Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Александр Савельев-Сас

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Савельев фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар


Александр Сергеевич Савельев-Сас (26 сентябрь 1932, Юламан, Авыргазы районы, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы, РСФСР, СССР — 12 июнь 2021, Юламан, Авыргазы районы, Башкортстан, Россия) — СССР һәм Россия шагыйре, язучысы, тәрҗемәчесе, публицисты һәм педагогы. Россия Язучылар берлеге әгъзасы[1][2].

Тәрҗемәи хәле

1932 елның 26 сентябрендә Башкорт АССРының Авыргазы районының Юламан чуаш авылында туа[3].

Балачагы Бөек Ватан сугышы елларына туры килә. Туган авылында җидееллык мәктәпне тәмамлагач, олылар белән беррәттән күмәк хуҗалыкта эшли — башак җыя, мал көтә, башка авыл хуҗалыгы эшләрен башкара[3]. Мәктәп елларында ук әдәби миниатюралар яза[3].

1951—1954 елларда Германиядә хәрби хезмәт үтә, шул ук вакытта шигырьләр яза башлый[3]. Армиядән кайткач, Талбазы авылында кичке урта мәктәпне, 1968 елда читтән торып Стәрлетамак дәүләт педагогия институтын тәмамлый[2].

1955—1992 елларда Авыргазы район газеты хезмәткәре һәм Стәрлетамак район газеты мөхәррире урынбасары, туган авылындагы мәктәптә укытучы булып эшли. 1971—1984 елларда чуаш телен укыта һәм укыту эшләре мөдире вазифасын башкара, 1998 елдан — «Урал сасси» газетының үз хәбәрчесе[2][1]. Бөтен хезмәт юлы дәвамында Башкортстанда яши һәм эшли. 2021 елның 12 июнендә вафат була[4].

Иҗаты

Төрле әдәби жанрларда эшли: лирик шигырьләр, балалар өчен шигырьләр, повестьлар, сатирик һәм юмористик хикәяләр яза. Язучының тәүге шигыре 1955 елда басылып чыга, шул вакыттан алып аның унга якын шигырьләр, хикәяләр һәм повестьлар китабы басыла[1]. Чебоксардагы Чуаш китап нәшриятында авторның алты проза һәм поэзия китабы нәшер ителә[2]. Тематик яктан әсәрләре туган авылы, Авыргазы районы, авыл хезмәте, Башкортстан табигате һәм туган телгә мәхәббәт белән бәйле[3].

Авторның прозасы һәм шигырьләре Башкортстанның чуаш телендәге «Урал сасси» газетында, шулай ук Чебоксар газета-журналларында, шул исәптән «Тӑван Атӑл» әдәби-нәфис журналында һәм «Капкӑн» сатирик журналында даими басыла[3][4]. 2012 елның декабрендә «Тӑван Атӑл» журналында аның «Пуҫӑма таятӑп ӑшшӑн» шигырьләре басылып чыга, шул ук санда Елена Атаманованың язучының 80 еллыгына багышланган «Юламанӑн Шурсухалӗ» очеркы чыга[4]. 2019 елда «Тӑван Атӑл» журналында «Васкавлӑ пулӑшу», «Асамлӑ сӑмах», «Кукка саккун кӑларать», «Тытас та выговор парас» юмористик хикәяләр шәлкеме басыла[5].

Авторның проза әсәрләре арасында «Ют арӑм» («Чит хатын») повесы аерылып тора[3]. Стәрлетамак районы Усылыбаш авылыннан Бөек Ватан сугышында катнашучы Н. Г. Иванов белән автордашлыкта Башкортстан чуашларының Бөек Ватан сугышында катнашуына багышланган «Юратупа юн» («Мәхәббәт һәм кан») романын яза. Әсәр «Тӑван Атӑл» журналының 2001 елгы дүрт санында басыла[2]. Авторның күп шигырьләре татар, башкорт һәм рус телләренә тәрҗемә ителгән, аларга уннан артык чуаш җыры язылган[2]. Композитор М. Луков «Кучченеҫ» китабындагы 34 балалар җырына һәм «Хӗвеле пуҫ тайса» китабындагы 32 шигырьгә көй яза, алар буенча аерым дисклар чыгарыла[3].

Педагогик эшчәнлеге

Армиядән кайткач, Александр Савельев-Сас физик культура укытучысы, 1971 елдан — Башкортстанның Авыргазы районы Юламан урта мәктәбендә чуаш теле укытучысы һәм укыту эшләре мөдире булып эшли[3][2]. Педагогик эштәге казанышлары өчен 1991 елда «РСФСРның халык мәгарифе отличнигы» исеменә лаек була[2].

Җәмәгать эшчәнлеге

1994 елдан Россия Федерациясе Язучылар берлеге әгъзасы була[1]. Күп еллар дәвамында Башкортстан Республикасы Язучылар берлегенең Стәрлетамак язучылар оешмасы каршында эшләп килгән «Шуратӑл» («Агыйдел») чуаш әдәби берләшмәсен җитәкли[2][6]. Әдәби берләшмәләрдәге эш белән беррәттән туган районында җәмәгать эшчәнлеге белән дә шөгыльләнә: 2014 елның 3 ноябрендә Талбазы авылында башкорт шагыйре Вәрис Акбашевның юбилей кичәсендә катнаша, анда чуаш әдипләре исеменнән юбилярны сәламли[7].

Әдәби иҗаты

Тәрҗемәләре

Башкорт әдәбиятен чуаш теленә тәрҗемә итүче буларак билгеле. Ул Шәехзадә Бабичның, Кадим Аралбайның, Рәшит Назаровның, Сабир Шәриповның һәм башка башкорт шагыйрьләренең һәм язучыларының әсәрләрен тәрҗемә иткән[2]. Александр Сергеевич Савельев-Сас тәрҗемәсендә чуаш телендә Башкортстан Республикасының Кече Мәнәвез чуаш авылында туып үскән язучы Динә Гаврилованың юмористик хикәяләре басылып чыга. 2019 елда аның хикәяләре Чуаш китап нәшрияты чыгарган «Чап-чап уйӑхӗ» («Баллы ай») җыентыгына керә[8].

Төп китаплары

  • «Кам пысӑкрах» («Кем биегрәк»), 1975[2];
  • «Ялти сукмаксем» («Авыл сукмаклары»), 1981;
  • «Кашкӑр сукмакӗ» («Бүре сукмагы»), 1987;
  • «Шӑнкӑравлӑ пӗкӗ» («Кыңгыраулы дуга»), 1993;
  • «Сӑвӑсем» («Шигырьләр»), 2000[2].
  • «Хӗвеле пуҫ тайса» («Кояшка баш иеп») (поэма, шигырьләр). — Шупашкар: «Ҫӗнӗ Вӑхӑт», 2007. — 111 б.[2][3];
  • «Улӑхри юрӑ» (шигырьләр). — Шупашкар: «Ҫӗнӗ Вӑхӑт», 2013. — 104 б.[3];
  • «Нештатная жена» (юмористик хикәяләр җыентыгы), 2015;
  • «Тӑван кил, тӑван ял» (сурәтләмәләр һәм шигырьләр). — Шупашкар: «Ҫӗнӗ Вӑхӑт», 2016. — 92 б.[3];

Бүләкләре, мактаулы исемнәре

  • Башкорт АССРы Югары Советы Президиумының Почет грамотасы (1968)[3];
  • «РСФСРның халык мәгарифе отличнигы» билгесе (1991)[2];
  • «Хезмәт ветераны» исеме[3];
  • «Авыргазы районы алдындагы хезмәтләр өчен» медале[3];
  • Чуаш Республикасының Марфа Трубина исемендәге әдәби премиясе лауреаты (1991)[2];
  • Башкортстан Республикасы Авыргазы районы хакимиятенең Галимҗан Ибраһимов исемендәге әдәби премиясе лауреаты (1996)[2];
  • Башкортстан Республикасы Бәләбәй шәһәре һәм районы хакимиятенең Фатих Кәрим исемендәге әдәби премиясе лауреаты (2001)[2].

Исемен мәңгеләштерү

Иҗаты Авыргазы районының гомуми белем бирү учреждениеләрендә өйрәнелә һәм районның әдәби тормышының мөһим өлеше буларак чуаш теле һәм әдәбияты буенча гыйльми-тикшеренү эшләренә кертелә[3]. Язучының 80 еллыгына карата 2012 елның декабрендә «Тӑван Атӑл» журналында «Юламанӑн Шурсухалӗ» юбилей очеркы басыла[4]. «Юрла, юрла, Юламан» шигыре язучының туган авылына багышланган һәм җирле мәдәни йолада Юламан авылы белән бәйле[3].

Гаиләсе

  • Әтисе — Сергей Максимович, Беренче бөтендөнья сугышында катнашучы, крестьян;
  • әнисе — Елена Алексеевна, Башкорт АССРы Стәрлетамак районы Ямансаз авылыннан[3].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 Савельев-Сас Александр Сергеевич. Литературная карта Чувашии, Национальная библиотека Чувашской Республики. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Савельев Александр Сергеевич (Сас). Литературная карта Республики Башкортостан, Национальная библиотека имени А.-З. Валиди Республики Башкортостан. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Артемьева А.П. Научно-исследовательская работа по чувашскому языку «Родная природа в поэзии и песнях» (на примере стихотворений А.С.Савельева-Саса и Р.Назарова). Инфоурок (20 апрель 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 Атаманова Е. Юламанӑн Шурсухалӗ (Александр Савельев-Сас ҫуралнӑранпа— 80ҫул) // Тӑван Атӑл.— 2012.— №12 (650).— С.9. Национальная библиотека Чувашской Республики (1 декабрь 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  5. ↑ Чӑваш Республикин Пичет Летопиҫӗ = Летопись печати Чувашской Республики.— 2019.— №3. Национальная библиотека Чувашской Республики (1 гыйнвар 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  6. ↑ Союз писателей Республики Башкортостан. Башкирская энциклопедия (22 октябрь 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  7. ↑ Юбилейный вечер поэта Вариса Акбашева. Аургазинская районная газета «Аургазинский вестник» (1 ноябрь 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.
  8. ↑ Новости регионов. Чувашское книжное издательство. Ассоциация книгоиздателей России (4 декабрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2026.

Әдәбият

  • Атаманова Е. Юламанӑн Шурсухалӗ (Александр Савельев-Сас ҫуралнӑранпа— 80ҫул) // Тӑван Атӑл.— 2012.— № 12 (650).— С.9.
  • Артемьева А. П. Юрӑ-сӑвӑри тӑван тавралӑх (А. С. Савельев-Саспа Р.Назаров сӑввисем тӑрӑх) // Язык и литература: взгляд молодых учёных: сборник материалов Всероссийской научно-практической конференции.

Сылтамалар

Төркемнәр