. Салават Низаметдинов — композитор, писавший музыку сердцем (рус.). ИА «Башинформ» (3 март 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 апрель 2026. Архивировано 10 июль 2025 года.
  3. ↑ Разина Варвара. Исследовательская работа «Салават Низаметдинов „Я родился слепым…“» (рус.). Инфоурок (2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 апрель 2026.
  4. ↑ 1 2 О Салавате Низаметдинове (рус.). sabitov-school.ru. Детская музыкальная школа № 1 имени Наримана Сабитова. Мөрәҗәгать итү датасы: 6 апрель 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Галина Г. С. (2017). «Оперное творчество Салавата Низаметдинова в контексте национальной культуры (к 60-летию со дня рождения)». Проблемы востоковедения (3 (77)): 53–56.
  6. ↑ Человек, для которого музыка была жизнью (рус.). Республика Башкортостан (6 август 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 апрель 2026.
  7. ↑ Три жены и музы Салавата Низаметдинова (рус.). ufa.kp.ru (архив) (25 февраль 2007). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 апрель 2026.
  8. ↑ Галинаның (2017) мәкаләсе буенча: концертта башкарылуы — 1986 елның ноябре, театр премьерасы — 1989 елның 30 марты.
  9. ↑ Салават Низаметдинов — лауреат премии Союза композиторов России имени Д. Д. Шостаковича (рус.). rgbs.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 6 апрель 2026.
  10. ↑ Книга «Салават. Исповедь» известного композитора Салавата Низаметдинова издана в Уфе в цифровом виде для незрячих людей (рус.). Министерство культуры Республики Татарстан (10 февраль 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 апрель 2026.
  11. ↑ Галинурова Гульфия. В Башкирии музыкальному колледжу присвоили имя композитора Салавата Низаметдинова (рус.). UfaCityNews (архив) (10 март 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 апрель 2026.
  12. ↑ В Уфе установили мемориальную доску выдающемуся композитору Салавату Низаметдинову (рус.). ИА «Башинформ» (19 октябрь 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 апрель 2026.

Әдәбият

  • Галина Г. С. Оперное творчество Салавата Низаметдинова в контексте национальной культуры (к 60-летию со дня рождения) // Проблемы востоковедения. — 2017. — № 3 (77). — С. 53-56.
  • Башкирская энциклопедия: в 7 т. Т. 4. Л—О. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2008. — 672 с. — ISBN 978-5-88185-068-5.
  • Спектор Н. А. Салават Низаметдинов // Композиторы и музыковеды Башкортостана / науч. ред.-сост. Е. Р. Скурко. — Уфа: Китап, 2002. — С. 167—170.

Сылтамалар

Төркемнәр