Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Әкрам Вәли

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Вәлиев фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Әкрәм Мөхәррәм улы Вәли (чын фамилиясе — Вәлиев; баш. Әкрәм Вәли, Әкрәм Мөхәррәм улы Вәлиев; 28 июль (10 август) 1908, Аблай, Уфа губернасы — 19 март 1963, Уфа) — СССР башкорт язучысы, шагыйре һәм тәрҗемәчесе. Бөек Ватан сугышында катнашучы, 1937 елдан — Башкортстан АССР Язучылар берлеге әгъзасы. «Беренче адымнар», «Май яңгыры» һәм «Гөлҗимеш чәчәге» романнары, шулай ук күпсанлы шигырь һәм хикәя җыентыклары авторы[1][2].

Тәрҗемәи хәле

Әкрәм Вәли 1908 елның 28 июлендә Уфа губернасының Бәләбәй өязе Аблай авылында (хәзерге Башкортстан Республикасының Чакмагыш районы) туа. Башлангыч белемне туган авылында ала[2]. 1932 елда К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогика институтын тәмамлый.

1932 елдан 1934 елга кадәр Кызыл Армия сафларында хезмәт итә. Демобилизацияләнгәч, Башкортстан китап нәшриятында мөхәррир булып эшли, Башкортстан АССР Язучылар берлегенең җаваплы сәркатибе вазифасын башкара. 1939 елда китап нәшриятында мөхәррир булып эшли, 1940 елда СССР Язучылар берлеге сәркатибе вазифасын били[1].

Бөек Ватан сугышы елларында немец-фашист илбасарларына каршы хәрби хәрәкәтләрдә катнаша. Сугыштан соң Башкортстан дәүләт нәшриятында («Башгосиздат») эшләвен дәвам итә. 1953 елдан 1955 елга кадәр «Әҙәби Башҡортостан» (хәзерге «Агыйдел») журналының җаваплы мөхәррире булган.

1963 елның 19 мартында Уфада вафат була[1].

Әдәби иҗаты

Әкрам Вәлинең беренче әсәре — «Яратам» эссесы, 1928 елда «Сәсән» («Чәчән») журналында басылып чыга. 1931 елда аның «Көс» («Көч») дигән беренче шигырьләр җыентыгы нәшер ителә. «Башкортстан, сине җырлыйм!» поэмасында ул индустрияләштерү һәм күмәкләштерү чорындагы Башкортстанның шигъри образын тудыра. Илдәге үзгәрешләр һәм тормышның яңаруы аның «Лирик җырлар», «Бәхет иле», «Тормыш» җыентыкларына кертелгән шигырьләрендә чагылыш таба. 1930 нчы еллар ахырында язучы иҗатында чынбарлыкны тагын да объективрак чагылдыруга күчү сизелә, лирикада фәлсәфи мотивлар барлыкка килә.

Прозада Әкрәм Вәли 1940 елда чыккан «Мин Алыҫ Көнсығыштан» («Мин Ерак Көнчыгыштан») хикәяләр җыентыгы белән дебют ясый. Бу хикәяләрдә совет чик сакчылары образлары тудырылган.

1952 елда «Безнең төбәк егетләре» повесте нигезендә «Беренсе аҙымдар» («Беренче адымнар») романы языла. 1954 елда роман башкорт телендә, 1955 елда рус теленә тәрҗемәдә нәшер ителә. Әсәр 1920—1930 нчы елларда башкорт интеллигенциясенең яңа буыны формалашуга багышлана[1].

1958 елда «Май ямғыры» («Май яңгыры», рус теленә тәрҗемәсе — 1960), 1963 елда «Гөлйемеш сәскәһе» («Гөлҗимеш чәчәге») романы басылып чыга. Бу ике әсәр 1950—1960-нчы еллардагы башкорт авылы тормышына багышланган дилогияне тәшкил итә[2].

Әкрам Вәли шулай ук тәрҗемәче буларак та билгеле. Ул А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, Н. А. Некрасов, В. М. Гаршин һәм башка авторларның әсәрләрен башкорт теленә тәрҗемә итә[1]. Сугыштан соңгы елларда язучы балалар әдәбияты өлкәсендә актив эшли, «Дүрт мизгел», «Яшел дуслар», «Кояш астында һәм күләгәдә» һәм башка китаплар иҗат итә[2].

Бүләкләре

Кызыл Байрак ордены (Бөек Ватан сугышы елларында күрсәткән батырлыгы һәм кыюлыгы өчен) һәм медальләр белән бүләкләнә[1][2].

Исемен мәңгеләштерү

  • Уфада язучы яшәгән йорт диварына (Октябрь Революциясе урамы, 9) мемориаль такта эленгән;
  • Әкрәм Вәли исеме белән Уфада һәм аның туган авылы Аблайда урамнар аталган[1].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Вали Акрам Мухаррямович (рус.). Башкирская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 11 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Он оставил глубокий след в башкирской литературе. Башинформ (28 июль 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 11 август 2026.

Әдәбият

  • Башкирская энциклопедия. — Уфа.
  • Киреев А. Заметки о башкирской прозе // Дружба народов. — 1958. — № 8.
  • Агуренко Б. На верном пути // Дон. — 1961. — № 7.
  • Сафуанов С. Г. Вали Акрам Мухаррямович // Башкирская энциклопедия. — 2019.

Сылтамалар

Төркемнәр