Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Аксак Тимер

РФА экспертизасы

Logo-ran.png
Россия Фәннәр академиясе
тарафыннан экспертиза үткәрелде
Тулырак
Aprove.svg

РФА экспертизасы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россия Фәннәр академиясе
тарафыннан экспертиза үткәрелде
Тулырак

Б. Н. Ельцин исемендәге китапханә материаллары

Library.png
Әлеге мәкаләдә
Б. Н. Ельцин исемендәге Президент китапханәсе
фондларыннан материаллар кулланылды
Материалларга
Learning.svg

Б.Н. Ельцин исемендәге китапханә материаллары

Arrow-Right.png
Library.png
Әлеге мәкаләдә
Б. Н. Ельцин исемендәге Президент китапханәсе
фондларыннан материаллар кулланылды
Материалларга

Акса́к Тиме́р (تیمور, Temür, Tēmōr, Әмир Тимер, Тимер бәк, Тамерлан, Тимерләнг; 9 апрель 1336, Шәһресәбз, Çağatay olısı — 19 февраль 1405, Отрар[d]) — төрки-монгол илбасары, хәзерге Әфганстан, Иран, Месопотамия, Төньяк Һиндстан һәм Үзәк Азия җирләрендә Тимуридлар империясенә нигез салучы һәм аларның беренче хакиме. Җиңелмәс гаскәр башлыгы, аның исеме тарихка иң бөек хәрби җитәкче һәм явыз идарәче буларак кереп калган[2][3][4][5]. Шулай ук сәнгать һәм архитектураның бөек химаячесе булып санала, Ибн Халдун, Хафиз Ширази һәм Хафиз Әбру кебек зыялылар белән аралашкан һәм аның идарәсе Тимуридлар яңарышына башлангыч биргән[2]:341–342.

Тасвирлама

1336 елның 9 апрелендә Мавәраәннәһердә (хәзерге Үзбәкстан территориясендә) барлас ыругы гаиләсендә туа һәм 1370 елга Көнбатыш Чагатай ханлыгы хакиме була. Ул бу территориядә яшәп, Көнбатыш, Көньяк һәм Үзәк Азиядә, Кавказда һәм Көньяк Россиядә хәрби яулар белән җитәкчелек итә. Аксак Тимер Алтын Урда ханнарын, Мисыр һәм Сүрия мәмлүкләрен, яңа оешып килгән Госманлы империясен һәм Һиндстанның соңгы чор Дели солтанлыгын җиңеп, мөселман дөньясының иң кодрәтле хакименә әверелә[6]. Ул шушы яулап алулар нәтиҗәсендә Тимуридлар империясенә нигез сала, әмма дәүләт, хаким вафатыннан соң, таркала.

Евразия далаларының соңгы күренекле күчмә сәргаскәре, аның дәүләте XVI–XVII гасырларда утлы корал таралу дәверендә югары дәрәҗәдә оешкан һәм тотрыклы мөселман дәүләтләренең барлыкка килүе өчен алшартлар тудырган[7][8][9].

Ул Чыңгызханның яулап алулар мирасын ачыктан-ачык файдаланырга омтыла[10]. Жерар Шальян фикеренчә, төрки мөселман буларак, Тимур үзен Чыңгызханның варисы дип саный[11]. Беатрис Форбс Манц сүзләренчә, «Тимур рәсми хатларда һәм документларда үзен һәрдаим Чыңгызхан нәселләре хакимиятенең яклаучысы һәм дәвамчысы буларак таныткан. Ул Иранга, Мәмлүк солтанлыгына һәм Госман империясенә каршы сугышларын илбасарлар канунсыз рәвештә үзләштергән җирләрдә гадел монгол хакимиятен яңадан урнаштыру зарурлыгы белән аңлаткан»[12]. Тимур үзенең яулап алуларын канунлаштыру өчен, үзен «Ислам кылычы» дип атап, ислам символларына һәм теленә таяна. Ул уку йортларына һәм дини оешмаларга химаячелек итә.

Смирнаны (Измирне) яулап алганда христиан-госпитальер рыцарьларын җиңеп, изге сугышчы — газый буларак таныла[13]:91. Тимур идарә итү чоры азагында Чагатай ханлыгының, Иранның һәм Алтын Урданың калган барлык җирләрен үзенә буйсындырып, тулы хакимиятне үз кулына ала.

Гомуми характеристика

Исеме

Тимерның тулы исеме — Тимер ибн Тарагай Барлас (تيمور ابن ترغيى برلس (Tāmūr ibn Tāraġaiyi Bārlās) — Барластан Тарагайның улы Тимер).

Төрки телләрдә Temür яки Темир «тимер» дигәнне аңлата. Төрле фарсы чыганакларында иранлаштырылган «Тимурленг» («Аксак Тимер») исеме (Timūr(-e) Lang, تیمور لنگ) очрый[14]. Көнбатыш телләрендә түбәндәге вариантлар кулланыла: Tamerlan, Tamerlane, Tamburlaine, Timur Lenk. Русьта аны Тимер Аксак (Железный хромец) дип йөрткәннәр[15].

Чыңгызлылардан булмагач, Тимер формаль рәвештә хан титулын йөртә алмаган, шул сәбәпле ул һәрвакыт әмир (юлбашчы, юлбашчы) дип аталган. Әмма 1370 елда Сарай-мульк ханымга өйләнеп, шул рәвешле Чыңгызлылар белән туганлашып, ул Тимер Гурган[16] (Tāmūr Gurkānī, gurkān — монголларның «күрүгэн» яки «хүргэн» сүзләренең иранлаштырылган варианты, «кияү») исемен ала. Бу исә Тимернең Чыңгызлыларның туганы булуын һәм аларның өйләрендә ирекле яши һәм эш итә алуын аңлата[17].

Фарсы һәм төрки урта гасыр чыганакларында Тимерне шулай ук «сәхибкиран» (фар.  صاحب كران) дип атаганнар, ягъни ике планета: Венера һәм Юпитер, Венера һәм Кояш тоташкан вакытта туган, «бәхетле» дтгән мәгънәдә[18].

Шәхесе

Алдан күрүчән идарәче һәм талантлы оештыручы.

Тимур үзеннән соң дистәләгән монументаль архитектура корылмалары калдырган, аларның кайберләре дөнья мәдәнияте хәзинәсенә кергән. Тимернең бу корылмаларны төзүдә актив катнашуы аның сәнгати зәвыгын күрсәтә.

Чыганаклар буенча, Тимер шахмат уйнарга яраткан (дөресрәге, шатранж), бәлки, үз заманының чемпионы булгандыр[19].

Тышкы кыяфәте

undefined
undefined

Аксак Тимернең замандашы һәм әсире, 1401 елдан бирле аны шәхсән белгән Ибне Гарәбшах болай ди: «Аксак Тимер мәһабәт гәүдәле, озын буйлы, ачык маңгайлы, зур башлы, тавышы көчле булган, йөзендәге алсулык аның ак йөзенә нур сибеп торган ир-ат. Иңбашлары киң, бармаклары калын, ботлары озын, көчле мускулларга ия ир-ат ул. Озын сакаллы, мөлаем карашлы. Уң кулы һәм аягы имгәнгән. Ул үлемгә илтифат итми, 70 яшь тулырга бик аз калса да, ул үзенең даһилеген дә, куркусызлыгын да югалтмаган. Һәрвакыт дөреслек яклы кеше, дөреслекне, никадәр шәфкатьсез булса да, тыңларга ярата иде. Яхшы яки начар уңышлары — кәефенә берничек тә тәэсир итмәде. Батыр солдатларның дусты, үзе дә каһарман ир-ат, үзен хөрмәт итәргә һәм үзенә буйсындыра белә торган иде»[20].

Михаил Герасимовның Гөр әмир (Сәмәрканд) каберен ачуы һәм кабердәге скелетны (ул Аксак Тимер каберлеге дип санала) тикшерү күрсәткәнчә, Аксак Тимернең буе — 172 см. Тимур көчле, физик яктан нык булып үскән, замандашлары аның турында түбәндәгечә язганнар: «сугышчыларның күбесе җәясен култык сөяге дәрәҗәсенә кадәр тартса, Тимур аны колагына кадәр тарткан»[21]. Тимернең сөякләрен җентекләп өйрәнү аның антропологик яктан Көньяк себер расасына каравын күрсәтә[22]. 69 яшьтә булуына карамастан, баш сөягендә һәм скелетында картлык сыйфатлары чагылмаган. Тешләренең күп өлеше, сөякләренең төгәл рельефы, остеофитларның тулысынча диярлек булмавы — болар барысы да тулы көчкә һәм нык сәламәтлеккә ия булган кешегә хас сыйфатлар турында сөйли, аның биологик яше 50 дән артмаган. Сәламәт сөякләрнең зурлыгы, рельефы һәм тыгызлыгы, иңбашларының киңлеге, күкрәк читлегенең зурлыгы һәм чагыштырмача озын буйлы булуы — болар барысы да Тимернең гаять нык гәүдәле булуын сурәтли[23].

Аксак Тимер сугышчыларының башка мөселманнардан тышкы кыяфәте буенча аермасы — саклап калган толымнары[24]. кайбер галимнәр уйлаганча, борынгы төркиләрне шул чордагы рәсемле Урта Азия кулъязмаларыннан өйрәнгәннәр. Шул ук вакытта, борынгы төрки сыннарны, Афрасиаб рәсем сәнгатендә төрки сурәтләрне тикшергәндә, тикшеренүчеләр V—VIII йөзләрдә төркиләрнең күпчелеге чалгы тагып йөргәннәр дигән нәтиҗәгә килгәннәр[25]. 1941 елда Тимер каберен ачу һәм аның калдыкларына антропологик анализ ясау, аның чәчләренең кыска булуын күрсәтә. «Тимернең чәчләре калын, туры, аксыл-җирән төстә, күбесенчә кара-көрән яки җирән төстә». «Чәчләрен пеләшкә алу гадәте булмаса да, үлгән вакытка Тимернең чәче чагыштырмача озын була». Кайбер тарихчылар Тамерланның чәчләренең аксыл төстә булуын, хна белән буяудан гыйбарәт дип саный. Әмма Михаил Герасимов үз хезмәтендә түбәндәгеләрне билгеләп үтә[23]:

«Бинокуляр ярдәмендә сакалын тикшерү дә, тарихчылар тасвирлаганча хна белән буялган түгел, ә аның җирән-кызгылт төсе табигый икәнлеген күрсәтә. Тикшерүләрдән күренгәнчә, югары хәрби катлам ирләренә ирен өстендә мыек йөртүне тыймый торган бер кагыйдә булган. Тимур, кагыйдәгә нигезләнеп, мыегын кырмаган һәм ул ирен өстендә иркен генә асылынып торган. Тимурның кечкенә калын сакалы — чөйсыман. Сакалы каты, туры диярлек, калын, ачык көрән (җирән) төстә, шактый агарган».

М. М. Герасимов тарафыннан үткәрелгән яулап алучының калдыкларының антропологик төзелешен тикшерү нәтиҗәсе: табылган скелет көчле кешенеке, монгол өчен чагыштырмача озын буйлы (170 см чамасы). Әмирнең баш сөягендә типик монголоид сыйфатлар түбәндәгеләр — брахикефалия, тубал битле. Болар барысы да Тимернең барласлар нәселеннән булуын раслый торган язма документлар белән бәйле. Күз чокырларының нечкә кырыйлары, аларның зурлыгы, түгәрәклеге, күз чокырларының аскы кыры нык чыгып торуы һәм күзләр арасының ераклыгы — күзләрнең монголоид төзелешен билгели. Әмма борын тамырының калкып торуы һәм каш өстендәге урта өлешнең рельефы монголларга хас булган күз кабакларындагы җыерчыкларның булуы чагыштырмача аз чагыла. Аскы теш казнасының күтәрелә торган тармак почмагы кечерәк, нык, типик монголоид колакларның туры утыруын билгели. Тимурның чәчләре калын, туры, аксыл-җирән төстә, күбесенчә кара каштан яки җирән төстә"[23].

Язма чыганаклар күрсәткәнчә, 1362 елда Сеистан янында төрекмәннәр белән сугышканда Тимернең уң аягы һәм кулы яралана. Шул ук вакытта, Клавихо мәгълүматлары буенча, Тимур уң кулының ике бармагын да югалткан. М. М. Герасимов үзенең тикшеренүендә уң кулның сөякләре чыннан да терсәк буынында беркадәр бөгелгән хәлдә бер-берсенә тоташканлыгын раслый. Тимернең аксавы да шулай ук документлаштырылган. Уң боты һәм балтыры имгәнгән. Тез күмәче бот эпифизы белән кушылган, өстәвенә, аяк тураймаган хәлдә, бу «Аксак» кушаматы белән тулысынча туры килә[26].

Тимернең телләр белүе

Тимер дәүләтенең рәсми документлары ике телдә төзелгән: фарсы һәм төрки. Мәсәлән, Хорезмда яшәгән Әбү Мөслим нәселе вәкилләренә өстенлекләр бирә торган 1378 елгы документ чагатай төрки телендә төзелгән[27].

1391 елны Туктамышка каршы яуга чыкканда, Тимер Алтын шокы тавы янында чагатай телендә Коръән тексты булган уйгыр хәрефләре белән сигез юл һәм гарәп телендә өч юл язарга боера.

«Рәхимле, шәфкатьле Аллаһ исеме белән! Һәр нәрсәнең хакиме, Хакыйкатьнең изге урыны, Көчле һәм кодрәтле! Җиде йөз туксан өченче җәйдә, сарык елының урта яз аенда [1391 елның 6 апрелендә] Туран солтаны Тимербәк өч йөз мең гаскәр белән Исламны яклап Болгар ханы Туктамыш ханга каршы күтәрелә. Шушы җиргә килеп җиткәч, ул, истәлекле билге булсын өчен, бу курганны торгызды. Алла боерса, гадел хөкем кылсын! Ходай ил кешеләренә Мәрхәмәтлек күрсәтсен! Безне дога белән искә алсыннар!».

— Надпись Тимура 1391 г. // Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки, Вып. XXI. СПб. СПбГУ. 2004

Тарихта бу язма «Карсакпай язуы» исеме белән билгеле[29]. Хәзерге вакытта Тимур язулы таш Санкт-Петербургта Эрмитажда саклана һәм экспонат буларак саклана.

Тимернең балалары рәсми документларда фарсы һәм төрки телләрне кулланганнар. Мәсәлән, 1398 елда Тимернең улы Мираншаһ төрки телдә уйгыр шрифты белән рәсми документ төзергә боера[30].

Аксак Тимернең замандашы һәм әсире Ибн Гарәбшаһ әмир белән 1401 елдан бирле шәхсән таныш булган: «фарсы, төрки һәм монгол телләренә килгәндә, ул аларны башкалардан яхшырак белгән», дип сөйләгән[31]. Әмма Принстон университетының хәзерге заман тикшеренүчесе Сват Соучек (Svat Soucek) үзенең Тимер турындагы монографиясендә «ул Барлас кабиләсеннән булган, исеме һәм чыгышы белән монгол, башка сыйфатлары белән төрки булган. Тимернең туган теле — төрки тел (чагатай), ул үзе яшәгән мәдәни даирәдә берникадәр дәрәҗәдә фарсы телен дә белгән. Сват Соучек фикеренчә, ул Ибне Гарәбшаһ фикере белән килешми, монгол телен төгәл белмәгән, гәрчә монгол терминнары документлардан бөтенләй юкка чыкмаса да һәм тәңкәләрдә очраса да[32]».

Мавараэннәһер Тамерлан сараенда булган Кастилия дипломаты һәм сәяхәтчесе Руй Гонсалес де Клавихо хәбәр иткәнчә, «синьор Темур» кече Һиндстан һәм Хорасанның барлык территорияләрен яулап алган. Сәмәрканд белән Хорасанны елга (Амудәрья) аерып тора. Сәмәрканд ягыннан елга буенда Термез шәһәре, елга артында Хорасан территориясе — Тохаристан, «Бу елга артында (Амудәрья — искәрмә) Сәмәрканд патшалыгы урнашкан, аның җире Могалия (Моголистан) дип атала, тел — могол теле»[33].

Тимериләрнең «Муиз әл-ансаб» чыганагы буенча, Тимер сараенда бары тик төрки һәм фарсы писарьләре штаты булга[34]н. Тимер галимнәр белән әңгәмә корырга, бигрәк тә тарихи әсәрләр укуны тыңларга яраткан. Үзенең тарих өлкәсендәге белемнәре белән ул Урта гасыр тарихчысы, фәлсәфәче һәм фикер иясе Ибне Халдунны гаҗәпләндерә, Тимер тарихи һәм легендар геройларның батырлыклары турындагы хикәяләрен үз сугышчыларын рухландыру өчен сөйли.

Галишир Нәваи сүзләренчә, Тимер шигырь язмаса да шигъриятне дә һәм чәчмә әсәрләрне дә яхшы белә[35].

Гаиләсе

Тимернең атасы ягыннан Чыңгызхан белән уртак бабасы булган, әмма кайбер галимнәр фикеренчә[36][37][38], әмирнең әнисе хан токымы булган[39][40]. 1401 елда Тимер белән шәхсән аралашкан гарәп тарихчысы Ибне Халдун мәгълүматларына караганда, ул әнисенең Манучехра патша нәселеннән булуын раслый[41].

Аның әтисенең исеме — Мөхәммәт Тарагай яки Тургай[34], ул төркиләшкән монгол барласлар кабиләсеннән булган хәрби, вак җирбиләүче. Шулай ук Ибне Гарәбшаһ Тимер төрки барлас булган дип яза[17]:

«Югарыда телгә алынган солтанның (Тимернең) файдалы һәм зарарлы эшләр белән шөгыльләнгән дүрт вәзире булган. Алар атаклы кешеләр булып саналганнар һәм бар кешеләрдә аларның фикерен тыңлаган. Гарәпләрнең кабиләләре күпме булса, төркиләрнең дә шулкадәр үк булган. Югарыда телгә алынган вәзирләрнең һәрберсе, бер кабилә вәкилләре буларак, үз белемнәре нәтиҗәсендә кабиләләрендәге халыкның белемнәрен үстергәннәр. Бер кабилә арлат, икенчесе җалаир, өченчесе каучин, дүртенчесе барлас дип аталган. Тимер дүртенче кабилә улы»[31][42][43][44].

Кайбер фаразлар буенча, Мөхәммәд Тарагай барласлар кабиләсе юлбашчысы һәм Чагатайның куәтле ярдәмчесе һәм аның ерак туганы Карачар-нойонның токымы булган. Тимернең атасы диндәге мөселман, аның рухи остазы — Шәмсетдин Кулол[45].

Тимернең атасының Балта исемле абыйсы булган[34].

Мөхәммәд Тарагай ике тапкыр өйләнгән: беренче хатыны Тимернең әнисе — Текин хатын[46]. Тимернең әнисенең нәселе турында каршылыклы мәгълүматлар сакланган. 1401 елда Тимер белән шәхсән сөйләшкән гарәп тарихчысы һәм фәлсәфәчесе Ибне Халдун мәгълүматларына караганда, патша үзе аның "Авеста"да телгә алынган Манучеһр патшасы нәселеннән булуын раслый[41].

Тарагайның икенче хатыны — Кадак хатун. Мөхәммәд Тарагай 1361 елда вафат була һәм Тимернең туган ягында — Кеш шәһәрендә (Шәһресәбз) җирләнә. Аның кабере безнең көннәргә кадәр сакланган.

Тимернең апасы Котлыкъ-Түркан ага һәм сеңлесе Ширин-Бәк ага була. Алар Тимердан алда вафат булалар һәм Сәмәркандтагы Шаһизинда комплексындагы мавзолейларда җирләнәләр. «Муиз әл-ансаб» чыганагы буенча, Тимернең өч абыйсы була: Җүки, Әлим-Шәех һәм Суюргатмыш.

Балалык чоры

Тимер 1336 елның 9 апрелендә Урта Азиядә Кеш шәһәре (хәзерге Үзбәкстанның Шәһресәбз) янындагы Хуҗа Илгар авылында туа. Тимернең балачагы һәм яшьлеге Кеш тауларында уза. Яшь чагында ул ауга йөрергә һәм ат ярышларын, сөңге ыргытырга, уктан атарга ярата, хәрби уеннарга һәвәслеге була. Ун яшеннән Тарагайда хезмәт иткән остазлар-атабәкләр Тимерне хәрби осталыкка һәм спорт уеннарына өйрәткәннәр.

Сәяси эшчәнлегенең башы

undefined

Тимер турында беренче мәгълүматлар чыганакларда 1361 елдан башлап күренә башлый. Аксак Тимер сәяси эшчәнлегенең башы Чыңгызхан тәрҗемәи хәленә охшаган: алар үзләре җыйган отрядларның башлыклары булганнар һәм соңыннан да аларның төп таянычы булып калганнар. Тимер Чыңгызхан кебек үк хәрби көчләренең ничек оештырылуын җентекләп тикшергән, дошманнарының көче һәм җирләренең торышы турында белгән, гаскәре арасында абруй казанган һәм үзенең көрәштәшләренә тулысынча ышана алган. Гражданнар идарәсе башлыгы итеп куелган затларны сайлау азмы-күпме уңышлы була (Сәмәркандта, Гератта, Ширазда, Тәбриздә югары түрәләрнең халык милкен тартып алу процессын оештырганнары өчен күпсанлы җәза очраклары).

1347 елда Чагатай олысы ике аерым дәүләткә таркала: Мавараэннәһер һәм Моголистан. 1360 елда Мавараэннәһер Туглак Тимер тарафыннан яулап алына. 1362 елда Моголистанда әмирләр төркеме тарафыннан килеп чыккан фетнә нәтиҗәсендә Мавараэннәһер ашыгыч рәвештә чыгып китә һәм хакимиятне улы Ильяс Хуҗага тапшыра. Тимер Кеш өлкәсе хакиме һәм Могол патшасының ярдәмчеләреннән берсе булып раслана.

Хан Сырдәрья елгасын кичәргә дә өлгерми, Ильяс Хуҗа әмирләр белән бергә Тимерне дәүләт эшләреннән читләштерергә, уңайлы очракта аны физик яктан юк итәргә сөйләшәләр. Нәтиҗәдә, Тимер моголлардан аерылып, аларның дошманы — Казаган әмиренең оныгы Хөсәен әмир ягына чыгарга мәҗбүр була. Беркадәр вакыт алар, аз санлы отряд белән маҗаралар эзләүчеләр тормышын алып барып, Хәрәзем ягына таба юнәләләр. Биредә алар Хивә янындагы сугышта ул җирләрнең идарәчесе Таваккала-Конгуротка җиңелгәннәр һәм үзләренең калган сугышчылары һәм хезмәтчеләре белән чүл эченәрәк чигенергә мәҗбүр булганнар. Соңыннан Махан шәһәре карамагындагы Мәхмүди авылына килеп җиткәч, алар Алибәк Җаникорбан кешеләре тарафыннан әсирлеккә алыналар, әсирлектә 62 көн үткәрәләр. Тарихчы Шәрәфетдин Гали Язди мәгълүматлары буенча, Алибәк Тимер белән Хөсәенне Иран сәүдәгәрләренә сатарга ниятли, ләкин ул көннәрдә Махан аша бер генә кәрван да үтми. Тоткыннарны Алибәкнең абыйсы Мөхәммәдбәк әмир коткара.

1362 елның көзендә Мәлик Котбетдиннең дошманнарына каршы килеп чыккан Систандагы бәрелеш вакытында Тимер уң кулының ике бармагын югалта һәм уң аягына каты яралана, шуның нәтиҗәсендә аксак булып кала.

1364 елга кадәр Тимер һәм Хөсәен әмирләр Амудәрьяның көньяк ярында Кахмард, Деррегез, Арсиф һәм Бәлех өлкәләрендә яшәгәннәр һәм моголларга каршы партизаннар сугышы алып барганнар.

1364 елда моголлар илдән китәргә мәҗбүр булалар. Мавараэннәһергә кайткан Тимер белән Хөсәен тәхеткә чагатайлар нәселеннән Кабулшаһны утырталар[47].

1365 елның 22 маенда таң атканда, Чыназ янында Тимер һәм Хөсәен гаскәре белән Ильяс Хуҗа гаскәре арасында канкойгыч бәрелеш була, ул тарихка «Битва в грязи» буларак кереп кала. Ильяс Хуҗа гаскәрләренең көчләре өстен булганлыктан, Тимер белән Хөсәен җиңелә. Сугыш вакытында яңгыр ява, сугышчыларга алга карарга, барырга кыен була, атлар пычракка баталар. Шуңа да карамастан, Тимер гаскәрләре үз флангында җиңә башлыйлар, хәлиткеч вакытта ул дошманны үтерү максатыннан Хөсәеннән ярдәм сорый, әмма Хөсәен үтенечне кире кага һәм артка чигенә. Әлеге вакыйгалар сугышның нәтиҗәсен билгели. Тимер белән Хөсәен гаскәриләре Сырдәрья елгасының аргы ягына чигенергә мәҗбүр булалар.

Ул арада Ильяс Хуҗа гаскәрен Сәмәркандта мәдрәсә укытучысы Мәүләна-задә, һөнәрче Әбү Бәкер Кәләви һәм укчы Мирза Хөрдәки Бохари җитәкләгән сербедар халык күтәрелеше тарафыннан куып чыгарыла. Шәһәрдә халык идарәсе урнаша. Халыкның бай катламнарының милке тартып алына, шуңа күрә алар Хөсәен белән Тимергә ярдәм сорап мөрәҗәгать итәләр. Әмирләр сербедарларга каршы чыгарга килешәләр. 1366 елның язында Тимер белән Хөсәен халык күтәрелешен туктатып, сербедар юлбашчыларын җәзалап үтерәләр, әмма Аксак Тимер боерыгы буенча, баш күтәрүчеләрнең лидерларының берсен — халык арасында бик танылган Мәүләна-задәне исән калдыралар.

«Бөек әмирне» сайлау

Хөсәен Казан хан заманында бу вазифаны көчләп алган бабасы Казаган кебек, Чагатай олысының баш әмире вазифасын биләргә ниятли. Тимер белән Хөсәен арасындагы мөнәсәбәтләр бозыла һәм аларның һәркайсы хәлиткеч сугышка әзерләнә. Бу вәзгыятьтә Тимергә Тирмез сәидләре, Сәмәрканд шәйхелисламы һәм Тимернең рухи остазы булган Сәид Бәрәкә кебек руханилар зур ярдәм күрсәтә[48].

Сали-Сарайдан Балехкә күчкәч, Хөсәен крепостьны ныгыта башлый. Ул алдау һәм хәйлә белән эш итәргә була. Хөсәен Тимергә тынычлык килешүен имзалау өчен Чәк-чәк тарлавыгына очрашуга чакыру җибәрә, үзенең дустанә мөнәсәбәтләрен исбатлау өчен Коръән белән ант итәргә вәгъдә итә. Очрашуга Тимер үзе белән ике йөз егет ала, Хөсәен исә мең сугышчысын алып килә, шуңа бәйле очрашу булмый кала. Тимер әлеге вакыганы түбәндәгечә искә ала:

«Мин Хөсәен әмиргә төрки бәйт белән хат җибәрдем: Мине алдарга уйлаучы, / Үзе үк җиргә ятар. / Мәкерлек күрсәтүче, / Үзе үк һәлак булыр. Хатым Хөсәен әмиргә барып җиткәч, ул бик уңайсызланды һәм гафу үтенде, ләкин мин аңа икенче тапкыр ышанмадым».

Бар көчен җыеп, Тимур Амудәрьяның аргы ягына чыга. Аның гаскәрләренең алдынгы частьлары белән Союргатмыш, Али Муайяд һәм Хөсәен Барлас җитәкчелек итә. Бийя авылы янына җитәрәк гаскәрне каршы алырга Андхуде сәидләренең башлыгы Сәид Бәрәкә чыга һәм аңа литаврлар һәм югары хакимият байрагын тапшыра. Бәлехкә барганда Тимергә Каркарадан килгән Җаку барлас үзенең гаскәре белән һәм Хутталаннан Кайхусрав әмире, елганың икенче ягында шулай ук Шибирганнан Зинда әмире Чашм, Хульма һәм Бадахшаннан хәзәрләр Мөхәммәдшаһ та кушыла. Бу хакта ишеткәч, Хөсәен әмирнең күп кенә сугышчылары аны ташлап китәләр.

Сугыш алдыннан Тимер корылтай җыя, биредә Казан ханның улы Союргатмыш Мавараэннәһер ханы итеп сайлана. Тимерне «Бөек әмир» итеп билгеләр алдыннан аның янына Мәккә шәехе Сәид Бәрәкә килә һәм Тимерне Бөек хаким итеп куярга ниятләгәнен әйтә. Шул уңайдан аңа байрак, барабан, югары хакимият символын тапшыра, әмма ул бу югары хакимиятне шәхсән үзе алмый, ә аның янында кала[21].

1370 елның 10 апрелендә Бәлех буйсындырыла, Хөсәен Хоттлан хакиме Кайхусрав тарафыннан кан үче алу хокуклары белән әсирлеккә алына һәм үтерелә, чөнки Хөсәен аның энесен үтерә[49]. Биредә үк Корылтай узды, анда Чагатай бекләре һәм әмирләре, өлкәләрнең һәм томаннарның югары дәрәҗәле түрәләре, Тирмез шәһәре хакимнәре катнаша. Алар арасында Тимернең элекке көндәшләре һәм балачак дуслары. Корылтай Тимерне Туранның баш әмире итеп сайлый, илдә тынычлык һәм тәртип урнаштыру өчен аңа җаваплылык йөкли. Чыңгызлы Казан ханның кызы, Хөсәен әмирнең тол хатыны Биби ханымга өйләнү Тимергә «Гураган» (хан кияве) дигән мактаулы исемгә ия булырга мөмкинлек бирә.

Корылтайда Тимер Мавараэннәһерның барлык гаскәр башлыкларыннан ант кабул итә. Үзенең элгәрләре кебек үк, ул да хан титулын кабул итми һәм «Бөек әмир» дигән исемгә канәгать була. Чыңгызханның нәсел варислары Союргатмыш (1370—1388), аннан соң аның улы Мәхмүт (1388—1402) хан булып саналалар. Дәүләтнең башкаласы итеп Сәмәрканд сайлана. Тимер үзәкләштерелгән дәүләт төзү өчен көрәш башлый.

Югары белем бирү системасын һәм мөселман юриспруденциясен торгызу

Монгол яулары нәтиҗәсендә меңнәрчә галимнәр, юристлар үтерелә, йөзләрчә мәдрәсәләр җимерелә. Тимергә югары белем бирү системасын, бигрәк тә мөселман юриспруденциясен торгызу өчен күп тырышырга туры килә. Дәүләт башкаласына бөек мөселман хокук белгечләрен, мәсәлән, Әт-Тәфтәзәнине (1322, Тәфтәзән, Хөрәсән — 1390, Сәмәрканд) соңгы кәлямның күренекле вәкилен чакырырга туры килә. Аның мантыйк, юриспруденция, шигърият, грамматика, математика[50], риторика һәм Коръән тәфсире буенча хезмәтләре уку әсбаплары сыйфатында таныла[51]. XV гасыр башында Сәмәркандта Шәмсетдин Мөхәммәд кебек зур хокук галиме эшләгән һәм укыткан.

Сәмәркандта 20 дән күбрәк мәдрәсә төзелә: Биби ханым мәдрәсәсе, Котб мәдрәсәсе, Фирузшаһ әмир мәдрәсәсе, Бурундук әмир мәдрәсәсе һәм башкалар. Мөхәммәд Солтан мәдрәсәсендә 58 шәкерт белем ала һәм дүрт мөдәррис укыта. Коръәнгә өйрәтү Җамал әд-дин Әхмәт Хәрәземгә йөкләнә[52].

Тимурның рухи остазлары һәм аның сәидләргә карата тирән хөрмәте

undefined

Тимур мөселман була, Яссавия һәм Кубравия суфи орденнарын яратучы. Тимернең беренче рухи остазы — суфи шәехе Шәмсетдин Кулял, хөрәсәннәрнең эре шәехе була.

Тимернең төп рухи остазы Мөхәммәд пәйгамбәрнең токымы, шәех Сәид Бәрәкә була. Нәкъ менә ул Тимергә 1370 елда хакимияткә килгәч, хакимият символларын — барабан һәм байрак тапшырган. Сәид Бәрәкә әмиргә бөек киләчәкне алдан әйтә. Ул Тимерне зур яуларга озата бара. 1391 елны Туктамыш белән бәрелеш алдыннан ул аңа фатиха бирә. Чыганаклардан күренгәнчә, сугышның хәлиткеч мизгелендә ул төрекчә «ягы кочди», дип кычкыра, бу дошман качкан дигәнне аңлата. Бу сүзләр Тимернең сугышчыларын рухландырган. Соңрак Сәид Бәрәкә вафат була, Тимернең кече улы Шахрух ихтыяры белән Гөр әмир төрбәсендә җирләнә, Тимер үзе дә биредә, аның аяклары янында җирләнә.

Тимернең икенче остазы — Әбү Сәид. Тимер аларның каберләре өстендә Рухабад төрбәсе төзергә куша[53]. 1370 елда хакимияткә килгәч, Тимер беренче эш итеп Сәмәркандта шәех Нуреддин Басыйр өчен төрбә төзеткән, әмма 1880 елларда төрбә хакимият тарафыннан юк ителгән.

Дәүләтне ныгыту һәм киңәйтү

Дәүләтчелеккә нигез салынуга карамастан, Шиберган белән Хәрәзем (аның көньяк өлеше Чагатай олысына караган) Союргатмыш хан белән Тимер әмире хакимиятен кабул итмиләр. Чикнең көньяк һәм төньяк өлешләрендә тынычлык булмый, биредә Моголистан һәм Ак Урда тарафыннан чикләр бозыла, авылларны талана. Урыс-Хан Сыгнакны басып алгач һәм Ак Урда башкаласы Яссыны (хәзерге Төркестан) аңа күчергәч, Сайрам һәм Мавараэннәһерга тагын да зуррак куркыныч яный. Дәүләтчелекне саклау һәм ныгыту буенча чаралар күрергә кирәк булган.

Тимернең хакимлеген Бәлех белән Ташкент таный, әмма Хәрәзем хакимнәре, Дәште Кыпчак хакимнәренең ярдәменә таянып, Чагатай олысына каршы торуларын дәвам итәләр. 1371 елда Хәрәзем хакиме Чагатай олысына кергән Көньяк Хәрәземне басып алырга омтыла. Тимер Хәрәземнән яулап алынган җирләрне башта тыныч юл белән кайтаруны таләп итә, Көһнә Үргәнечкә башта тавачи, соңрак Шәйхелисламны (мөселман җәмгыяте башлыгы) җибәрә, әмма Хәрәзем хакиме Хөсәен Суфи ике тапкыр да бу таләпне үтәүдән баш тарта һәм илчене әсирлеккә ала, шуннан соң Тимер Хәрәземгә биш яу белән чыга.

Көрәштәшләренең берсе — Аббас Баһадур була.

Моголистанга яулар

Моголистанны дәүләт чикләренең иминлеген тәэмин итү өчен буйсындырырга кирәк була. Моголистан феодаллары еш кына Сайрам, Ташкент, Фәрганә һәм Яссыга талау һөҗүмнәре ясыйлар. 1370—1371 елларда Камәр әд-Дин әмиренең моголистан олыс бәге һөҗүмнәре халыкка аеруча зур бәла китерә.

1371—1390 елларга кадәр Тимер Моголистанга җиде яу ясый, 1390 елда Камәр әд-Дин һәм Анга-торе гаскәрләрен тәмам тар-мар итә. 1371 елның язында һәм көзендә Тимер Камәр әд-Дин каршы беренче ике явын башлый. Беренче чу килешү белән тәмамлана; икенчесе Тимер, Ташкенттан чыгып, Янга авылына таба Таразга таба китә. Анда ул моголларны качарга мәҗбүр итә һәм зур табыш ала.

1375 елда Тимер өченче тапкыр уңышлы яуга чыга. Ул Сайрамнан чыгып, Талас һәм Токмак районнары аша Чу елгасының югары агымы буйлап үтә, Үзген һәм Хуҗант аша Сәмәркандка әйләнеп кайта. Ләкин Камәр әд-Дин тар-мар ителми. Тимер гаскәре Мавараэннәһерга әйләнеп кайткач, Камәр әд-Дин 1376 елның кышында Фәрганагә бәреп керә һәм Әндиҗан шәһәрен камап ала. Фәрганә җирле идарә башлыгы, Тимернең өченче улы Гомәр Шәех тауларга кача. Ярсыган Тимер Фәрганәгә бара һәм дошманны Узген һәм Яссы таулары артыннан югары Нарынның көньяк кушылдыгы булган Ат-башы үзәненә кадәр куып бара.

1376—1377 елларда тимер Камәр әд-Дингә каршы бишенче яу белән чыга. Ул аның гаскәрен Эссе-Күлдән көнбатыштагы тарлавыкларда тар-мар итә һәм Кочкарга кадәр куып бара. "Зафарнамә"дә Тимернең 1383 елда Эссе-Күл тирәсенә Камәр әд-Дингә каршы алтынчы явы искә алына, әмма олыс бәкләр качып котыла[31].

1389—1390 елларда Тимер Камәр әд-Динне тәмам тар-мар итү максатыннан үз гамәлләрен активлаштыра. 1389 елда ул Имил җирләрен барлык юнәлешләр буенча, Балхаш күленнән көньякка һәм көнчыгышка таба һәм Ата-Кул тирәли кисеп үтә. Ул арада аның авангарды моголларны Алтайдан көньяктарак Кара Иртешкә кадәр куа. Аның алдынгы отрядлары көнчыгышта Кара Хуҗага, ягъни Турфанга кадәр диярлек барып җитәләр. 1390 елда Камәр әд-Дин тәмам тар-мар ителә һәм Моголистан Тимер дәүләтенә янаудан тәмам туктый. Камәр әд-Дин Иртешкә кача һәм соңыннан асциттан вафат була. Моголистан ханы буларак Хызыр-хуҗа билгеләнә.

Алгы Азиягә беренче яулары

1380 елда Тимер Херат хакиме Мәлик Гыяс әл-Дингә каршы яуга чыга, чөнки Мәлик үзен Тимергә буйсынучы дип танырга теләми һәм җавап итеп үзенең башкаласы Герат шәһәренең саклау диварларын ныгыта башлый. Башта Тимер мәсьәләне тыныч юл белән хәл итү өчен Корылтайга чакыру белән илче җибәрә, әмма Херат хакиме бу тәкъдимне кире кага һәм илчене тоткарлый. Моңа җавап итеп, 1380 елның апрелендә Тимер Амудәрьяның сул ягына ун полк җибәрә. Аның гаскәрләре Бәлех, Шиберган һәм Бадхыз өлкәләрен басып алалар. 1381 елның февралендә Тимер үзе гаскәр белән чыга һәм Хөрәсәнне, Серахс, Җәми, Кәүсия, Туе һәм Келат шәһәрләрен ала, Херат шәһәре биш көнлек камалыштан соң алына. Келаттан тыш Сабзәвар алына, нәтиҗәдә сәрбәдарлар дәүләте бөтенләй юкка чыга. 1382 елда Хөрәсән хакиме буларак Тимернең улы Мираншаһ билгеләнә. 1383 елда Тимер Систанны тар-мар итә һәм Сабзәварда сәрбәдарлар күтәрелешен рәхимсез рәвештә бастыра.

1383 елда Систанны басып ала, биредә Зирех, Зәве, Фарах һәм Буст ныгытмалары җимерелә. 1384 елда Астрабад, Амул, Сари, Солтания һәм Тәбриз шәһәрләрен басып ала

undefined

Алтын Урда яулары

Хан булып Туктамыш тәхеткә утыргач Сарайдагы ызгышлар туктатыла. Күк Урданың үзаллылык даулавы Сарайда Орыс хан (Мөхәммәт) идарә иткәндә, XIV йөзнең 70нче елларыннан ук башлана. Әмма хан Күк Урдага аерылып чыгарга ирек бирми, Каспий буендагы Мангышлакның башлыгы Туйхуҗаны җәзалап үтертә. Аның улы Туктамыш әле яшьрәк була, башыма җитмәгәйләре дип, Аксак Тимер янына кача. Тимериләр дәүләте Чыгытай улусында барлыкка килгән һәм хәзергә Үзбәкстан җирләрен биләгән дәүләт була.

Аксак Тимер әле ул чагында атаклы җиһангир булмый. Әмма, кайчандыр көчле-кодрәтле булган, хәлсезләнсә дә әле байлыгын җуймаган Алтын Урданы буйсындыру ниятен эшкә ашыру өчен, аның тәхетенә үзенә буйсынган кешене утыртып кую начар булмас иде, дип фикер йөртә. Жучи нәселеннән чыккан шул егеттән дә кулайрагы юктыр, моның хәленнән килер, дип, Туктамышка ачык чырай күрсәтә.

Аксак Тимер ханзадәне зурлап кабул итә, әлегә яулап алынмаган калалар, шул исәптән Күк Урданың сәяси башкаласы Сыганак белән идарә итү вазифасын йөкли. Шуннан инде ул калаларны яулап алу өчен хан улына гаскәр бүлеп бирә. Әмма Орыс ханның уллары Туктамыш гаскәрен өч мәртәбә җиңәләр. Фәкать дүртенче бәрелештә генә Туктамыш Орыс ханның кече улы Тимермәликнең гаскәрен тар-мар итә, үзен җәзалап үтертә (бу вакытта инде Орыс хан үзе үлгән була).

Шуннан инде Туктамыш зур гаскәр туплап көнбатышка юнәлә — башта Хәрәземне, аннары Сарайны яулап ала һәм күптән түгел Дмитрий Донской тарафыннан җиңелгән Мамайны Сарайдан сөреп чыгара. Төмән артыннан куа китеп, Калка елгасы буенда аның өстенә килеп чыга һәм бөтен гаскәрен тар-мар китерә. Шулай итеп, Туктамыш үзенә каршы тора алырдай төмәннән арына һәм бөтен Алтын Урда дәүләтенә хан булып тәхеткә утыра. Бу хәл 1380 елның көзге айларында була.

Алтын Урда тәхетенә утыру Туктамыш үзенчә идарә итәргә күнегеп китә һәм Аксак Тимернең дошманына әверелә. Көч сынашырга туры киләчәген һәркайсы аңлый. Сугышның беренче билгеләре 1385 елда Азербайҗан тирәләрендә күренә башлый: Аксак Тимерне андагы байлык җәлеп итә, ләкин ул дошманында гаскәр ишлерәк икәнне абайлап ала, сугышырга базмый. Көч сынашу 1388 елны Күк Урданың көнчыгыш чигендә булып ала, тик бер генә якка да файда китерми. Хәрәзем халкының Туктамышка ярдәм иткәнен күреп, Аксак Тимер тәмам котыра һәм борынгы мәдәният үзәге булган Үргәнечне таларга, җимерергә әмер бирә.

Туктамыш белән Аксак Тимер арасындагы бик зур сугыш 1391 елның 18 июнендә Алтын Урданың үзәгендә — Иделнең сул ягындагы Кондырча елгасы буенда (хәзерге Самар өлкәсендә) була. Гаскәрләр тигез диярлек — һәр яктан да 200 мең кеше катнаша. Баштарак татарлар җиңәр, дошман гаскәрен чолгап алып тар-мар китерер сыман тоела. Әмма Аксак Тимернең сугышны яңача алып баруы, талантлы полководец булуы җиңүгә китерә. Өстәвенә, Туктамышның кайсыбер гаскәр башлыклары хыянәт итә — дошман ягына чыга. Тарихи чыганаклар әйткәнчә, Туктамышның ярты гаскәре диярлек сугыш кырында ятып кала. Аксак Тимер дә күп кешесен югалта, шуңа күрә, сугыш кырында җиңүгә ирешсә дә, Сарайга барып җитми, көнбатышка яу чапмый, хәтсез трофей кулга төшереп һәм шактый күп дошман сугышчысын әсир итеп, Сәмәркандына кайтып китә.

Ләкин шундый зур югалтулардан соң да Туктамыш яңадан көчле гаскәр туплый ала. Янә дүрт елдан соң, 1395 елның 15 апрелендә, Төньяк Кавказның Төрек (Терек) елгасы буенда бу дошманнар кабат очраша. Кондырча елгасы буендагы сыман, баштарак татарлар оста гына сугышалар, әмма дошман гаскәренә азаккача каршы тора алмыйлар — җиңеләләр. Шуннан Туктамыш төньякка, Болгар ягына кача. Аны эзәрлекләп килеп, Аксак Тимер күптәнге хыялын тормышка ашыра — Алтын Урданың башкаласы Сарай-Бәркәне, тагын күп кенә әһәмиятле шәһәрләрен җимерә-җимерә Кырымга чаклы барып җитә. Сарай-Бәркә, Гөлстан, Үкәк, Бәлҗәмин, Маҗар кебек шәһәрләрне тәмам кырып ташлый, җир белән тигезли.

Аксак Тимернең яулап алуыннан, җимерүеннән соң Алтын Урдага зур зыян килә. Ләкин аның Болгар олысын һәм шәһәрен тар-мар итүе фактлар белән дәлилләнми.

undefined

1396 елда ул Сәмәркандка кайта һәм 1397 елда кече улы Шахрухны Хөрәсән, Систан һәм Мазәндәран хакиме итеп билгели. 1405 елның гыйнварында Тимер Туктамышның Отрардагы илчесен кабул итә һәм аңа Алтын Урда тәхетен кайтарырга вәгъдә бирә, әмма шул ук елның февралендә Тимер вафат була[54].

Һиндстанга яулар

undefined

1398 елда Тимер Һиндстанга яуга чыга, юлда Кафиристанның таулы урыннарында яшәүчеләр җиңелә. Декабрьдә Тимер Дәһли дивары янында Дәһли солтаны гаскәрен тар-мар итә һәм каршылыксыз шәһәрне ала, берничә көннән шәһәрне аның гаскәре талый һәм яндыра. Тимер боерыгы нигезендә 100 мең һинд сугышчысы-әсирләре җәзалап үтерелә[55]. 1399 елда Тимер Ганг ярларына барып җитә, кире кайтканда берничә шәһәр һәм ныгытма алына һәм ул зур табыш алып Сәмәркандка кайта.

Тамерланның Госман империясенә яулары

undefined

1399 елда Һиндстаннан кайткач, Тимер Госман империясенә «җидееллык» яу белән чыга. Бу яу иң элек Мираншаһ идарә иткән өлкәдә тәртипсезлекләр нәтиҗәсендә оештырыла. Тимер улын тәхеттән төшерә һәм аның биләмәләренә бәреп кергән дошманнарын тар-мар итә. Җидееллык яуларның бер сәбәбе -Тимернең Кара Куйлылар династиясеннән булган Кара Йосыф белән низагы. Тимер гаскәрләренең җиңүе төрекмәннәр башлыгы Кара Йосыфны көнбатышка, Госман солтаны Баязит I качарга мәҗбүр итә. Шуннан соң Кара Йосыф белән Баязит бергәләп Тимергә каршы сугышырга килешкәннәр. Баязит, Тимернең Кара Йосыфны бирүен үтенеп соравына җавап итеп, үчекләп кире кага.

1400 елда Тимер Эрзинҗанны басып алган Баязитка һәм 1393 елда ук Тимернең илчесен үтерергә кушкан Мисыр солтаны Фараҗ ән-Нәсиргә каршы сугыш хәрәкәтләре башлый. 1400 елда Тимер Кече Азиядәге Кемах һәм Сивас һәм Сүриядәге Мисыр солтанына караган Хәлеб ныгытмаларын, 1401 елда Дамаскны ала.

Сәмәркандка кайткач, Тимер эш-гамәлләре һәм акылы белән бабасына охшаган олы оныгы Мөхәммәт Солтанны (1375—1403) үзенең варисы итеп игълан итәргә ниятли. Ләкин 1403 елның мартында оныгы авырып китә һәм кинәт вафат була.

Кытайга яулары

1404 елның көзендә Тимергә Кытайга басып керү планын тормышка ашыра башлый. Сәбәбе — Кытайда мөселманнарны эзәрлекләү һәм Чыңгызлылар империясен торгызу теләге. Тимер фикеренчә, дөньяның халык яшәгән барлык җирләрендә бер хаким булырга тиеш. Төп максат — Бөек ефәк юлының калган өлешен басып алудан максималь табыш алу һәм туган шәһәре — Мавараэннәһернның һәм аның башкаласы Сәмәркандның чәчәк атуын тәэмин итү. 1404 елның августында Тимер Сәмәркандка кайта һәм берничә айдан, Кытайга 1938 елдан әзерләнә башлаган яуга чыга. Шул елны ул хәзерге Сырдәрья өлкәсе белән җиде елга чигендә ныгытма корып куя. Яу башланган салкын кыш нәтиҗәсендә туктатыла, 1405 елның февралендә Тимер вафат була.

Кытайда Тимернең хәрби хәзерлекләре турында белгәннәр һәм һөҗүмне кире кагу өчен чаралар оештырганнар. Түбәндәге хәбәр дә бар: гаскәр башлыклары, Тимернең үлеменнән соң, башта яуны дәвам иттерергә теләгәннәр һәм бары тик Тимер патшалыгында баш күтәрүләр нәтиҗәсендә үз ниятләреннән баш тартканнар[56].

Тимер тәңкәләре

Аксак Тимернең зур биләмәләренең акча сарайларында өч төрле дәрәҗәдәге көмеш тәңкәләр: тәңкә, ярты (ним-тәңкә) һәм чирек тәңкә (мири) һәм шулай ук бакыр тәңкәләр — фулуслар (‛адлийа, бакыр динарлар, данги һ. б.) чыгарылган[57].

Дипломатик элемтәләр

Гаять зур империя төзегән Тимер Кытай, Мисыр, Византия, Франция, Англия, Кастилия һәм башка дәүләтләр белән дипломатик элемтәләр урнаштыра. 1404 елда аның дәүләте башкаласы Сәмәркандта Кастилия патшасы илчесе Руй Гонсалес де Клавихо була. Тимернең Франция патшасы Карл VI гә язган хатларының төп нөсхәләре сакланган.

Эчке сәясәт

Кануннар җыелмасы

undefined

Суд мәсьәләләрен хәл итү өчен Тимер һәрвакыт үзе белән профессиональ хөкемдарларны йөрткән, Испания илчесе Клавихо язганча: «Сеньор һәрвакыт үзе белән хөкемдарларны йөртә, алар аның җирләре һәм йорты белән идарә итәләр, алар кая да булса килсәләр, [ул] җирләрдә яшәүчеләр дә, аларны барысы да тыңлыйлар. Бу хөкемдарлар [төрле эш] башкарырга тиеш һәм түбәндәгечә бүленгән: кайберәүләр мөһим эшләрне һәм сугыш-талашларны хәл итә; кайберәүләр сеньорның акчалата эшләрен тикшерә, өченчеләре — әмирнең җирләрендә һәм шәһәрләрендә [идарә итүче башлыкларны] эшләрен карый, кайберләре илчеләр белән идарә итә. Алар өч чатыр корып, анда үзләренә килгән [кешеләрнең] эшләрен тыңлыйлар һәм хәл итәләр»[58].

Вазbфага билгеләнгәндә «Бөек oмир» барысыннан да тугрылык һәм дөреслек таләп иткән. Тимер югары вазифаларга 315 кешене билгели. Беренче йөзлек — дисәтникләр, икенче йөзлек — йөзчеләр, өченчесе — меңчеләр. Калган унбиш кешенең дүртесен — бәк, берсен — югары әмир итеп, калганнарын югары урыннарга билгелиләр. Суд системасы өч баскычка бүленгән булган:

  1. Шәригать хөкемдары (казый) — үз эшчәнлегендә шәригатьнең билгеләнгән нормаларына таянып эш иткән;
  2. Ахдос хөкемдар — ул үз эшчәнлегендә җәмгыятьтә урнашкан гореф-гадәтләргә таянып эш иткән;
  3. Аскар казый — ул хәрби эшләр буенча тикшерү алып барган.

Идарәчеләр дә, буйсынучылар да канун каршында бертигез җавап тотканнар.

Диван бәк җитәкчелегендәге вәзирләр гражданнарның һәм гаскәрнең гомуми хәле, илнең финанс хәле һәм дәүләт учреждениеләре эшчәнлеге өчен җаваплы булганнар. Әгәр финанс вәзире казнаның бер өлешен үзенә алган икән, бу тикшерелә һәм, раслау белән, бер карар кабул ителә: бирелгән сумма аның хезмәт хакы белән бертигез булса, ул сумма аңа бүләк итеп бирелә. Әгәр бирелгән сумма хезмәт хакыннан ике тапкырга күбрәк булса, артыгы тоткарлана. Әгәр дә бирелгән сумма билгеләнгән хезмәт хакыннан өч тапкырга артыграк булса, барысы да казна файдасына тапшырыла.

Әмирләр дә, вәзирләр кебек үк, затлы нәселдән билгеләнгәннәр һәм зирәклек, батырлык, булдыклылык һәм сакчыллык кебек сыйфатларга ия булырга, һәр адымының нәтиҗәсен һәрьяклап уйлап эш алып барырга тиеш булганнар. Алар «сугышны алып баруның серләрен, дошман гаскәрен тарату ысулларын белергә, сугышның иң кызган вакытында рухларын җуймаска, калтыранмыйча һәм икеләнмичә гаскәрне алга алып бара белергә, ә сугышчан тәртип бозылганда аны озакка сузмыйча торгыза белергә тиеш булалар».

Канун белән сугышчыларны һәм гади халыкны яклау беркетелгән. Кануннар җыентыгы авыл һәм квартал аксакалларын, салым җыючыларны һәм хакимнәрне (җирле хакимнәрне) гади кешегә китерелгән зыян күләмендә штраф түләргә мәҗбүр иткән. Әгәр сугышчы зыян китерсә, ул зыян күрүчегә тапшырыла һәм ул үзе аңа җәза чарасын билгеләгән.

Мөмкин булганча, кануннар җыентыгында яулап алынган җирләрдә халыкны кимсетүдән һәм талаудан саклау беркетелгән.

Җыентыкта аерым мәкалә фәкыйрьләргә ризык һәм эш бирергә, шулай ук аларга тамга салырга кирәклек турында.

Тимер үз халкының сафлыгына һәм әхлаклылыгына игътибар итә, ул канун бозылмаслык дигән төшенчә кертә һәм җинаятьчеләрне җәзага тартырга ашыкмаска, ә эшнең барлык шартларын җентекләп тикшерергә һәм шуннан соң гына карар чыгарырга боера. Мөэмин мөселманнарга шәригать һәм ислам динен кертү дин нигезләрен аңлаталар, тәфсир (Коръән тәфсире), хәдисләр (Мөхәммәд пәйгамбәр турындагы риваятьләр җыентыклары) һәм Фикһ (мөселман канунчылыгы) өйрәтәләр. Шулай ук һәр шәһәргә галимнәр һәм мөдәррисләр билгеләнгәннәр.

Тимер дәүләтенең юридик документлары ике телдә — фарсы һәм чагатай телләрендә төзелгән.

Армия

undefined
undefined

Тимер карамагында күп санлы даими гаскәр була. Әмирнең 1391 елгы язуы буенча, Туктамыш белән сугыш вакытында аның гаскәрләренең саны 300 000 кеше дип билгеләнә. Кайбер галимнәр фикеренчә, Тимер гаскәренең әлеге саны арттырылып әйтелә[59]. Тимернең гаскәре составында төрле кабилә вәкилләре: барласлар, дербетләр, нукуслар, найманнар, кыпчаклар, дулатлар, җәләирләр, сулдуслар, меркетләр, каучиннар, канглы[60], арлатлар, татарлар һ. б. сугышкан.

Тимердә күчмә үзбәк сугышчылары хезмәт иткәннәр, мәсәлән, чыганаклар буенча, 1366 елда Каршыда үзбәк сугышчылары, шулай ук Тимердә хезмәт иткән бәкләр арасында булганлыгы турында хәбәр ителә. 1399 елда Һинд яуларынңа Тимер гаскәрләре составында 400 үзбәк йорты була[61].

Гаскәрләрнең хәрби оешмасы монголларныкы кебек унарлы система буенча төзелгән: дистәләр, йөзләр, меңнәр, төмәннәр (10 мең). Тармак идарәсе органнары арасында хәрби хезмәткәрләр эшләре буенча вазират (министрлык) була[62].

Үзенең элгәреләренең бай тәҗрибәсенә таянып, Аксак Тимер көчле һәм сугышка сәләтле армия төзи, бу аңа сугыш кырларында дошманнарын җиңәргә мөмкинлек бирә. Гаскәр күпмилләтле һәм күпконфессияле берләшмә була, аның үзәген күчмә төрки-монгол сугышчылары тәшкил итә. Аксак Тимер гаскәре атлыларга һәм җәяүлеләргә бүленгән. Армиянең төп өлешен күчмә халыкларның атлы отрядлары тәшкил иткән, аларның төп өлеше авыр коралланган кавалеристларның элиталы подразделениеләреннән, шулай ук Аксак Тимер җансакчылары отрядларыннан торган. Пехота еш кына ярдәмче роль уйный, ләкин крепостьларны камауда кирәк була. Пехотаның күп өлеше җиңел коралланган һәм нигездә укчылардан тора, әмма армиядә шулай ук пехотачыларның авыр коралланган һөҗүм итү отрядлары да була.

Төп гаскәр төрләреннән тыш (авыр һәм җиңел атлы гаскәр, шулай ук пехота) Аксак Тимер армиясендә понтонерлар, эшчеләр, инженерлар һәм башка белгечләр отрядлары, шулай ук тау шартларында сугышчан операцияләрдә махсуслашкан пехота частьлары булган (аларны Тау авылларыннан җыйганнар). Аксак Тимер армиясенең оешмасы, гомумән алганда, Чыңгызханның унарлы оешмасына туры килә, әмма кайбер үзгәрешләр барлыкка килә.

Җиңел атлы гаскәрнең төп коралы җәядән гыйбарәт. Җиңел кавалеристлар шулай ук кылыч яки балта белән дә файдаланганнар. Авыр коралланган җайдаклар панцирь кигәннәр (иң популяр хәрби кием-салым көбә булган, еш кына металл пластиналар белән ныгытылган), башлыклар белән сакланганнар һәм кылыч белән сугышканнар. Гади пехотачылар җәя белән коралланган, авыр пехотачылар кылыч, балта, чукмар белән сугышканнар, панцирь, башлык һәм калкан белән сакланганнар.

Яулары вакытында Тимер өч боҗра сурәте төшерелгән байраклар кулланган. Кайбер тарихчылар фикеренчә, өч боҗра җирне, суны һәм күкне символлаштырган. Святослав Рерих фикеренчә, Тимер символны өч боҗрасы үткәнне, хәзерге һәм киләчәкне аңлаткан тибетлылардан ала алган. Кайбер миниатюраларда Тимер гаскәренең Кызыл байраклары сурәтләнгән. Һиндстанга яулары вакытында көмеш аждаһалы кара байрак кулланылган. Кытайга яу алдыннан Аксак Тимер байракларда алтын аждаһа сурәтләре ясарга боерган.

Шәһәр төзелеше һәм архитектура

undefined
undefined

Тимер яулап алган елларда ул илгә матди табыш кына түгел, күренекле галимнәрне, һөнәрчеләрне, рәссамнарны, архитекторларны да алып килгән. Ул шәһәрләрдә мәдәниятле кешеләр никадәр күбрәк булса, аның үсеше шулкадәр тизрәк барачак һәм Мавараэннәһер һәм Төркестан шәһәрләре шулкадәр төзекрәк булачак, дип саный. Үзенең яулап алулары барышында ул Персиядә һәм Якын Көнчыгышта сәяси таркаулыкка чик куя, үзе булган һәр шәһәрдә үзе турында истәлек калдырырга тырышып, анда берничә матур бина төзетә. Мәсәлән, ул Багдад, Дербент, Байлакан шәһәрләрен, юлларда җимерелгән ныгытмаларны, тукталышларны, күперләрне, сугару системаларын торгызган.

Тимер үзенең туган шәһәре Мавараэннәһернең чәчәк атуы һәм башкаласы Сәмәркандның гүзәллеген күтәрү турында кайгырткан. Тимер империясенең башкаласы Сәмәрканд, әтисенең Ватаны — Кеш, Бохара, чик буе шәһәре Яссы шәһәрләрен төзекләндерү өчен яулап алынган барлык җирләрдән осталар, архитекторлар, зәркәчеләр, төзүчеләр алып кайта. Сәмәркандка булган мәхәббәте турында: «Сәмәрканд өстендә һәрвакыт зәңгәр күк һәм алтын йолдызлар булачак», — дигән сүзләр аша белдерә алган[63].

1371 елда ул җимерелгән Сәмәрканд ныгытмасын, алты Капкалы Шәһристан диварларын, Шәехзадә, Аханин, Фирүзә, Сузангаран, Каризга һәм Чорсуны торгыза башлый, дүрт катлы ике бина — Күксарай (төркичә зәңгәр сарай) төзелә, анда дәүләт казнасы, остаханәләр һәм төрмә, шулай ук Чәчәкләр сарае һәм әмирнең кабул итү бүлмәсе урнашкан.

Тимур Сәмәркандны Үзәк Азиядә сәүдә үзәкләренең берсе итә. Сәяхәтче Клавихо язганча: «Сәмәркандта ел саен Кытайдан, Һиндстаннан, Татарстаннан (Дәште Кыпчак) һәм башка урыннардан, шулай ук иң бай Сәмәрканд патшалыгыннан китерелгән товарлар сатыла. Шәһәрдә сату өчен махсус рәтләр булмаганлыктан, Тимербәк шәһәр аркылы урам салырга боера, аның ике ягында да товар сату өчен кибетләр һәм чатырлар булган».

Тимур Ислам мәдәниятен үстерүгә һәм мөселманнар өчен изге урыннарны төзекләндерүгә зур игътибар бирә. Шаһизинда төрбәләрендә ул туганнарының каберләре өстендә каберлекләр кора, Туман ака исемле бер хатынының кушуы буенча анда мәчет, Дәрвишләр йорты, төрбә һәм Чартаг төзелә. Шулай ук Рухабад төрбәсе, Котби Чахардохум һәм Гур-Әмир төрбәе төзегән. Шулай ук ул Сәмәркандта бик күп мунчалар, мәчетләр, мәдрәсәләр, Дәрвишләр йорты, кәрван-сарайлар корылган.

1399—1404 елларда Сәмәркандта Җәмигъ мәчете һәм аның каршысында мәдрәсә төзелә. Мәчет соңрак Биби Ханым исеме белән атала.

Шәһрисабз (фарсыча «Яшел шәһәр») төзекләндерелә, анда җимерелгән шәһәр диварлары, саклау корылмалары, изгеләр каберлекләре, мәһабәт сарайлар, мәчетләр, мәдрәсәләр, төрбәләр төзелә. 1380—1404 елларда Аксарай барлыкка килә. 1380 елда Дар ус-Сәгадәт гаилә төрбәсе салына.

Шулай ук Яссы һәм Бохара шәһәрләре дә төзекләндерелә.

Тимер Сәмәрканд тирәсендә мөселман дөньясының эре шәһәрләре исемнәрен йөрткән авылларга нигез салырга боера: Димишк, Шираз, Миср, Багдад[64].

Тимур боерыгы буенча төзелгән биналардага язулар

Тимер әмере буенча төзелгән мәчет, төрбә, сарай биналарындагы барлык язулар күбесенчә гарәп һәм фарсы телләрендә уеп язылган. Мәсәлән, Ак сарай диварларына түбәндәге сүзләр урнаштырылган: «Гаделлек — хакимнәрнең шигаре»," Тәхет өчен яхшы гамәлме, яисә яхшы гамәл тәхет өченме?" Сәмәркандтагы Шаһизинда төрбәләренең берсендә: «Татулыктан башка тынычлык юк, хакыйкатьтән башка якынлык юк, гафу итүдән башка тырышлык юк, тугрылыктан башка дуслык юк», — дип язылган[65].

Коръәннең гаять зур исемлеге һәм Тимернең зур казаны

Тимернең Сәмәркандтагы Җәмигъ мәчете өчен Гомәр Акта остасы тарафыннан 222х155 см зурлыктагы Изге Коръәннең гаять зур исемлеге ясала[66]. 1740 елда бу исемлекне Нәдиршаһ солдатлары ертып, Мәшһәдкә алып китәләр.

1395 елда Алтын Урда ханы Туктамышны җиңгәннән соң, Төркестанда шагыйрь һәм изге суфи Әхмәт Ясәви кабере өстендә, Тимер боерыгы буенча, Иран һәм Хәрәзем осталары тарафыннан төрбә төзелә. Төркестанда Әхмәд Ясәви кабере өчен 1397 елда (хәзерге Казахстан Республикасы территориясе) Тәбриз осталары тарафыннан ике тонналы гаять зур казан коела.

undefined

Тимернең хатыннары һәм балалары

undefined
undefined

Тимернең 18 хатыны була, шуларның берсе Хөсәен әмирнең сеңлесе — Таркан Улджай ханым[63].

Аның яраткан хатыны Казан ханның кызы Биби ханым була. Белгечләр фикеренчә, Тимернең олы хатынының чын исеме — Сарай Мәлик ханым[67]. Аның үз балалары булмаса да, аңа Тимернең кайбер улларын һәм оныкларын тәрбияләргә ышанып тапшырылган. Ул фән һәм сәнгать белән кызыксынган. Аның әмере буенча Сәмәркандта бик зур мәдрәсә һәм әнисе өчен төрбә төзелә.

1352 елда Тимур Җаку Барлас әмире Турмуш агага өйләнә. Мавараэннәһер ханы Казаган, Тимернең абруен күреп, 1355 елда аңа оныгы Таркан Улджай Ханымны хатынлыкка бирә. Шушы никах нәтиҗәсендә Тимерның Казаган оныгы Хөсәен әмир белән берләшә.

Болардан тыш тимернең башка хатыннары да була: Ак Суфи кунграт кызы Тугди би, Сулдуз кабиләсеннән Олыс ага, Нәүрүз ага, Бәхте Солтан ага, Борһан ага, Таваккул ханим, Турмиш ага, Чулпан ага һ. б[34].

Тимернең дүрт улы була: Җиһангир (1356—1376), Гомәр Шәех (1356—1394), Мираншаһ (1366—1408), Шахрух (1377—1447) һәм берничә кызы: Тагайшаһ (1359—1382), Солтан бәхте ага (1362—1430), Бигиҗан, Сәгадәт Солтан, Мусалла[34].

Шахрух,Герасимов реконструкция
Мирза Олугбәк
Хөсәен Байкара
Бабур
Акбар
Җиһангир
Шах Джахан
Аврангзеб

Үлеме

undefined

Кытайга каршы яу вакытында вафат була[63]. Баязит I тар-мар ителгән җидееллык сугыш тәмамлангач, Тимер күптән планлаштырган Кытайга каршы яуга әзерлек эшләрен башлый. Ул ике йөз меңлек зур гаскәр җыя һәм алар белән бергә 1404 елның 27 ноябрендә яуга чыга. 1405 елның гыйнварында ул Отрар шәһәренә килә (аның хәрабәләре Арысның Сырдәрьяга койган җиреннән ерак түгел), биредә ул авырып вафат була (тарихчылар сүзләренчә — 18 февральдә, Тимер каберенә куелган 15 нче һәйкәл буенча). Мәетен көмеш парча белән тышланган кара агач табутка салганнар һәм Сәмәркандка илткәннәр. Аксак Тимер Гур Әмир төрбәсендә җирләнә, ул вакытта төрбәне төзү эшләре тәмамланмаган була. Рәсми матәм чаралары 1405 елның 18 мартында Тимернең оныгы Хәлил Солтан (1405—1409) тарафыннан уздырыла. Ул бабасының ихтыярына каршы килеп, Сәмәрканд тәхетен яулап ала. Бабасы тәхетне олы оныгы Пир-Мөхәммәткә васыять итә.

Гур Әмир төрбәсе

undefined

Аксак Тимер исән чакта мәһабәт Гур Әмир төрбәсе төзелә башлый, анда хәзер Тимернең үзе, аның уллары Шахрух (1447 елда Хератта вафат була) һәм Мираншаһ (1408 елның 21 апрелендә Тәбриз тирәсендә үтерелә), күренекле астроном Олугбәк (1394—1449) һәм Мөхәммәт Солтанның оныклары, Шулай ук темириләр Абдулло Мирзо, Абдурахмон Мирзо, Тимернең укытучысы һәм остазы Сәид Бәрәкә каберләре. Тимернең кече улы Шахрух ихтыяры белән Тимернең баш рухи остазы — Мөхәммәд пәйгамбәрнең токымы Сәид Бәрәкә җәсәде Гур Әмир төрбәсендә җирләнә. Мәрмәр койма артындагы төрбә калкулыгында Мөхәммәд Сәид пәйгамбәрнең токымы Сәид Гомәрнең билгесез кабер ташы урнашкан[68].

Үзәк Азия буйлап сәяхәт иткән рус сәясәтчесе һәм җәмәгать эшлеклесе Илларион Васильчиков Сәмәркандтагы Гүр Әмирдә булуын искә төшерә[69]:

« ...Төрбә эчендә, уртада, Аксак Тимернең яшел бөерташтан ясалган зур саркофаг тора, аның өстенә орнаментлар һәм Коръәннән гыйбарәләр уеп ясалган... »
undefined

Тимур турындагы риваятьләр

Башкорт мифологиясендә Аксак Тимер турында борынгы риваять бар. Аның нигезендә, нәкъ менә Аксак Тимер боерыгы белән 1395-96 елларда Башкорт кабиләләрендә Исламны беренче таратучы Хөсәен Бәк төрбәсе салына, чөнки гаскәр башлыгы, очраклы рәвештә каберен табып, мөселман мәдәниятен таратучы кеше буларак аңа зур хөрмәт күрсәтергә ниятли. Риваятьне билгесез сәбәпләр нәтиҗәсендә кышкы тукталыш вакытында гаскәр өлеше белән бергә һәлак булган төрбә янындагы алты Кенәз-гаскәр башлыгының кабере раслый. Әмма кемнең төзергә боерганы: Тамерланмы яки аның генералларының берсе, төгәл билгеле түгел. Хәзер Хөсәенбәк төрбәсе Башкортостан Республикасының Чишмә районы Чишмә бистәсе җирлегендә урнашкан.

Әрмән халык риваятьләренә караганда, Аштарак янында әрмәннәр белән булган бәрелешләрнең берсендә Тимер җиңелә һәм аягына каты яраланып, аксак хәлдә сугыш кырларын ташлап китә. Нәкъ шул вакытта аңа Аксак Тимер кушаматы бирелә[70].

Тимурның шәхси әйберләренең язмышы

Тимернең шәхси әйберләре төрле музейларда саклана. Мәсәлән, Тимернең таҗын бизәгән рубин таш хәзерге вакытта Лондонда саклана.

XX гасыр башында Тимернең шәхси кылычы Тәһран музеенда саклана[71].

Тамерлан сәнгатьтә

Әдәбиятта

Аксак Тимернең рәсми тарихы әле ул исән чакта ук, башта Али-бен Җәмал-әл-ислам (бердәнбер нөсхәсе — Ташкент иҗтимагый китапханәсендә), аннары Низам-әд-Дин Шами (бердәнбер нөсхәсе — Британия музеенда) тарафыннан язылган. Бу әсәрләр Шәрәфетдин Иездинең (Шахрух заманында) француз теленә тәрҗемә ителгән мәшһүр хезмәте («Histoire de Timur-Bec», П., 1722) белән кысрыклап чыгарыла. Тимер белән Шахрухның башка замандашы Хафизи аруның хезмәте безгә өлешчә генә килеп ирешкән; аннан XV йөзнең икенче яртысында язучы Габдар-Реззак Сәмәрканди файдаланган (әсәре басылмаган; кулъязмалары күп).

Тимер һәм тимериләрдән бәйсез рәвештә язган авторлардан (фарсы, гарәп, әрмән, госманлы һәм византия) бары тик бер генә, Сүрия гарәбе Ибне Гарәпшаһы, Тимернең тулы тарихын төзегән («Ahmedis Arabsiadae vitae et rerum gestarum Timuri, qui vulgo Tamerlanes dicitur, historia», 1767—1772).

Тимернең XVI гасырда ачылган автобиографик язмаларының дөреслеге бик шикле.

Европа сәяхәтчеләре хезмәтләреннән Испан Клавихоның көндәлеге аеруча кыйммәтле («Дневник Путешествия к двору Тимур в Сәмәрканд в 1403—1406 годах», тәрҗемә һәм искәрмәләр белән текст, Санкт-Петербург, 1881, «Сборник отделения русского языка и словесности Императорской Академии Наук», XXVIII том, № 1).

1903 елда комиларның халык язучысы М. Н. Лебедев Аксак Тимернең 1395 елда Алтын Урдага һәм Руська яуга чыгуына багышланган «Бөек ханның төше» дигән тарихи повестен бастыра.

Үзбәкстанның халык язучысы, совет авторы С. П. Бородин «Сәмәрканд өстендә йолдызлар» исемле роман-эпопеясын яза башлый. «Аксак Тимер» исемле беренче китабын ул 1953—1954 елларда яза. Икенче китабы — «Костры похода» 1958 елда, ә өченчесе «Молниеносный Баязет» 1973 елда «Дружба народов» журналы басылып чыга. Автор шулай ук «Белый конь» исемле дүртенче китабын эшләгән, әмма, нибары дүрт бүлек язган.

Аксак Тимер Михаил Каратеевның «Железный хромец» романында һәм Дмитрий Балашовның «Вечер столетия» романында («Изге Русь» трилогиясеннән) Аксак Тимер Алтын Урданың булачак ханы Туктамыш белән көрәшенә багышланган бүлекләр бар.

Эдгар Поның шул ук исемле поэмасы һәм Гөсәен Җәвиднең «Хромой Тимур» поэмасы (1925) языла.

Халык авыз иҗатында

Хуҗа буларак Тимер Хуҗа Насретдин турындагы күп кенә гыйбрәтле хикәяләрдә күренә[72].

Шулай ук гадәти әкият тә бар: Тамерлан шахматны бик яхшы уйный, хәтта чемпион да була, әмма үзенең чемпионлыгы турында зур шикләре бар. Ул әйтә иде: «куян арысланны җиңәргә батырчылык итәрмени?» Бервакыт ул, үз осталыгын чын-чынлап белү өчен, авантюрага барырга була. Ул ярлыга киенгән һәм Сәмәркандның җирле танылган шахмат клубына киткән, ләкин аны анда кертмәгәннәр. Шуннан соң Тамерлан шахмат уенына килүчеләрнең барысын да партиягә чакыра башлаган. Ул барысын да җиңеп чыккач, аның өчен бер сәүдәгәр җаваплылыкны үзенә ала һәм аны кертәләр. Биредә ул барысын да җиңә, шул вакытта аңа аның белән уйнаячак икенче кеше — Тамерлан үзе, диделәр. Ярлы кеше көлеп җибәргән, сәләмәләрен салып ташлый. Уенчылар алдына Тамерлан үзе чыгып баса[73].

Тарихи чыганаклар

1401—1402 елларда Аксак Тимер Низам әд-Дин Шамига Тимернең шәхси сәркатибләре тарафыннан төзелгән вакыйгалар турындагы рәсми язмаларны системалы тәртипкә китерергә һәм аның патшалык итү тарихын гади телдә язарга куша. Низаметдин тарафыннан шундый шартларда төзелгән тарих Аксак Тимер һәм аның чорының алдагы тарихи хроникалары — Шәрәфетдин Али Ездиның «Зафарнаме» һәм Абдераззак Сәмәркандинең «Матла' ас-са’дейн» («ике бәхетле йолдыз чыккан урыннар һәм ике диңгез кушылган урыннар») өчен беренче чыганак булып хезмәт итә[74].

Зафарнамә Шәрәф әд-Дин Язди («Җиңү китабы»; 1419—1425 елларда Ширазда фарсы телендә язылган), Аксак Тимер яулары тасвирламаларына, тарихи хезмәтләренә, шулай ук шаһитларның хикәяләренә нигезләнгән. Яздиның хезмәте Аксак Тимер тарихы буенча мәгълүматларның иң тулы җыелмасы һәм кыйммәтле тарихи чыганак булып тора, әмма аның эшчәнлегенең бик нык идеаллашуы белән аерылып тора[75]. Аксак Тимер тормышы һәм эшчәнлеге тарихи чыганакларда, мөселман һәм христиан чыганакларында тасвирлана. Иң танылган мөселман чыганаклары Шәрәф әд-Дин Язди («Зафарнаме», 1419—1425)[76], Ибне Гарәбшаһ («Тимер әмир тарихы»)[77], Абд ар-Раззак («Ике бәхетле йолдыз чыккан урыннар һәм ике диңгез кушылган урыннар», 1467—1471)[78], Низам әд-Дин Шами («Зафарнамә», 1404)[79], Гийасаддин Али («Тимернең Һиндстанга яулары көндәлеге»)[80]. Көнбатыш Европа авторларыннан Руи Гонсалес де Клавихо билгеле, «Тимер сараена Сәмәркандка сәяхәт көндәлеге» авторы[81].

1430—1440 елларда әрмән тарихчысы Товма Мецопециның «Тимер һәм аның варислары тарихы» (Фома Мецопский, 1378—1446) хезмәтен язган. Хезмәт — Аксак Тимер дәвере һәм аның Әрмәнстанга һәм күрше илләргә яулары турында мөһим чыганак[82].

Ибне Гарәбшаһ бала чагында Аксак Тимер әсире була һәм аның вафатыннан соң 30 ел үткәч, «Аджайиб ал-макдур фи тарихи Таймур» («Тимер әмир тарихы») китабын яза. Бу китап Аксак Тимер замандашы язган борынгы кулъязмаларның берсе буларак кыйммәтле[83].

Шәрәф әд-Дин Яздиның «Зафарнаме" хезмәтенең бер бите
Товма Мецопециның "Тимер-Ланка һәм аның варислары тарихы" бите
Ибне Гарәбшаһның Аксак Тимер тарихы турында хезмәт

Сәнгать әсәрләре

  • Верещагин Василий Васильевич. Апофеоз войны
  • Марло, Кристофер. Тамерлан Великий.
  • Lucien Kehren, Tamerlan — l’empire du Seigneur de Fer, 1978
  • Lucien Kehren «La route de Samarkand au temps de Tamerlan, Relation du voyage de l’ambassade de Castille à la cour de Timour Beg par Ruy Gonzalez De Clavijo (1403—1406)» (traduite et commentee par Lucien Kehren), Publ: Paris, Imprimerie nationale. Les editions: 1990, 2002 et 2006.
  • По, Эдгар Аллан. Тамерлан.
  • Лебедев, Михаил Николаевич. Сон великого хана.
  • Джавид, Гусейн. Хромой Тимур.
  • Бородин, Сергей Петрович. Звёзды над Самаркандом.
  • Сегень, Александр Юрьевич. Тамерлан.
  • Попов, Михаил Михайлович. Тамерлан.
  • Говард, Роберт Ирвин. Правитель Самарканда.
  • Хуршид Даврон (Xurshid Davron), Самарқанд хаёли (Samarqand xayoli), 1991
  • Хуршид Даврон (Xurshid Davron), Соҳибқирон набираси (Sohibqiron nabirasi), 1995
  • Хуршид Даврон (Xurshid Davron), Бибихоним қиссаси (Bibixonim Qissasi), 2

Музыкада

  • Георг Фридрих Гендельның «Тамерлан» операсы (премьерасы Лондонда, 1724 елда була). Операның либреттосы Баязитның Ангора янындагы сугышта әсирлеккә алынуыннан соң булган вакыйгаларны ирекле аңлатудан гыйбарәт. Хәзерге вакытта композиторның иң еш башкарыла торган операларыннан берсе булып тора.
  • «Сказание о древнем граде Ельце, святой деве Марии и Тамерлане» операсы — автор А. Чайковский, 1 пәрдәле опера. Р. Ползуновская, Н. Карасик либреттосы.
  • Сәмәркандта Тимер әмирнең 660 еллыгына багышланган музыкаль-хореографик тамаша (1996). Сценарий авторы — Үзбәкстанның халык шагыйре Хөршид Даврон, режиссер — Үзбәкстанның халык артисты Баходыр Юлдашев.
  • «Мельница» рок-төркеменең «Двери Тамерлана» җыры. Текст һәм музыка авторы — Хелависа. Ул «Master of the Mill» (2004) һәм «Зов крови» (2006) альбомнарында чыга.
  • «Мел Судьбы» җыры. Авторы һәм башкаручысы — Серега. «Дневной дозор» фильмында сингл сыйфатында файдаланылган.
  • Украинаның Крылья хеви-метал төркеме — «Тамерлан» җыры.
  • «Кадим Алмет» этномузыкаль коллективының «Болгар башкаласы Казанга күчү хикәяте, яки Аксак Тимер бәете» җыры.

Кинода

Нәфис кино

  • 1973 елгы «Нәсими» Әзербайҗан фильмында Тамерлан ролен Йосыф Велиев уйный.
  • 1996 елда Аксак Тимер тууына 660 ел тулу уңаеннан «Үзбәккино» студиясендә режиссерлар Исамат Эргашев һәм Бако Садыйков тарафыннан «Бөек Әмир Тимер» фильмы төшерелә, анда төп рольне актер Бекзод Мөхәммәдкаримов уйный. Картина төп геройның шәхес булып формалашу чорын — 18 яшьтән 34 яшькә кадәр чорны үз эченә ала.
  • Тамерлан турында «Империал» банкының реклама роликларының берсе — «Всемирная история» сериясе булдырылган. Авторы — Тимур Бекмамбетов.
  • «Дневной дозор» фильмы. Режиссеры — Тимур Бекмамбетов.
  • «Тамерлан», режиссер Грэм Викның 2009 елгы операсы.

Документаль

  • Борынгы заман серләре. Варварлар. 2 нче өлеш. Монголлар (АКШ; 2003). «Тамерлан каргышы», режиссер Александр Фетисовның 2006 елгы фильмы. Темурнома (Тимуриада) — 1996 елгы 21 серияле документаль телевизион фильм. Автор — тарихчы һәм Үзбәкстанның халык шагыйре Хуршид Даврон.

Рәсем сәнгатендә

undefined
  • Василий Верещагин, «Двери хана Тамерлана (Тимура)» (1872) һәм «Апофеоз войны» (1871) картиналары авторы[84][85].
  • «Цветы Тимура (Огни победы)» (1933) — авторы Николай Рерих. Картинада каравыл манараларында кабызыла торган зур учаклар ярдәмендә хәбәр итү системасы сурәтләнгән.

Исемен мәңгеләштерү

  • Хәзерге Үзбәкстан территориясендә дистәләгән географик объект, мәгарә, торак пунктлар сакланып калган, аларның тарихын халык Тимер исеме белән бәйли[86].
  • Үзбәкстанның барлык шәһәрләрнең үзәк урамнарына һәм проспектларына Аксак Тимер исеме бирелә.
  • Тимер гербы Россия империясе чорында (1868—1917) Сәмәрканд өлкәсе гербы сурәтенә кертелә.
  • "Тимер әмир скверы"на хәзерге исеме 1994 елда бирелә.
  • Аксак Тимер һәйкәле Ташкентта «Тимер әмир скверында» урнаштырылган, И.Җаббаровның бронза ат скульптурасы.
  • Аксак Тимер һәйкәле Шәһрисабзда, Аксак Тимер боерыгы буенча салынган Аксарай сарае хәрабәләре янына куелган.
  • Сәмәркандта Аксак Тимер һәйкәле. Тимер эскәмиядә утыра һәм ике кулы белән дә кылычка таянган.
  • 1996 елда Ташкентта Тимериләр тарихы дәүләт музее ачыла.
  • 1996 елда Үзбәкстанда Тимер әмир ордены булдырыла[87].
  • 1996 елда Үзбәкстанда Тамерланга багышланган почта блогы чыгарыла.

Сәмәркандта (Үзбәкстан)Аксак Тимер сыны
Тимуридлар тарихы дәүләт музее
Музей интерьеры

Истәлекле тәңкәләрдә

Истәлекле тәңкә Үзбәкстан - 100 сум 1997, Тимер әмир, Алтын-999
Үзбәкстанның истәлекле тәңкәсе-100 сум 1999, Бөек бабаларыбыз, Тимер әмир. Көмеш
Казакъстанның истәлекле тәңкәсе - 100 тәңкә 2014, Тимер әмир. Көмеш
Казакъстанның истәлекле тәңкәсе - 100 тәңкә 2014, Тимер әмир. Көмеш

Искәрмәләр

  1. ↑ Timur // SNAC (ингл.) — 2010.
  2. ↑ 1 2 Мароцци Джастин. Тамерлан: меч ислама, завоеватель мира. — ХарперКоллинз, 2004.
  3. ↑ Джозеф В. Мери. Средневековая исламская цивилизация. — Рутледж, 2005. — ISBN 978-0415966900.
  4. ↑ Тимур | Биография, завоевания, империя и факты | Британика. www.britannica.com.
  5. ↑ Beatrice Forbes Manz. Tamerlane and the Timurids (ингл.). Oxford Research Encyclopedia of Asian History (26 апрель 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 апрель 2023.
  6. ↑ Противоположное мнение: действия Тимура были уникально ужасными в истории Индии.
  7. ↑ Дарвин Джон. После Тамерлана: расцвет и падение мировых империй, 1400–2000 гг. — Блумсбери Пресс, 2008. — С. 29, 92. — ISBN 978-1596917606.
  8. ↑ Манц, 1999, 1 бит.
  9. ↑ Мароцци Джастин. Тамерлан: меч ислама, завоеватель мира. — Да Капо Пресс, 2006. — ISBN 978-0306814655.
  10. ↑ Ричард С. Мартин. Энциклопедия ислама и мусульманского мира. 2004, ISBN 978-0028656045, с. 134.
  11. ↑ Chaliand, Gerard, ed. Nomadic empires: from Mongolia to the Danube. Routledge, 2017
  12. ↑ (Апрель 1998) «Тимур и проблема наследия завоевателя». Журнал Королевского азиатского общества 8 (1): 21–41. DOI:10.1017/S1356186300016412.
  13. ↑ Мароцци Джастин. Тамерлан: меч ислама, завоеватель мира. — ХарперКоллинз, 2004.
  14. ↑ Timur | Turkic conqueror  [ингл.], Encyclopedia Britannica. 28 август 2018 тикшерелде.
  15. ↑ Ярлык хана Золотой Орды Тохтамыша к польскому королю Ягайлу 1392—1393 года. Издан князем М. А. Оболенским. — Казань, 1850.
  16. ↑ Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Потомки Чингиз-хана. — Алматы: Дайк-пресс, 2001, с. 97
  17. ↑ 1 2 Ибн Арабшах. История Амира Темура. Т., 2007
  18. ↑ Мир Мухаммед Амин-и Бухари. Убайдалла-наме. Ташкент. АН УзССР. 1957.
  19. ↑ Ибн Арабшах. История Амира Темура. Ташкент. Институт истории народов Средней Азии имени Махпират. 2007, с.61
  20. ↑ Книга побед. Чудеса судьбы истории Тимура. Архивная копия от 4 февраль 2021 на Wayback Machine Google Books
  21. ↑ 1 2 Наталья Басовская, профессор РГГУ. // Эхо Москвы (13 февраль 2010). Архивировано 23 август 2011 года.
  22. ↑ Гинзбург В. В., Трофимова Т. А. Палеоантропология Средней Азии. — М.: Наука, 1972. — С. 292.
  23. ↑ 1 2 3 М. М. Герасимов. Портрет Тамерлана (опыт скульптурного воспроизведения на краниологической основе) // Краткие сообщения о докладах и полевых исследованиях института истории материальной культуры. — 1947. — Вып. XVII. Архивировано 29 октябрь 2018 года.
  24. ↑ Бартольд В. В. Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии.
  25. ↑ Альбаум Л. И. Живопись Афрасиаба. — Ташкент: Фан, 1975.
  26. ↑ Л. В. Ошанин. Антропологическое исследование скелетов Тимура и тимуридов // Научные труды Национальный университет Узбекистана. — Ташкент, 1964. — Вып. 232. — С. 99.
  27. ↑ Муминов И. М. Роль и место Амира Тимура в истории Средней Азии. — Ташкент, 1968.
  28. ↑ Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки. Вып. XXI / Под ред. Н. Н. Дьякова. — СПб.: Издательство СПбГУ, 2004. — С. 24.
  29. ↑ Поппе Н. Н. Карасакпайская надпись Тимура. — Труды отдела истории культуры и искусства Востока. — Л., 1940. — Т. II. — С. 187.
  30. ↑ Matsui, Dai, Ryoko WATABE, and Hiroshi Ono. «A Turkic-Persian Decree of Timurid Mīrān Šāh of 800 AH/1398 CE.» Orient 50 (2015): 53-75.
  31. ↑ 1 2 3 Рахманалиев Р. Империя тюрков. Великая цивилизация. Тюркские народы в мировой истории с X в. до н. э. по XX в. н. э. — Рипол Классик, 2009. — 726 с. — ISBN 9785386008475. Архивная копия от 9 октябрь 2018 на Wayback Machine
  32. ↑ Svat Souček. A History Of Inner Asia. — Cambridge University Press, 2000. — С. 123. — ISBN 0-521-65169-7.
  33. ↑ Клавихо, Руи Гонсалес де. Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура (1403—1406). М., 1990
  34. ↑ 1 2 3 4 5 Му‘изз ал-ансаб (Прославляющее генеалогии). Введение, перевод с персидского языка / примечания, подготовка факсимиле к изданию Ш. Х. Вахидова. — История Казахстана в персидских источниках. — Алматы: Дайк-Пресс, 2006. — С. 115—116, 120.
  35. ↑ Алишер Навои. Собрание избранных. Сочинения. — 1968. — Т. 9. — С. 143.
  36. ↑ Дональд М. Сикинс, Ричард Ф. Найроп. Афганистан. Страновое исследование. Том 550, Выпуски 65–986. — Калифорнийский университет. — Исследования, 1986. — ISBN 978-0160239298.
  37. ↑ Международная ассоциация монголоведения; cекретариат, Кокусай Корю Кикин; Организация Объединённых Наций по вопросам образования, науки и культуры. VIII Международный конгресс монголов под патронажем президента Монголии Н. Багабанди. — Университет Индианы. — 2002.
  38. ↑ Вудс, Джон Э. Тимур и Чингисхан. — Улан–Батор, 2002. — (VIII Международный конгресс монголов под патронажем президента Монголии Н. Багабанди).
  39. ↑ Генри Кэбот Лодж. История народов. Том 14. — Университет Миннесоты. — П. Ф. Коллиер и сын, 1916. — ISBN 978-0160239298.
  40. ↑ Ахмад ибн Арабшах. Тамерлан: Жизнь великого эмира. — Блумсбери Академик, 2017. — ISBN 978-1784531706.
  41. ↑ 1 2 Ibn Khaldun, Tārīkh Ibn Khaldūn (Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmīyya, 2010), ed. Adel ibn Sa’d Vol. 7, pp. 543—552; Ibn Khaldun, Rihlah Ibn Khaldūn (Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmīyya, 2019), ed. Muhammad al-Tanji, pp. 286—299
  42. ↑ M.S. Asimov & C. E. Bosworth. История цивилизаций Центральной Азии = History of Civilizations of Central Asia. «… One of his followers was […] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled […] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania …». — UNESCO Regional Office, 1998. — С. 320. — ISBN 92-3-103467-7.
  43. ↑ B.F. Manz. The rise and rule of Tamerlan. «… We know definitely that the leading clan of the Barlas tribe traced its origin to Qarchar Barlas, head of one of Chaghadai’s regiments … These then were the most prominent members of the Ulus Chaghadai: the old Mongolian tribes — Barlas, Arlat, Soldus and Jalayir …». — Cambridge: Cambridge University Press, 1989. — С. 28.
  44. ↑ Лин фон Паль. Месть Тамерлана. — М., 2008.
  45. ↑ Бартольд В. В. Сочинения т. 2. часть 2. М.,1964, с. 40
  46. ↑ Шараф ад-Дин Али Йазди. Зафар-наме. Т., 2008. С. 13
  47. ↑ Т. Ю. Ирмияева. История мусульманского мира от Халифата до Блистательной Порты. — Челябинск, 2000.
  48. ↑ Бартольд В. В. Сочинения. т. 2. часть 1, М., 1963, с. 158
  49. ↑ Бартольд В. В. Сочинения. т. 2. часть 2. М.,1964, с. 42
  50. ↑ Матвиевская и Розенфельд, 1983
  51. ↑ Ибрагим Т., 2010
  52. ↑ Гулямов Я. Г. К вопросу о традиции архитектурных ансамблей в городах Средней Азии XV в // История материальной культуры Узбекистана. — Самарканд: Сугдиён, 1998. — Вып. 29. — С. 29—30.
  53. ↑ Кандия Малая (пер. В. Вяткина) // Справочная книжка Самаркандской области. Вып. 8. Самаркандский областной статистический комитет. Самарканд, 1905, с. 258
  54. ↑ Бартольд В. Сочинения т.2 ч.1. М., 1963, с.803
  55. ↑ Большая историческая энциклопедия / Ред. С. В. Новиков. — М.: АСТ, 2003. — 842 с.
  56. ↑ Бартольд В. В. Тюрки. 12 лекций по истории тюркских народов Средней Азии. — М.: Издательство Юрайт, 2020. — 154 с. — (Антология мысли). — ISBN 978-5-534-11245-0. Лекция XII. стр 136 Архивная копия от 4 февраль 2021 на Wayback Machine.
  57. ↑ Камышев А. М. Клады медных монет Тимуридов и Шейбанидов. Самарканд: МИЦАИ, 2013, с.4.
  58. ↑ Клавихо, Руи Гонзалес, Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура (1403—1406). М. Наука. 1990, с.141-142
  59. ↑ Григорьев А. П., Телицин Н. Н., Фролова О. Б. Надпись Тимура 1391 г. // Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки. — СПб.: СПбГУ, 2004. — Вып. XXI. — С. 20.
  60. ↑ История Казахстана в персидских источниках. — Алматы: Дайк-Пресс, 2006. — 117 с.
  61. ↑ Шараф ад-Дин Али Йазди. Зафарнамэ. / Предисл., пер. со староузбекского А. Ахмедова. — Т.: Узбекистан, 2008. — С. 48, 84, 107, 249.
  62. ↑ 1 // История отечественного государства и права / Под ред. О. И. Чистякова. — Учебник. — М., 2004. — 185 с.
  63. ↑ 1 2 3 Наталья Басовская, профессор РГГУ. // Эхо Москвы (13 февраль 2010). Архивировано 23 август 2011 года.
  64. ↑ Бартольд В. Сочинения т. 2, ч. 1. М., 1964, с. 62
  65. ↑ Фото: Секреты надписей на архитектурных памятниках Узбекистана. Архивная копия от 28 октябрь 2021 на Wayback Machine газета.uz 20 октября 2016
  66. ↑ Амир Темур ва темурийлар даври Ренессанси хорижий тадкикотларда. Т., 2016,с.102
  67. ↑ Manz, Beatrice Forbes. «Sarāy Malik Khānum.» Encyclopaedia of Islam, THREE. Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Everett Rowson. Brill Online, 2016
  68. ↑ Лебедева Т. И. О неисследованных погребениях Гури Амир // Археология, история и культура Средней Азии. — Ташкент, 2002. — С. 68.
  69. ↑ Васильчиков И. С. То, что мне вспомнилось…. Внутри мавзолея, посередине, стоял большой саркофаг самого Тамерлана весь из тёмно-зелёного нефрита, с вырезанными по нему орнаментами и изречениями из Корана. — М.: Олма-ПРЕСС, 2002. — С. 82. — (Эпоха и Судьбы). — ISBN 5-94850-027-6.
  70. ↑ А.Т. Ганаланян. 655 Тамерлан и аштаракцы // Армянские предания / В.Э. Айрапетян и К.Н. Юзбашян. — Калып:Ер.: Издательство АН Армянской ССР, 1979. — С. 210. — 355 с.
  71. ↑ A. V. Williams Jackson. Persia past and present a book of travel and research, with more than two hundred illustrations and a map. New York, London, Macmillan & Co., 1906, p.422
  72. ↑ Молла и властители // Анекдоты о Ходже Насреддине / Сост.Тахмасиб М. А.. — М.: ФАИР, 1997. — С. 5—68. — 368 с. — ISBN 5-88641-066-X.
  73. ↑ Байки от Евгения Гика. // Гостевая KasparovChess. Мөрәҗәгать итү датасы: 27 март 2018. Архивировано 27 март 2018 года.
  74. ↑ Материалы по истории туркмен и Туркмении, Том I. VII—XV вв. Арабские и персидские источники. М.-Л. АН СССР. 1939.
  75. ↑ Шараф-ад-дин Али Йезди — статья из Советской исторической энциклопедии.
  76. ↑ Йазди Шараф ад-Дин Али. Зафар-наме. Т., 2008.
  77. ↑ Ибн-Арабшах. Чудеса судьбы истории Тимура. Т., 2007.
  78. ↑ Абд ар-Раззак. Места восхода двух счастливых звёзд и места слияния двух морей. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. М., 1941.
  79. ↑ Низам ад-Дин Шами. Зафар-наме. Материалы по истории киргизов и Киргизии. Выпуск I. М., 1973.
  80. ↑ Гийасаддин Али. Дневник похода Тимура в Индию / Издание Л. А. Зимина под ред. акад. В. В. Бартольда. — Петроград, 1915. Гийасаддин Али. Дневник похода Тимура в Индию / Перевод с персидского, предисловие и примечания А. А. Семёнова; Художник И. А. Тимофеев; Институт востоковедения АН СССР; Институт истории, археологии и этнографии АН Таджикской ССР. — М.: Издательство восточной литературы, 1958. — 208 с. — 10 000 экз. Архивная копия от 25 апрель 2013 на Wayback Machine
  81. ↑ Клавихо, Руи Гонсалес де. Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура (1403—1406). М., 1990.
  82. ↑ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 4.djvu/202 // Армянская советская энциклопедия. — Калып:Ер., 1978. — Т. 4. — С. 202. Архивировано 2 апрель 2015 года.
  83. ↑ Бабабеков Х. Н. Предисловие. // Ибн Арабшах. История амира Темура. Ташкент. Институт истории народов Средней Азии имени Махпират. 2007/
  84. ↑ Биография Верещагина Василия Васильевича. veresh.ru. Архивировано 7 октябрь 2011 года.
  85. ↑ 50 биографий мастеров русского искусства. Л., Аврора. 1970. С.170
  86. ↑ Памятники Природы Узбекистана. Monuments of nature in Uzbekistan. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 апрель 2016. Архивировано 27 март 2016 года.
  87. ↑ 26 апреля — день учреждения ордена Амира Темура. Национальное информационное агентство Узбекистана. Мөрәҗәгать итү датасы: 23 апрель 2016. Архивировано из оригинала 17 май 2014 года.

Әдәбият

Чыганаклар
Фәнни
  • Манц Беатрис Форбс. Восхождение и правление Тамерлана. — Издательство Кембриджского университета, 1999. — ISBN 978-0521633840.
  • Лэмб Гарольд. Тамерлан. Правитель и полководец / Пер. с англ. Л. А. Игоревского. — М.: Центрполиграф, 2002. — 334 с. — (Nomen est Omen). — ISBN 5-227-01788-3.
  • Лэмб Гарольд. Тамерлан. Потрясатель вселенной / Пер. с англ. Д. В. Вознякевича. — М.: Вече, 2008. — 340 с. — (Terra Historica). — ISBN 978-5-9533-3348-1.
  • Лэн-Пуль Стенли. Мусульманские династии / Пер. с англ. В. В. Бартольда. — М.: Восточная литература РАН; Муравей, 2004. — 312 с.
  • Мароцци Джастин. Тамерлан: Завоеватель Мира / Пер. с англ. А. Г. Больных. — М.: АСТ; Хранитель, 2007. — 446 с. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-5-17-046324-4.
  • Нагель Тильман. Тимур-завоеватель и исламский мир позднего средневековья / Пер. с нем. Л. И. Ясинской. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1997. — 640 с. — (След в истории). — ISBN 5-222-00104-0.
  • Ру Ж.-П. Тамерлан / Пер. с фр. Е. А. Соколова. — М.: Молодая гвардия, 2007. — 295 [9] с.: ил. — 4-е изд. — (Жизнь замечательных людей).
  • Тамерлан. Эпоха. Личность. Деяния. / Под ред. Р. Рахманалиева. — М.: ГУРАШ, 1992. — 544 с. — ISBN 5-7294-0038-1.
  • Тамерлан — покоритель Азии. / Сост. В. Петров. — М.: Ломоносовъ, 2015. — 224 с. — (История. География. Этнография). — ISBN 978-5-91678-280-6.
  • Тамерлан / Сост. А. И. Булдаков, С. А. Шумов, А. Р. Андреев. — М.: Крафт+, 2003. — 206 с.
  • Телицын В. Л. Тамерлан. Легенды жизни и смерти. «Сезам, откройся…» — М.: Таус, 2006. — 360 с.: ил. — ISBN 978-5-903011-12-04.
  • Катанов Н. Ф. {{{заглавие}}} // Ежегодник Тобольского губернского музея : журнал. — Тобольск, 1898. — Т. IX. — С. 50—52.
  • Бартольд В. В. Сочинения. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов : в 9 т. / Кононов А. Н.. — М. : Наука, 1968. — Т. 5. — 759 с.
  • Бартольд В. В. Сочинения. Работы по исторической географии и истории Ирана : в 9 т. — М. : Наука, 1971. — Т. 7. — 667 с.
  • Бартольд В. В. Сочинения. Работы по источниковедению : в 9 т. — М. : Наука, 1973. — Т. 8. — 725 с.
  • Матвиевская Г.П., Розенфельд Б.А. Книга 2. Математики и астрономы, время жизни которых известно // Математики и астрономы мусульманского средневековья и их труды (VIII-XVII вв.). — М.: Наука, 1983.
  • Тревер К. В. История народов Узбекистана. От образования государства Шейбанидов до Октябрьской Революции : в 2 т. / Якубовский А. Ю., Воронец М.Э.. — Т. : АН УзССР, 1947. — Т. 2, вып. ru. — 514 с.
  • Margaryan G. {{{заглавие}}} // The Countries And Peoples Of The Near And Middle East. — Yerevan, 2018. — № 31. — С. 77—83.
Матур әдәбият
  • Бородин С. П. Звезды над Самаркандом: В 2-х тт. — М.: Дрофа, 1994. — 544 + 832 с. — (Всемирная история в романах). — ISBN 5-7107-0244-7.
  • Деревьев М. М., Сегень А. Ю. Тимур. Тамерлан. — М.: Армада, 1996. — 556 с. — (Великие властители в романах). — ISBN 5-7632-0147-7.
  • Лебедев М. Н. Сон великого хана // Бремя государево. — М.: Современник, 1997. — С. 3—126. — (Государи Руси Великой). — ISBN 5-270-01710-5.
  • Липовский Ю. О. Камень Тамерлана. Историческая повесть. — СПб.: Диля, 2004. — 288 с. — ISBN 5-88503-208-4.
  • Сегень А. Ю. Тамерлан. Исторический роман. — М.: Вече, 2007. — 640 с. — (Всемирная история в романах). — ISBN 978-5-9533-2283-6.
  • Семёнова Т. И. Тамерлан. Копьё судьбы. Роман. — М.: Аквилегия-М, 2016. — 672 с. — (Фаэтон). — ISBN 978-5-906819-33-08.
  • Хукхэм Хильда. Властитель семи созвездий. — Ташкент: Адолат, 1995. — 320 с.
  • Юнус Огуз. Тамерлан. Кн. 1. Путь к вершине / Пер. с азерб. Али Саидова. — М.: Издатель Воробьёв А. В., 2012. — 260 с. — ISBN 978-5-93883-182-7.
  • Юнус Огуз. Тамерлан. Кн. 2. Властелин мира / Пер. с азерб. Али Саидова. — М.: Издатель Воробьёв А. В., 2013. — 264 с. — ISBN 978-5-91146-817-0.

Чыганаклар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр