Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыруМәгълүмат
РУВИКИ ТУРЫНДА

Дамир Ишемгулов

Дамир Нуретдин улы Ишемгулов (баш. Дамир Нуретдин улы Ишемғолов; 1 февраль 1943, Хәйбулла районы, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы) — СССР һәм Россия рәссам-нәкышчесе, графигы, декоратив-гамәли сәнгать остасы, педагог, Башкортстан сынлы сәнгатендә неопримитивизм юнәлеше лидерларының берсе. Россия Рәссамнар берлеге (1993 елдан), «Инҗәр» (1989—1993), «Сары бия» (1989—1993) иҗади төркемнәре һәм «Артыш» берләшмәсе (1995) әгъзасы[1]. Башкортстан Республикасының халык рәссамы (2014), Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (2001), Салават Юлаев ордены кавалеры (2024)[2].

Тәрҗемәи хәле

1943 елның 1 февралендә Башкорт АССРның Хәйбулла районы Кече Әбеш авылында туа[1].

1971 елда Уфа сәнгать училищесының сәнгать-педагогика бүлеген (хәзерге вакытта — сынлы сәнгать бүлеге) тәмамлый, анда аның остазлары күренекле рәссам-педагоглар Л. Ф. Мөгътабаров һәм К. П. Чаругин була[3].

Уфа шәһәрендә яши һәм эшли[3].

Хезмәт эшчәнлеге

1975—1995 елларда — Башкортстан иҗат-җитештерү комбинатында рәссам-бизәүче[1].

1994—2010 елларда — Уфа сәнгать училищесының сынлы сәнгать бүлегендә махсус дисциплиналар укытучысы[4].

Иҗаты

Иҗат манерасы постимпрессионизм һәм неопримитивизм традицияләренә нигезләнә[4]. Рәссам стилистикасына гомумиләштерү һәм киңлекне яссы төзү, фигуралар пластикасын белә торып, экспрессив деформацияләү, куәтле локаль төс контрастлары һәм композициянең ритмик оештырылуы хас[1].

Станок нәкыше (майлы буяу, акрил), графика (рәсем, коры энә, литография) һәм декоратив-гамәли сәнгать (агачны сәнгатьчә эшкәртү, декоратив скульптура, тамыр пластикасы) өлкәләрендә эшли[4].

Әсәрләренең тематикасында халык тормышыннан жанр-көнкүреш күренешләре, халык авыз иҗаты мотивлары, вакытның туктаусызлыгы, тарихи хәтернең өзлексезлеге һәм башкорт халкының рухи кыйммәтләре турында уйланулар өстенлек итә[1][3]:

  • «Бушап калган авыл» (1977);
  • «Җәйге төш» (1986);
  • «Печән өсте» (1988, 1992);
  • «Далада» (1990);
  • «Корбан» (1991);
  • «Тәүлек» (1991);
  • «Тышаулы ат» (1991);
  • «Югалган кәҗәне эзләү» (1992);
  • «Җәйге аш-су бүлмәсе» (1992);
  • «Хәерле кич, Фатыйма әби» (1992);
  • «Ата-ана истәлегенә» (1993);
  • «Реквием» (1994);
  • «Үз-үзеңне яндыру» («Аутодафе», 1995—1999);
  • «Сары самовыр» (1999);
  • «Чишмә» (2000);
  • «Бакчада (кое белән пейзаж)»;
  • «Суга бару юлы» (2008);
  • «Гаилә» (2008);
  • «Әбеш» (2012);
  • «Туган йорт» (2012);
  • «Кәрзиндәге сирень» (2012);
  • «Лампалы кеше» (2016);
  • «Автономия игълан итү» (2018)[5].

Күргәзмәләре

1982 елдан күргәзмәләрдә даими катнашучы булып тора[1]. 1986 елдан республика, зона, төбәк, бөтенроссия, халыкара һәм чит ил күргәзмәләрендә[3], хәзерге заман сәнгатенең күләмле музейара күргәзмә проектларында, шул исәптән Мәскәү заманча сәнгать музеенда узган «Уфа. Кайту ноктасы» («Уфа. Точка возврата») күргәзмәсендә катнаша (2017)[6].

Останың шәхси күргәзмәләре түбәндәге шәһәрләрдә үткәрелә: Уфа (1996, 2008, 2013, 2020, 2023), Санкт-Петербург («Борей» галереясе, 2019)[7].

Рәссамның әсәрләре музей һәм галерея тупланмаларында саклана: М. В. Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт сәнгать музее (Уфа шәһәре), Ш. Мәрҗани исемендәге Фәнни һәм мәдәни программаларга ярдәм итү һәм аларны үстерү фонды (Мәскәү шәһәре), «РОСИЗО» Дәүләт музей-күргәзмә үзәге (РФ Мәдәният министрлыгы, Мәскәү шәһәре), Чиләбе дәүләт сынлы сәнгать музее, Новосибирск дәүләт сәнгать музее, Марий Эл Республикасының Республика сынлы сәнгать музее (Йошкар-Ола шәһәре), «Эстер» галереясе (Екатеринбург шәһәре), «Урал» халык сәнгате галереясе (Уфа шәһәре), Туймазы тарих-туган якны өйрәнү музее, шулай ук Россиядә һәм чит илләрдә (Австрия, Германия, АКШ, Финляндия, Франция) шәхси коллекцияләрдә[1][3][4].

Тәнкыйть

М. В. Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт сәнгать музее директорының фәнни эшләр буенча урынбасары, Башкортстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе С. В. Игнатенко авторның сәнгать теленең үзенчәлеклелеген һәм концептуаль бөтенлеген билгеләп үтә:

«Ишемгуловның иҗади ачышлары предметы — саекмас ыруг башлангычы. Гадәти авыл сюжетлары (печән өсте, башкорт йорты интерьеры, крестьян тормышының эш көннәре һәм бәйрәмнәре, ат һәм кеше) аның әсәрләрендә галәми мотивлар мәгънәсен алды».

Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы М. Д. Назаров түбәндәгеләрне ассызыклый:

«Дамир Ишемгуловның сынлы сәнгате үз табигый тавышына, үз тембрына, үз интонациясенә ия. Аның нәкыш теле гади дә, катлаулы да, телле-тешле дә һәм метафоралы да. Картиналарының сюжетлары тормышның үзеннән килгән, алар көнкүреш асылы турындагы халык күзаллавына тиң һәм шуңа күрә өзелмәс булып тора. Дөньяга карашының бөтенлеге һәм югары һөнәри осталыгы Дамир Ишемгулов әсәрләренә Башкортстан сынлы сәнгатендә лаеклы урын тәэмин итә»[4].

Иҗтимагый эшчәнлеге

1989 елдан XX гасыр азагында Башкортстан сәнгатендә авангард һәм неопримитивизм агымнары үсешенә хәлиткеч өлеш керткән «Инҗәр» һәм «Сары бия» иҗади сәнгать төркемнәре әгъзасы була[1].

1993 елдан Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы булып тора[3].

1995 елдан — «Артыш» рәссамнар иҗади берләшмәсе әгъзасы[1].

Бүләкләре, мактаулы исемнәре

  • Салават Юлаев ордены (2024 елның 27 августы)[2];
  • Башкортстан Республикасының халык рәссамы (2014);
  • Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (2001)[1];
  • «Башкортстан Республикасы төзелүгә 100 ел» юбилей медале (2019)[3];
  • Башкортстан Республикасы төзелүнең 100 еллыгына багышланган Бөтенроссия сәнгать әсәрләре бәйгесе җиңүчесе дипломы (Уфа, 2018) — «Автономия игълан итү» картинасы өчен[5];
  • «Урал — XI» Төбәкара сәнгать күргәзмәсенең II дәрәҗә дипломы (Төмән, 2013)[4].

Гаиләсе

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Ишемгулов Дамир Нуритдинович (рус.). ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (18 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 сентябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 Союз художников Башкортостана отмечает 90-летие (рус.). ГТРК «Башкортостан» (20 сентябрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 сентябрь 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Ишемгулов Дамир Нуритдинович (рус.). Региональное отделение ВТОО «Союз художников России» Республики Башкортостан (14 май 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 сентябрь 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 С. В. Игнатенко. К 75-летию Великой Победы: живопись Дамира Ишемгулова (рус.). Башкирский государственный художественный музей имени М. В. Нестерова (8 май 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 сентябрь 2026.
  5. ↑ 1 2 Лауреаты Всероссийского конкурса к 100-летию образования Республики Башкортостан (рус.). Башкирский государственный художественный музей имени М. В. Нестерова (10 ноябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 сентябрь 2026.
  6. ↑ «Уфа. Точка возврата» в Московском музее современного искусства (рус.). Официальный сайт Мэра Москвы (15 июнь 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 сентябрь 2026.
  7. ↑ О выставке живописи и графики Дамира Ишемгулова «Тепло родной земли» в Санкт-Петербурге (рус.). Газета «Уфимские нивы» (3 апрель 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 7 сентябрь 2026.
  8. ↑ Р. М. Арсланов. Дамир Ишемгулов // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.

Әдәбият

  • Дамир Ишемгулов. Живопись. Графика: каталог / авт.-сост. С. В. Евсеева. — Уфа: Башкортостан, 1996. — 32 с.;
  • Дамир Ишемгулов. Тепло родной земли. Живопись, графика: альбом-каталог выставки в галерее «Борей» / авт. статей С. В. Игнатенко, А. О. Котломанов. — СПб.: Борей Арт, 2019. — 106 с. — ISBN 978-5-7187-0891-2.;
  • Художники Республики Башкортостан: справочник / авт.-сост. Р. М. Матисов. — Уфа: Информреклама, 2004. — 244 с.;
  • Филатова М. Взгляд на Восток в российском изобразительном искусстве XIX–XXI веков. — М.: Фонд Марджани, 2023. — 368 с. — ISBN 978-5-903715-48-0.;
  • Башкирская энциклопедия. В 7 томах / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2007. — Т. 3: З — К. — 672 с. — ISBN 978-5-88185-064-7..

Сылтамалар

Төркемнәр