Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Таш мич (мәгарә)

Таш мич (рус. Таш Мич) — Татарстан Республикасының Зәй районында урнашкан ясалма җир асты куышлыгы. Төбәкнең тау эше тарихы һәм табигать һәйкәле булып тора[1]. Мәгарәнең килеп чыгышы һәм башлангыч максаты бәхәсләр предметы булып кала.

Географик урыны

Мәгарә Татарстанның Зәй районында, Урта Баграж авылына якын, урманлы җирдә, калкулыкта урнашкан[2], Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы (Урал алды) территориясендә[2]. Мәгарәгә керү юлы торак массивлардан читтә, тау битендә[3]. Объект янында җирле халык һәм туристлар җыела торган чишмә һәм фольклор бәйрәмнәре үткәрү өчен кулланыла торган аланлык бар[1].

Килеп чыгышы һәм тарихы

Таш мич комташ массивындагы җир асты куышлыгыннан гыйбарәт. Аның килеп чыгышы турында берничә гипотеза яши:

Тау чыгармасы (рудник  [рус.] (тат.). Төп версия буенча, биредә XVIII гасырда бакырлы комташлар яки төзелеш ташы чыгарыла[1][3]. Эшләрнең 1765 елда тәмамланган булуы мөмкин[3], ләкин бу версияне кайбер тикшеренүчеләр, куышлыкның кечкенә булуына ишарәләп, кире кагалар[2].

Дини яки хуҗалык максатында куллану. «Рудник» версиясен тәнкыйтьләүгә нигезләнгән альтернатив караш. Бу гипотеза яклылар, мәгарәнең зур булмавын (озынлыгы якынча 4 м) билгеләп, аның йолалар башкару өчен кулланылуы яки яшерен урын (схрон) булуы мөмкин дип фаразлый. «Таш мич» исеме дә аның ниндидер йолалар яисә гамәлләр белән бәйле булырга мөмкин, дигән фикер бар[2].

Мәгарә белән археологик раслаулары булмаган берничә халык риваяте бәйле. Алар буенча, җир асты юлын Идел буе Болгары чорында (монгол гаскәрләреннән), Емельян Пугачёв җитәкчелегендәге крестьяннар сугышы вакытында (Емельян Пугачёв яклылар) һәм Ватандашлар сугышы елларында (ак чехлар отрядлары) яшеренү урыны итеп кулланганнар[1].

Тасвирлама

Мәгарә юлларының гомуми озынлыгы бәхәсле. Бер мәгълүматлар буенча, аның озынлыгы якынча 220—230 метр тәшкил итә[1]. Урында үткәрелгән тикшеренүләргә нигезләнгән башка бәяләмәләр буенча, мәгарә тармакларсыз, озынлыгы якынча 4 метр булган зур булмаган камерадан гыйбарәт[2]. Мәгарәнең түшәме аркасыман, керер урынның биеклеге якынча 2 метр тәшкил итә. Диварлары комташтан салынган. Аерым чыганаклар буенча, эчтә эш кораллары эзләре һәм борынгы агач ныгытмалар элементлары сакланып калырга мөмкин[1]. Мәгарәдә үзенчәлекле микроклимат күзәтелә. Тереклек ияләреннән ярканатлар билгеләп үтелә, ә керер урын янында еш кына төлке өннәре очрый[1].

Саклау статусы һәм янаулар

«Таш Мич» мәгарәсенең төбәк яки федераль әһәмияттәге табигать яки мәдәният һәйкәл дигән рәсми статусы юк, әмма туган якны өйрәнүчеләр тарафыннан кызыклы тарихи объект буларак карала. Сакланышы өчен түбәндәгеләр тискәре тәэссир ясый[2]:

  • Антропоген тәэсир: вандаллык, көнкүреш чүп-чарын калдыру, керер урын янында учак ягу.
  • Табигый процесслар: түшәмнең ишелү ихтималы, аеруча язгы чорда яки көчле яңгырлардан соң.
  • Консервация һәм мониторинг булмау: объект саклау һәм карап тоту өчен конкрет оешмаларга беркетелмәгән.

Мәгарәгә тәҗрибәле озатучылар белән бару, ышанычлы яктылык чыганаклары һәм каскалар куллану киңәш ителә. Анда бару өчен иң уңай сезон булып җәй ахыры — көз башы санала, чөнки бу вакытта ташу һәм ишелү куркынычы минималь.

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Ахат Хафизов. Пещеры и штольни Татарстана: от «подземного города» на Горной стороне до Таш мич и схронов белочехов (рус.). Миллиард.Татар (11 июнь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 гыйнвар 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Пещера Таш мич (рус.). Команда Кочующие (9 сентябрь 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 гыйнвар 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Республика Татарстан — ТОП-45 красивых мест и достопримечательностей (рус.). Туристический портал (16 март 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 30 гыйнвар 2026.

Төркемнәр