Уфа дәүләт сәнгать институты

Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институты 1968 елда СССР Министрлар Советының 1968 елның 5 июнендәге 417 санлы карары нигезендә ачыла. Институт Гнесиннар исемендәге Дәүләт музыка-педагогия институтының (хәзерге Гнесиннар исемендәге Россия музыка академиясе) консультация пункты базасында төзелә һәм музыка, театр һәм рәсем сәнгате өлкәсендә белгечләр әзерләү белән шөгылләнә.

Уку йортына Ленин урамы, 14 адресы буенча урнашкан элеккеге Дворяннар җыелышы бинасы (1834) тапшырыла. Бина XIX гасыр архитектура һәйкәле булып санала. 1891 елда биредә Фёдор Иванович Шаляпин беренче тапкыр профессиональ сәхнәдә чыгыш ясый. Бу вакыйга хөрмәтенә фасадта мемориаль такта урнаштырыла. 1996 елдан институтның концерт залы Шаляпин исемен йөртә, 2007 елда аның янында җырчыга һәйкәл куела^[1]. Хәзерге вакытта Институтның тагын бер бинасы бар, ул Цюрупа урамы, 9 нчы йорты адресы буенча урнашкан.

Башта институтта ике факультет — музыка һәм театр факультетлары, һәм биш кафедра — фортепиано һәм оркестр инструментлары (скрипка, альт, виолончель  [рус.] (тат., контрабас), хор дирижёрлыгы һәм халык инструментлары, музыка тарихы, теориясе һәм композиция, режиссура һәм актёр осталыгы, гуманитар дисциплиналар кафедралары оештырыла. 1969 елда вокал бүлеге, 1973 елда — сәнгать бүлеге, 1978 елда — тынлы һәм бәрмә инструментлар кафедрасы ачыла^[1].

1993 елда институтта барлык музыкаль-башкару белгечлекләре буенча ассистентура-стажировка ачыла. 1998 елда фәнни тикшеренү белән шөгылләнүче музыка белгечләрен әзерләүче аспирантура эшли башлый^[2].

Институтта, нигездә, Мәскәү һәм Ленинград шәһәрләрендәге югары уку йортларын, беренче чиратта Гнесиннар исемендәге Дәүләт музыка-педагогика институтын, тәмамлаган һәм анда эшләгән белгечләр, Уфа сәнгать училищесы укытучылары эшли.

Институтның беренче ректоры Заһир Исмәгыйлев була, ул югары уку йортын 20 ел дәвамында җитәкли. Исмәгыйлев Башкортстанда югары музыка белемен үстерүгә зур өлеш кертә, институтка аның исеме бирелә.

2003 елда уку йортына академия статусы бирелә.

2015 елның декабрендә Россия Федерациясе Мәдәният министрлыгы боерыгы белән Уфа дәүләт сәнгать академиясенә Заһир Исмагыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институты исеме кайтарыла^[3].

Белгечләр әзерләү түбәндәге сәнгать өлкәләре буенча алып барыла: «инструменталь башкару» (фортепиано, оркестр кыллы инструментлары, оркестр тынлы инструментлары, халык инструментлары), «вокал сәнгате», «композиция», «музыка белеме», «дирижёрлык», «режиссура» һәм «актёрлык сәнгате» (драма театры һәм кино актёры, курчак театры актёры), «сынлы сәнгать», «театр-декорация сынлы сәнгате», «этномузыка белеме», «скульптура», «дизайн», «театр белеме». Күрсәтелгән сәнгать өлкәләре буенча музыкаль-башкару белгечлекләре өчен ассистентура-стажировка программалары һәм «сәнгать белеме» фәнни белгечлеге буенча аспирантура гамәлгә ашырыла.

Заһир Исмагыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институтында берничә концерт мәйданчыгы эшли.

Ф. И. Шаляпин исемендәге Концерт залында 310 урынга исәпләнгән. Сәхнә зурлыгы 6,23 × 12 м тәшкил итә, бу зур симфоник һәм халык оркестрлары катнашында чыгышлар ясарга мөмкинлек бирә. Зал өч концерт рояле («Steinway & Sons» һәм ике «Grotrian-Steinweg»), ике артистлар бүлмәсе, тавыш яздыру студиясе, шулай ук заманча тавыш техникасы, пультлар һәм хор станоклары белән җиһазландырылган^[1].

Кече концерт залы 104 урынга исәпләнгән. Сәхнә зурлыгы 9,76 × 3 м. Залда ике концерт рояле («Bechstein» һәм «Petrof»), клавесин, пультлар, шулай ук тавыш техникасы һәм яктырту җиһазлары урнаштырылган^[1].

Уку театры актёрлар әзерләү өчен кулланыла торган аерым сәхнә мәйданчыгы булып тора. Тамаша залы 306 урынга исәпләнгән һәм җиһазландырылуы буенча профессиональ театр залына якынлаштырылган. Сәхнә зурлыгы 7,68 × 12,36 м, сәхнә көзгесе — 6 × 9 м, сәхнә киңлегенең тирәнлеге — 12 м, шахта биеклеге — 6 м. Сәхнә бизәлеше сәхнәнең ак концерт киемен (кулисның өч планы) һәм кара кабинетны (кулисның дүрт планы) үз эченә ала^[1].

• «Студентлар операсы» опера студиясе классик операларны, шул исәптән П. И. Чайковскийның «Евгений Онегин», В. А. Моцартның «Фигаро туе», Л. Бетховенның «Фиделио» операларын студентлар һәм ассистент-стаҗёрлар катнашында сәхнәгә куя.
• Башкортстан Республикасының Яшьләр симфоник оркестры. Республиканың концерт мәйданчыкларында чыгыш ясый һәм опера постановкаларында катнаша; репертуарында — симфоник әсәрләр һәм башкорт композиторларының әсәрләре.
• З. Исмагыйлев исемендәге УДСИ хоры. 1968 елда барлыкка килгән, халыкара конкурслар лауреаты, шул исәптән «Поющий мир» (Санкт-Петербург) һәм Кытайдагы Халыкара хор конкурслары лауреаты.
• Башкортстан Республикасының Рус халык инструментлары оркестры. Бөтенроссия һәм халыкара конкурслар лауреаты, рус һәм башкорт композиторлары әсәрләрен, шулай ук халык музыкасын башкара.
• «Йәшлек» («Яшьлек») үсмерләр тынлы оркестры. Республика һәм бөтенроссия конкурслары лауреаты, Башкортстан Республикасында парадларда һәм массакүләм чараларда катнаша.
• Институтның эстрада оркестры — яшьләр биг-бэнды, Чарли Паркер, Гордон Гудвин, Жако Пасториус һәм башка композиторларның әсәрләрен башкара.
• Башкорт халык инструментлары оркестры, репертуарында башкорт композиторлары әсәрләре һәм эшкәртелгән халык көйләре.
• «Метелица» ансамбле. В. Я. Садаков исемендәге бөтенроссия конкурсы (Чиләбе, 2010) лауреаты, Россия һәм чит ил композиторлары әсәрләрен башкара.
• «Piazzolla-trio» ансамбле. 2012 елда төзелгән, Астор Пьяццолла әсәрләрен башкара; 2014 елда беренче компакт-диск яздырыла^[5].

• Исмәгыйлев Заһир Гариф улы (1968—1988) — академиянең беренче ректоры;
• Нургалин Зиннур Әхмәт улы (1988—2000);
• Галәветдинов Ишмөхәммәт Гыйльметдин улы (2000—2010);
• Шәфыйкова Әминә Ивний кызы (2010—2012);
• Асфандьярова Әминә Ибраһим кызы (2013—2023);
• Әлхәмәтов Ильмар Разин улы (в.б., 2023 елдан һәм башкалар)^[6].

• Бәдретдинова Рәүшәния Мусавир кызы (1974 елда туган) — Россия рәссамы;
• Белов Кирилл (2018 елгы чыгарылыш) — Россия опера җырчысы;
• Брук, Виталий Николаевич — Россия музыканты, скрипкачы, дирижёр;
• Галиева Илсөяр Шамил кызы (1984 елгы чыгарылыш) — совет һәм Россия җырчысы, РФ атказанган артисты;
• Галиева Ляля Науфаль кызы (1987 елгы чыгарылыш) — совет һәм Россия сынлы сәнгать остасы, керамист, скульптор, график;
• Копытов, Владимир Николаевич (2002 елгы чыгарылыш) — Россия опера җырчысы, Башкортстан Республикасының халык артисты;
• Набиуллин Рафиль Равиль улы (1973 елгы чыгарылыш) — совет һәм Россия театр һәм кино актёры, РФ атказанган артисты, Башкорт АССР халык артисты;
• Остин, Ирина Михайловна — джаз вокалчысы, укытучы;
• Родина, Евгения Александровна (2009 елгы чыгарылыш) — Ф. Волков исемендәге Россия дәүләт академик драма театры актрисасы.