Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Салават Юлаев (опера)

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Салават Юлаев (мәгънәләр) битенә күчегез.

Салават Юлаев — 1954 елда композитор Заһир Исмәгыйлев тарафыннан Баязит Бикбай либреттосына язылган башкорт операсы. Халык каһарманы Салават Юлаевка багышланган.

Язылу тарихы

Заһир Исмәгыйлов операны П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваториясе  [рус.] (тат. студенты булган вакытта иҗат итә башлый, әсәр аның диплом эше була. Әзерлек процессында композитор һәм либретточы Баязит Бикбай 1773—1775 еллардагы Крестьяннар сугышы турындагы архив материалларына таяналар. Операның төп темасы булып башкорт һәм рус халыклары дуслыгы тора[1].

Музыкаль үзенчәлекләре

«Салават Юлаев» тарихи-героик музыкаль драма булып санала. Музыкаль тел рус классик операсы каноннарын (Н. А. Римский-Корсаков, А. П. Бородин, М. И. Глинка, М. П. Мусоргский традицияләре) башкорт фольклоры интонацияләре белән берләштерә[2].

Драматургия лейтмотивлар системасына нигезләнгән. Төп геройны һәм башкорт халкын сүрәтләүче «Салават» башкорт халык җыры һәм рус халкын һәм пугачевчыларны гәүдәләндерүче «Не шуми ты, мати, зелёная дубравушка» рус халык җыры мөһим роль уйный[2].

Җыр интонацияләренең ачыклыгы опера музыкасында үсеш алган инструменталь язу алымнары белән чиратлаша, контрапункт кертү халыкчан төзелештәге гади темалар белән үрелеп бара. Операда арияләр, ансамбльләр, хор сценалары, оркестр эпизодлары киң кулланыла[3].

Сәхнәләштерү һәм редакцияләр

Сәхнә тормышының дистә еллары дәвамында опера берничә эре редакцияне кичерә.

Беренче редакция

Премьерасы 1955 елның 15 апрелендә Уфада (БДОБТ) уза[2]. Шул ук елда опера Мәскәүдә узган Башкорт әдәбияты һәм сәнгате декадасында күрсәтелә.

…Башкорт опера һәм балет театры декадасын ачкан «Салават Юлаев» спектакле башкорт музыкаль һәм театраль мәдәниятенең нинди искиткеч уңышларга ирешүен күрсәтте. Бу республиканың милли опера сәнгате тагын да ныграк чәчәк ату юлындагы бер этабы гына булуына бернинди шик юк. «Салават Юлаев» спектаклендә күрсәтелгән иҗади мөмкинлекләр — моның нигезе.

Б. Покровский. «Правда» газетасы. 2 июнь, 1955

Иҗади төркем:

  • Дирижёр: В. В. Целиковский;
  • Режиссёрлар: А. Н. Бакалейников, А. К. Мөбәрәков;
  • Сценограф: М. Н. Арсланов;
  • Башкаручылар: М. Х. Хисмәтуллин (Салават), А. В. Сутягин (Пугачёв), З. Н. Гайнетдинова (Әминә), Г. С. Хәбибуллин (Юлай), М. Г. Салигаскарова (Көнбикә)[2].

Икенче редакция (1977)

Премьерасы 1977 елның 25 маенда уза[2].

Иҗади төркем:

  • Дирижёр: Г. Х. Моталов;
  • Режиссёр: М. М. Хисмәтуллин;
  • Балетмейстер: Э. Х. Танн;
  • Рольләрдә: Н. З. Әбдиев (Салават), М. Г. Галиев (Пугачёв), С. К. Галимова (Әминә), Ф. Г. Ногманова (Көнбикә)[2].

Өченче редакция (1988)

Беренче тапкыр рус телендә (М. Лаписова тәрҗемәсе) 1988 елның 17 апрелендә тәкъдим ителә[2].

Иҗади төркем:

  • Дирижёр: Я. А. Вощак;
  • Режиссёр: Р. М. Галиев;
  • Рольләрдә: Н. Павлюченко (Салават), Д. Ф. Ремаревский, Н. Шик (Пугачёв), Н. М. Гәрәева (Әминә)[2].

Дүртенче редакция (1994)

Салават Юлаевның тууына 240 ел тулуга багышланган (премьерасы 1994 елның 30 июнендә)[2].

Иҗади төркем:

  • Дирижёр: В. И. Платонов;
  • Балетмейстер: А. Х. Зөбәйдуллин;
  • Рольләрдә: Х. А. Ижболдин (Салават), Р. А. Хәбибуллин (Пугачёв), Ф. А. Килдиярова (Әминә)[2].

Бишенче редакция (2016)

Операның бишенче интерпретациясе 2016 елның 16-17 декабрендә Заһир Исмәгыйлевның тууына 100 ел тулуга карата тәкъдим ителә[1]. Ул ике пәрдәдән тора.

undefined

Режиссёр Иркин Габитов артистлар тарафыннан мәгънәләрне тирәнтен өйрәнү өчен либреттоның яңа төгәл юл асты тәрҗемәсен ясау башлангычы белән чыга. Аның нигезендә яңа рус супертитрлары әзерләнә[4].

Музыкаль тукымага Заһир Исмәгыйлевның курайда башкарган «Урал» җырының архив аудиоязмасы кертелгән. Операның җиде картинасы арасында махсус музыкаль күчешләр (сугышның шау-шулы картиналары) эшләнгән[4].

Һәр сцена өчен үзенчәлекле төсләр палитрасы уйланылган: Пугачёв белән булган күренешләр өчен алтын һәм кызыл, төнге тукталыш өчен — бирюза төсләре. Заманча видеопроекцияләр һәм тарихи атрибутика белән баетылган динамик сценография кулланылган[4].

Иҗади төркем:

  • Музыкаль җитәкче: Артём Макаров;
  • Режиссёр: Иркин Габитов (Мария театры);
  • Сценограф: Рифкать Арсланов;
  • Хормейстер: Александр Алексеев.
  • Төп партияләр: Идел Аралбаев (Салават), Владимир Копытов (Пугачёв), Гөлнара Вәлиева (Әминә), Катерина Лейше (Көнбикә), Раил Күчүков (Юлай)[5].

Сюжеты

1773 ел. Ырынбур губернаторы башкортларга Емельян Пугачёв күтәрелешен туктату өчен отряд җыярга боера. Старшина Юлай икеләнә, аның улы Салават, башкорт җирләрен алпавытлар басып алуына ачуланып, үзенең ризасызлыгын ачык белдерә. Старшина Колой Балтасовның басымына карамастан, Юлай атлылар отряды белән җитәкчелек итүне улына тапшыра. Салават, дусты пугачёвчы Багров идеяләре белән илһамланып, яшерен рәвештә үз юлын эзләргә карар итә. Ырынбур янындагы тукталышта ул сугышчыларны баш күтәрүчеләр ягына күчәргә чакыра. Командирны хуплап, отряд ирек өчен көрәшергә ант итә.

Камалышта калган Ырынбурда губернатор Рейнсдорф Салаватның хыянәте турында белә. Ул писарь Бухаирга геройны үтергән өчен старшина вазифасын вәгъдә итә. Шул ук вакытта Пугачёв лагеренда хөкем итү бара. Баш күтәрүчеләргә Салават отряды кушыла. Пугачёв фикердәшләрен җылы каршы ала һәм Салаватка полковник чины бирә, башкортлар, казаклар һәм крестьяннарның бердәмлеген игълан итә.

Салаватның туган йортында гаиләсе репрессияләргә дучар була: Колой Балтасов Юлайны хыянәтче дип игълан итә, солдатлар милекне талыйлар. Карт Юлай улының хаклы икәнен тулысынча аңлый һәм аның гаскәренә кушылырга була. Сим заводында Салават җиңү яулый һәм атасы белән очраша. Шунда ук ул ялгышлык җибәрә — хыянәтче Бухаирны кичерә.

Авыр сугышлар вакытында Бухаир сугышчыларны качарга котырта. Салаватның хатыны Әминә хыянәт турында белеп ала, ләкин ирен кисәтергә өлгермичә, писарь кулыннан һәлак була. Салават хатынының гәүдәсе таба һәм Бухаирны җәзалый. Финалда ярдәмгә Пугачёв килә; ул баш күтәрүчеләрне халыклар бердәмлеген ныгытырга һәм гади халык бәхете өчен җиңүгә кадәр көрәшергә чакыра[5].

Музыкаль язмалар

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 .Опера «Салават Юлаев» Загира Исмагилова. Коммерсантъ (4 апрель 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 5 апрель 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Г.С.Галина. Салават Юлаев”, опера. Башкирская энциклопедия (10 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 5 апрель 2026.
  3. ↑ А. Гозенпуд, В. Панкратова, Л. Полякова. Опера Загира Исмагилова «Салават Юлаев». Belcanto.ru (29 июль 2011). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 апрель 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Горячий скакун в погоне за театральной эффектностью. Belcanto.ru (9 гыйнвар 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 5 апрель 2026.
  5. ↑ 1 2 Салават Юлаев. Башкирский государственный театр оперы и балета (16 декабрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 5 апрель 2026.

Сылтамалар

Төркемнәр