Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Буа мәдрәсәсе

Буа мәдрәсәсе (рус. Буинское медресе, рәсми юридик исеме — Татарстан Республикасы мөселманнарының диния нәзарәте «„Буа мәдрәсәсе“ һөнәри белем бирү оешмасы»" мөселман дини оешмасы) — Татарстан Республикасының Буа шәһәрендә урнашкан урта һөнәри дини белем бирүче мөселман һөнәри белем бирү оешмасы[1]. Мәдрәсә Татарстан Республикасы мөселманнарының диния нәзарәте (ТР МДН) карамагындагы дини уку йортлары системасына керә[2]. 2017 елдан оешманың директоры — Илмир Фәрит улы Хәсәнов[1][3].

Тарих

Нигезләнүе һәм революциягә кадәрге чор (1805—1917)

Мәдрәсә 1805 елда нигезләнә. 1917 елгы революциягә кадәр уку йорты «Нурия» исеме белән билгеле була һәм Сембер губернасының иң эре һәм абруйлы мөселман дини-агарту үзәкләренең берсе санала[4][5]. XIX гасыр ахырындагы «Нурия» мәдрәсәсенең сакланып калган кирпеч бинасы мәдәни мирас объекты («кирпеч» юнәлешендәге эклектика стилендәге архитектура һәйкәле) дип таныла[6].

1882 елның 20 августында Буада зур янгын чыга, нәтиҗәдә шәһәрнең татар бистәсе мәдрәсәнең һәм мәчетнең агач биналары белән бергә тулысынча янып бетә[4]. 1883 елда беренче мәхәллә мәчете 2 нче гильдия сәүдәгәре Шәрип Гобәйдулла улы Муллин акчасына яңадан торгызыла. Шул ук чорда Татар (хәзерге Карл Либкнехт урамы) һәм Казан (хәзерге Ефремов урамы) урамнары киселешендә урнашкан мәдрәсәнең яңа комплексын төзү башлана. 1904 елга «Нурия» мәдрәсәсенең архитектура ансамбле мәчеттән, бер икекатлы кирпеч һәм өч агач бинадан тора[4].

XIX — ХХ гасыр башында мәдрәсә җитәкчеләре:

  • Габделвахид бин Габдеррахман әл-Буави (XIX гасыр башында);
  • Габдеррахман бин Колый әл-Буави (1852 елга кадәр җитәкчелек итә);
  • Габденнасыйр хәзрәт Әминев (Габденнасыйр бин Әмин әл-Буави; 1806—1886, 1852—1886 елларда җитәкчелек итә);
  • Нургали хәзрәт Хәсәнов (Нургали Хәсән әл-Буави; 1852—1919, 1886—1919 елларда җитәкчелек итә)[4][7].

Ахун һәм ишан Нургали Хәсәнов (Бохарадагы «Мир-Гарәп» мәдрәсәсен тәмамлаган, мантыйк һәм фикһ буенча популяр дәреслекләр авторы) җитәкчелек иткән чор мәдрәсәнең чәчәк ату чоры була[4]. Уку йортында Буа өязенең булачак мөселман руханиларының 60-70 % ы, шулай ук Россия империясенең башка төбәкләреннән, шул исәптән Әстерхан губернасыннан килгән шәкертләр белем ала. 1904 елның маенда мәдрәсәдә, төрле мәгълүматлар буенча, 130 дан 400 гә кадәр шәкерт укый[4].

Уку структурасы өч бүлектән тора: башлангыч, урта һәм югары. 1913 елгы мәгълүматлар буенча, мәдрәсәдә 12 мөгаллим укыткан. Дини фәннәрдән тыш, программага физика, алгебра, география, тарих, мантыйк, каллиграфия (хөсне хат), шулай ук гарәп, татар, фарсы һәм рус телләре кергән[4]. Уку елы октябрьдә башланып, март-апрель айларында имтиханнар белән тәмамланган. Мәдрәсәне тәмамлаучыларга Уфадагы Оренбург мөселман диния нәзарәтендә мулла дәрәҗәсен алу өчен имтихан тапшыру хокукын бирүче таныклыклар бирелгән[4].

Мәдрәсә мәхәллә әһелләре түләве, иганәләр һәм вәкыф мөлкәтеннән (хәйриячеләр, шул исәптән сәүдәгәр Ш. Г. Муллин һәм Г. Хәмидуллина васыять иткән җирләр һәм акчалата капиталлардан) кергән табыш хисабына финансланган. Финанс контролен мәхәлләнең попечительләр советы, шулай ук 1910 елда оешкан «Буа өязе мөселманнарының хәйрия җәмгыяте» алып барган[4]. 1915 елда мәдрәсә каршында дәүләт кызлар рус-татар мәктәбе ачыла, аның өчен комплекс составында аерым бина төзелә[4].

«Нурия» мәдрәсәсендә танылган мәдәният, фән һәм сәясәт эшлеклеләре укыган һәм укыткан:

  • язучы, тәрҗемәче һәм журналист Зариф Бәшири (1898—1902 елларда укыган);
  • язучы һәм журналист Шакир Мөхәммәдев (1879 елда тәмамлаган);
  • тарихчы, педагог һәм II Дәүләт Думасы депутаты Һади Атласи (1894 елда тәмамлаган; 1898—1903 елларда биредә тарих укыткан һәм «Гыйльме хәйят» һәм «Тарихе табигый» дигән беренче хезмәтләрен язган);
  • дин эшлеклесе Камаретдин Салихов (1912 елда);
  • язучы Гомәр Толымбай (Г. Ш. Шаһиәхмәтов);
  • II Дәүләт Думасы депутаты Габдулла Нигъмәтдинов;
  • тел белгече һәм тәрҗемәче Бакый Халидов;
  • шәркыятьче, Ленинград университеты профессоры Габдрахман Таһирҗанов;
  • язучылар һәм мәгърифәтчеләр Ибраһим һәм Касыйм Бикколовлар;
  • журналист һәм мөхәррир Фатыйх Мортазин;
  • төрки телләр белгече Кәрим Сәгыйди;
  • драматург Ярулла Вәлиев;
  • Самара ахуны Шиһабетдин Миннешев;
  • Буа өязе ахуны Габделсамәд Шаһидуллин;
  • каллиграф Гарифҗан Вәлидов (Гарифҗан Буави);
  • партия һәм административ хезмәткәр Нури Алиев[4][8].

Мәдрәсә шулай ук төбәк халкы, шул исәптән керәшен татарлары һәм өязнең чуаш халкы арасында ислам динен таратуда зур роль уйнаган[4].

Совет чоры һәм ябылу (1917—1990 еллар)

1917 елдан соң «Нурия» мәдрәсәсе 1 нче Буа совет мөселман I баскычлы мәктәбе (дүртьеллык) итеп, ә кызлар мәктәбе — 3 нче совет мөселман I баскычлы мәктәбе итеп үзгәртелә (1921 елда анда 103 укучы кыз укый). 1919—1922 елларда мәктәп мөдире һәм мәчет имамы Гаязетдин Нургали улы Хәсәнов (1889—1922) була. 1923 елдан соңгы имам — Ибраһим Нургали улы Хәсәнов (1895—1947)[4].

1925/1926 уку елыннан соң совет хакимияте мәктәпләрдә дини фәннәрне укытуны тулысынча тыя. Берникадәр вакыт дини белем бирү чикләүләр белән турыдан-туры мәчет бинасында дәвам итә. 1930 елның 1 гыйнварында беренче мәхәллә мәчете ябыла, аның манарасы сүтелә, ә бина үзе А. В. Луначарский исемендәге башлангыч мәктәп итеп үзгәртелә. 1937 елда мәдрәсәнең элеккеге укытучыларының һәм имамнарының күбесе репрессияләргә дучар була[4].

Совет елларында комплекс биналарында М. Горький исемендәге мәктәп, май-сыр комбинаты складлары һәм көнкүреш хезмәтләре урнаша. Комплексның агач корылмалары вакыт узу белән искерү сәбәпле сүтелә[4][5].

Яңарыш һәм хәзерге чор (1990 нчы еллардан)

Биналар комплексын мөселман җәмәгатьчелегенә кайтару 1996 елда Бөек Ватан сугышы ветераны Габделмәлик (Мәлик) Гариф улы Мөлековның (1923—2005) инициативасы һәм тырышлыгы белән мөмкин була[4]. 1997 елның 1 октябрендә уку йорты ТР МДН Буа урта мөселман мәдрәсәсе исеме белән яңадан эшли башлый, аның беренче җитәкчесе (ректоры) итеп Әнсар Котдус улы Мөлеков билгеләнә[4][5].

1999—2002 елларда ТР МДН ярдәме белән сүтелгән иске мәчет урынында уку сыйныфларын һәм мәчетне берләштергән яңа ике катлы бина төзелә[4][5].

Соңгы чорда мәдрәсә җитәкчеләре:

  • Әнсар Котдус улы Мөлеков (1997 елдан);
  • Габдрәүф хәзрәт Хисмәтуллин (2008—2012 елларда)[4];
  • Рәшит Ильяс улы Маликов (2012—2017 елларда)[9];
  • Илмир Фәрит улы Хәсәнов (2017 елдан)[1][3].

2010 елның октябрендә мәдрәсә нигезләнүенә 205 ел тулуны, ә 2017 елның октябрендә — советлардан соңгы чорда эшчәнлеген яңартуга 20 ел тулуны билгеләп үтә (бу вакытка яңартылган мәдрәсәне тәмамлаучылар саны 282 кеше тәшкил иткән)[4][10].

Белем бирү эшчәнлеге һәм инфраструктурасы

Буа мәдрәсәсе «Имам-хатыйб, ислам нигезләре һәм гарәп теле укытучысы» квалификациясе буенча дин әһелләре һәм хезмәткәрләре әзерли[11]. Уку көндезге (3 ел), кичке-читтән торып (4 ел) һәм читтән торып (4 ел) уку формаларында, шулай ук мәчет каршындагы курсларда һәм «Нурлы ай» балалар укыту курсларында алып барыла[4][11].

Укыту программасы дини фәннәрне (Коръән гыйлеме, тәфсир, гакыйдә, хәдис гыйлеме, фикһ, сира, әхлак) һәм гомуми белем бирү фәннәрен (тарих, педагогика, психология, риторика, гарәп һәм татар телләре) берләштерә[5][11].

Укытучылар коллективы югары дини һәм дөньяви педагогик белемле белгечләрдән тупланган[5]. 2012 елның августыннан мәдрәсә үзенең вакытлы матбугат басмасын (газетасын) чыгара[12].

Уку йортының инфраструктурасы аудиторияләре булган уку корпусын, мәчет, китапханә, шәкертләр өчен тулай торак һәм спорт залын үз эченә ала[5][11].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Образовательные организации среднего профессионального образования. Болгарская исламская академия. Мөрәҗәгать итү датасы: 21 июль 2026.
  2. ↑ Учебные заведения. Духовное управление мусульман Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 21 июль 2026.
  3. ↑ 1 2 Рамадан-2025: Муфтий Камиль хазрат совершил рабочую поездку в Буинский мухтасибат. Духовное управление мусульман Республики Татарстан (12 март 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 21 июль 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Маликов Р. Буинскому медресе — 205 лет. Минбар. 2010. № 1(5). С. 111–115 (2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 21 июль 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Буинское медресе. Буинск-Тат. Мөрәҗәгать итү датасы: 21 июль 2026.
  6. ↑ Буинск. Татарская энциклопедия TATARICA. Мөрәҗәгать итү датасы: 21 июль 2026.
  7. ↑ Татарский богослов и подвижник Нургали Хасанов. IslamNews (22 октябрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 21 июль 2026.
  8. ↑ Буинское медресе. Исламский информационно-образовательный центр. Мөрәҗәгать итү датасы: 21 июль 2026.
  9. ↑ В Буинском медресе новый директор. Духовное управление мусульман Республики Татарстан (4 июль 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 21 июль 2026.
  10. ↑ В Буинске прошла Всероссийская научно-практическая конференция. Духовное управление мусульман Республики Татарстан (14 октябрь 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 21 июль 2026.
  11. ↑ 1 2 3 4 Буинское медресе объявляет набор! Духовное управление мусульман Республики Татарстан (26 июль 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 21 июль 2026.
  12. ↑ Буинское медресе начало издавать свою газету. Татар-информ (10 август 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 21 июль 2026.

Әдәбият

Сылтамалар

Буа мәдрәсәсе Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәтенең рәсми сайтында «Буа мәдрәсәсе» һөнәри белем бирү оешмасы Болгар ислам академиясенең УҺББ исемлегендә Буа мәдрәсәсе «Буа-Тат» белешмәлегендә Буа // Татар энциклопедиясе TATARICA

Төркемнәр