Вәлитов Нәҗип Хәтмулла улы
Нәҗип Хәтмулла улы Вәлитов (рус. Валитов Нажип Хатмуллович; 15 февраль 1936, Карача-Елга — 3 октябрь 2008, Уфа) — совет һәм Россия химигы, нефть химиясе һәм катализ белгече. Химия фәннәре докторы (1978), профессор (1985). Нефть эшкәртү технологияләрен уйлап табучы һәм Башкортстанның һәм СССРның нефть химиясе сәнәгатен үстерүгә зур өлеш кертүче.
Биографиясе
Нәҗип Хәтмулла улы Вәлитов 1936 елның 15 февралендә Башкорт АССРның Топорнин районында (хәзерге Башкортстан Республикасының Кушнаренко районы) Карача-Елга авылында туган.
- Производствода эшчәнлеге
1962—1974 елларда Салават нефть химиясе комбинатында эшли. Бу чорда ул гади инженердан пилот фәнни-тикшеренү заводы директоры дәрәҗәсенә кадәр күтәрелә. Әлеге вакытта ул катализаторлар һәм яңа җитештерү технологияләрен эшләү һәм гамәлгә кертү белән шөгыльләнә.
1974 елда «Башнефтехимзаводы» территориаль берләшмәсенә (Уфа) күчә, анда директор урынбасары һәм баш инженер вазифаларын башкара. Аның бурычларына республиканың нефть химиясе сәнәгатен үстерү буенча стратегик планлаштыру да керә.
Вәлитов башлангычы һәм аның турыдан-туры катнашында Ишембай нефть эшкәртү заводы базасында цеолитлар һәм адсорбентлар җитештерүне үз эченә алган катализаторлар җитештерү комплексы төзелә. Бу технологияләр кертелгәнче стратегик катализаторлар чит илләрдә (Франция, Япония, АКШ) сатып алынган. Вәлитов эшчәнлеге нәтиҗәсендә Башкортстанда әлеге продукциянең үз җитештерүе булдырылган. 1974—2000 елларда Ишембай махсуслашкан химик катализаторлар заводында авторлык патентларын гамәлгә кертү белән шөгыльләнә[1].
- Фәнни эшчәнлеге һәм тәнкыйть
1987 елда Вәлитов Башкорт дәүләт университетында (хәзерге Уфа фән һәм технологияләр университеты) укыта башлый.
129 фәнни хезмәт, шул исәптән мәкаләләр, монографияләр, фәнни-тикшеренү эшләре авторы. Ул 23 патент һәм уйлап табу таныклыгы алган. Вәлитов хезмәтләре 12 илдәге 45 учреждениенең, шул исәптән Гарвард университеты, Оксфорд университеты һәм Токио университеты китапханәләрендә саклана.
Соңгы елларында Вәлитов физика өлкәсендәге фундаменталь тикшеренүләргә мөрәҗәгать итә. Электромагнит һәм гравитацион үзара тәэсирләр буенча монографияләр бастыра. Аерым алганда, «Атомнарны, молекулаларны химик кузгату вакытында вакуум тирбәлешләре һәм электромагнит һәм гравитация кырларының көч сызыкларының хаотиклыгы» исемле хезмәтендә ул мәгълүматның киңлектә, ягъни яктылык тизлегеннән дә тизрәк таралуы мөмкин дип раслый һәм бу нәтиҗәләрне дини-фәлсәфи карашлар белән бәйли. Бу эш өчен галим Согуд Гарәбстаны короле Фәһдтән һәм Рим папасыннан рәхмәт хатлары алган[2][3].
Әлеге фикерләр фәнни җәмәгатьчелек тарафыннан танылу алмаган һәм, аерым алганда, чагыштырмалык теориясе нигезләнгән хәзерге фәнни карашларга каршы килә; әлеге теория буенча яктылык тизлеге мәгълүмат таралуының иң югары чиге булып тора. Фәнни әдәбиятта мондый карашлар, кагыйдә буларак, фәнни нигезләнмәгән яки авторның шәхси ышанулары өлкәсенә карый дип бәяләнә[4].
Кайбер басмалар һәм киңкүләм мәгълүмат чаралары бу хезмәтләрне күбрәк дини аңлатмалар контекстында яктырткан. Шул ук вакытта Алланың барлыгы мәсьәләсе фәлсәфә һәм дин өлкәсенә карый һәм фән тарафыннан гомуми кабул ителгән дәлилләргә ия түгел[4].
Вәлитов Нәҗип Хәтмулла улы 2008 елның 3 октябрендә вафат булган[1].
Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
- СССРның нефть эшкәртү һәм нефть химиясе сәнәгате отличнигы (1981)
- СССРның уйлап табучысы (1985)
- Хезмәт Кызыл Байрак ордены (1976)
- Халыклар Дуслыгы ордены (1986)
- Нью-Йорк Фәннәр академиясенең тулы хокуклы әгъзасы[1].
Искәрмәләр
- ↑ 1 2 3 В Башкирии вспоминают выдающегося учёного-химика Нажипа Валитова (рус.). Башинформ. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 март 2026.
- ↑ Уфимский ученый Нажип Валитов научно доказал существование Бога и изобретал топливо для летающих тарелок (рус.). УФА1.ру (14 май 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 10 март 2026.
- ↑ Нажип Хатмуллович Валитов (рус.). science-freaks. Мөрәҗәгать итү датасы: 10 март 2026.
- ↑ 1 2 Дочь — об ученом из Уфы: «Папа родился для того, чтобы передать людям идею о телепортации» [рус.], УФА1.ру. 19 март 2026 тикшерелде.