Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыруМәгълүмат
РУВИКИ ТУРЫНДА

Илдус Абдрахманов

Бу галим турында мәкалә, Камал театры актёры турында бу мәкаләдән укыгыз

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Абдрахманов фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Илдус Бари улы Габдрахманов (рус. Ильдус Бариевич Абдрахманов; 2 гыйнвар 1942, Котый (Учалы районы), Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы) — СССР һәм Россия галиме-химигы, профессор[1], органик химия, биологик актив кушылмалар һәм фармакофор чаралар синтезы өлкәсендә белгеч. Химия фәннәре докторы (1990), профессор (1992), Башкортстан Республикасы Фәннәр академиясе академигы (2002). Башкорт АССРның атказанган фән эшлеклесе (1990)[2].

Тәрҗемәи хәле

1942 елның 2 гыйнварында Башкорт АССРның Учалы районы Кутуй авылында туа[3].

1959—1964 елларда Октябрьнең 40 еллыгы исемендәге Башкорт дәүләт университетының (хәзерге — Уфа фән һәм технологияләр университеты) химия факультетында укый[4], 1965—1968 елларда югары уку йортының аспирантурасында укуын дәвам итә[5].

1971 елда «2,5-дикетопиперазин синтезы» темасына кандидатлык диссертациясен, 1989 елда (Югары аттестация комиссиясе тарафыннан 1990 елда расланган) СССР Фәннәр академиясенең Уфа фәнни үзәге Органик химия институтында «Кляйзенның ароматик аминтөркемләнеше һәм орто-алкенилариламиннарның әверелеше» темасына докторлык диссертациясен яклый[6].

Карьерасы

1968—1972 елларда Башкорт дәүләт университетының органик химия кафедрасында ассистент, өлкән укытучы булып эшли[6].

1973—2003 елларда Башкорт авыл хуҗалыгы институтының (хәзерге — Башкорт дәүләт аграр университеты) гомуми химия кафедрасын җитәкли. Бер үк вакытта ректоратта эшли: 1984—1989 елларда уку эшләре буенча проректор, 1989—1993 елларда — югары уку йортының фәнни эшләр буенча проректоры[7].

1993—2003 елларда Россия фәннәр академиясе Уфа фәнни үзәгенең Органик химия институты (хәзерге — Россия фәннәр академиясе Уфа федераль тикшеренүләр үзәгенең Уфа химия институты) директорының фәнни эшләр буенча урынбасары булып эшли һәм нуклеозидлар синтезы лабораториясен җитәкли[8]. 2003 елдан — институтның фармакофор чаралар лабораториясенең баш фәнни хезмәткәре[5].

2003—2013 елларда Башкортстан Республикасы Фәннәр академиясенең Химия-технология фәннәре бүлегенең (соңрак — Химия технологияләре һәм яңа материаллар бүлеге) академик-сәркатибе вазифасын башкара[2].

Фәнни эшчәнлеге

Кляйзенның ароматик аминтөркемләнешенә фундаменталь тикшеренүләр циклы үткәреп, бу әверелешнең принципиаль яңа механизмын тәкъдим итә. Гетероциклик системалар, пестицидлар һәм фармакологик субстанцияләр синтезы өчен төп платформа булып хезмәт иткән төрле типтагы аллил алмаштыргычлары булган ароматик аминнарны региоспецифик һәм стереоспецифик орто-алкениллауның препаратив методларын эшли[7].

Шешкә каршы эллиптицин алкалоидын да кертеп, катлаулы гетероциклик структуралар синтезлый. β-D-ксилофуранозилнуклеозидларны максатчан синтезлау, аларның киңлек структурасын билгеләү һәм ВИЧ-ка каршы вируска каршы препаратлар — азидотимидин (AZT) һәм ставудин (d4T) — алуның нәтиҗәле схемаларын эшләү буенча комплекслы тикшеренүләр үткәрә[4][9].

Металларның кислоталы һәм күкертле водородлы коррозиясе ингибиторлары гаиләсен, гербицид, үсешне стимуллаштыручы һәм антигельминт активлыкка ия кушылмаларны, иммуномодуляторлар сериясен булдыра, шулай ук бал кортларының бактериозына каршы көрәш өчен «Апифлоцид» препаратын эшли һәм гамәлгә кертә[5]. Аның фәнни җитәкчелегендә 29 химия фәннәре кандидаты һәм 2 докторы әзерләнә[7].

Ул Д. И. Менделеев исемендәге Бөтенроссия химия җәмгыятенең Башкортстан бүлеге рәисе булып тора[10].

Фәнни хезмәтләре

Барлыгы 350 дән артык фәнни хезмәт[11], монография, уку ярдәмлеге һәм 80 нән артык патент һәм уйлап табуга авторлык таныклыгы бастырыла[6].

Монографияләр һәм уку ярдәмлекләре

  • Абдрахманов И. Б., Мустафин А. Г., Шарафутдинов В. М. Перегруппировка Кляйзена в ряду ароматических аминов: Монография. — Уфа: Гилем, 2014. — 168 с.;
  • Абдрахманов И. Б., Толстиков Г. А. Амино-перегруппировка Кляйзена и превращения орто-алкенилариламинов: Монография. — Москва: Наука, 2018. — 240 с.;
  • Абдрахманов И. Б., Сагитова Г. К. Практикум по органической химии: Учебное пособие. — Уфа: Издательство БГАУ, 2001. — 128 с.

Фәнни мәкаләләр

  • Абдрахманов И. Б., Шарафутдинов В. М., Толстиков Г. А. Аминоперегруппировка Кляйзена как общий метод синтеза орто-алкенилированных ариламинов // Журнал органической химии. — 1983. — Т. 19, вып. 5. — С. 1075—1082;
  • Абдрахманов И. Б., Мустафин А. Г., Толстиков Г. А. Синтез производных хинолина и индола на основе ароматических аминов // Химия гетероциклических соединений. — 1988. — № 6. — С. 789—794;
  • Синтезы производных нуклеозидов в присутствии металлокомплексных катализаторов // Башкирский химический журнал. — 1996. — Т. 3, № 7. — С. 34—41;
  • Циклофункционализация 2-алкениланилинов // Современный органический синтез. — Москва: Химия, 2003. — С. 112—135;
  • Получение и исследование растворимых функционализированных полианилинов // Физика твёрдого тела. — 2017. — Т. 59, вып. 6. — С. 1210—1216;
  • Метод получения 5-гидрокси-6-метилурацила и 5-гидрокси-1,3,6-триметилурацила // Журнал прикладной химии. — 2022. — Т. 95, вып. 4. — С. 485—492[12].

Патентлар һәм уйлап табулар

  • Патент РФ № 2167148. Способ получения 2-алкениланилинов / Абдрахманов И. Б., Мустафин А. Г. и др.; заявл. 15.03.2000; опубл. 20.05.2001, Бюл. № 14;
  • Патент РФ № 2263631. Способ получения полимерной серы / Дебердеев Р. Я., Абдрахманов И. Б., Ахметханов Р. М., Берлин А. А., Докичев В. А. и др.; заявл. 17.10.2003; опубл. 10.11.2005, Бюл. № 31[13];
  • Патент РФ № 2398767. Средство, представляющее собой 5-амино-6-метилурацил, проявляющее антиоксидантную активность, и способ его получения / Мустафин А. Г., Гимадиева А. Р., Абдрахманов И. Б., Мышкин В. А., Ибатуллина Р. Б.; заявл. 03.04.2008; опубл. 10.09.2010, Бюл. № 25[14];
  • Патент РФ № 2488648. Способ ингибирования коррозии металлов / Абдрахманов И. Б., Мустафин А. Г., Латыпова Л. Р. и др.; заявл. 14.12.2011; опубл. 27.07.2013, Бюл. № 21[15];
  • Патент РФ № 2634731. Комплексное соединение 5-гидрокси-1,3,6-триметилурацила с янтарной кислотой, проявляющее антидотную активность, и способ его получения / Абдрахманов И. Б., Гимадиева А. Р., Мышкин В. А. и др.; заявл. 12.08.2016; опубл. 03.11.2017, Бюл. № 31[16];
  • Патент РФ № 2700422. Каталитический способ получения 6-метилурацил-5-аммонийсульфата / Мустафин А. Г., Гимадиева А. Р., Хазимуллина Ю. З., Абдрахманов И. Б., Байметов Б. З.; заявл. 20.12.2018; опубл. 17.09.2019, Бюл. № 26;
  • Патент РФ № 2749958. Способ защиты стали от коррозии в минерализованных водно-нефтяных средах, содержащих сероводород / Латыпова Л. Р., Андриянова А. Н., Мустафин А. Г., Абдрахманов И. Б. и др.; заявл. 24.11.2020; опубл. 21.06.2021, Бюл. № 18[17].

Иҗаты

Илдус Барый улы Габдрахманов фәнни-педагогик эшчәнлек белән беррәттән әдәби иҗат белән дә шөгыльләнә[18].

Аның лирик цикллары һәм шигырьләр тупланмалары вакытлы матбугатта, «Агыйдел» һәм «Бельские просторы» республика әдәби-нәфис журналларында даими басылып тора. Аның шигъри иҗатының төп юнәлешләре — Урал арты табигатенә һәм туган Учалы районына багышланган пейзаж һәм туган якны өйрәнү лирикасы, шулай ук тикшеренүченең вазифасы, хакыйкатьне эзләү һәм буыннар дәвамчанлыгы турында фәлсәфи шигырьләр. Аның псевдонимы — Илдус Кутуй[19].

Бүләкләре, мактаулы исемнәре

  • Салават Юлаев ордены (2016);
  • Башкорт АССРның атказанган фән эшлеклесе (1990);
  • Россия фәннәр академиясенең Мактау грамотасы;
  • Башкортстан Республикасының Дәүләт Җыелышы — Корылтаеның Мактау грамотасы[7].

Гаиләсе

  • Әтисе — Барый Габдрахман улы Габдрахманов (1916—1996), иҗтимагый һәм дәүләт эшлеклесе;
  • анасы — Галия Сәхиулла кызы Яхина, авыл укытучысы[7].

Искәрмәләр

  1. ↑ Абдрахманов Ильдус Бариевич. Башкирская энциклопедия (4 март 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 20 май 2026.
  2. ↑ 1 2 Башкирская энциклопедия. Абдрахманов Ильдус Бариевич (рус.). Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» (18 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 август 2026.
  3. ↑ Абдрахманов Ильдус Бариевич. Башкирская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 20 май 2026.
  4. ↑ 1 2 Владимир Романов. Ученый-химик Ильдус Абдрахманов отмечает 75-летие (рус.). ИА «Башинформ» (2 гыйнвар 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 август 2026.
  5. ↑ 1 2 3 Президиум АН РБ. Абдрахманов Ильдус Бариевич. Профиль академика (рус.). Академия наук Республики Башкортостан (15 гыйнвар 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 август 2026.
  6. ↑ 1 2 3 Президиум АН РБ. Абдрахманов Ильдус Бариевич. Профиль академика (рус.). Академия наук Республики Башкортостан (15 гыйнвар 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 август 2026.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 Деловой мир Башкортостана. Химик и лирик (рус.). Деловой мир Башкортостана (4 сентябрь 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 август 2026.
  8. ↑ Эльвира Зубаирова. Химик и поэт (рус.). Газета «Республика Башкортостан» (22 апрель 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 август 2026.
  9. ↑ Chemistry for Sustainable Development 2008 number 6 (рус.). sibran.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.
  10. ↑ Исполком ВКБ. Комиссии Исполкома Всемирного курултая башкир (рус.). МСОО «Всемирный курултай (конгресс) башкир» (12 март 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 август 2026.
  11. ↑ Поздравляем главного научного сотрудника Уфимского Института химии УФИЦ РАН Ильдуса Бариевича Абдрахманова с юбилеем – УФИЦ РАН (рус.). ufaras.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 1 сентябрь 2026.
  12. ↑ A. G. Mustafin, I. B. Abdrakhmanov. A method for obtaining 5-hydroxy-6-methyluracil and 5-hydroxy-1,3,6-trimethyluracil (рус.). Chemical Technology Journal (15 апрель 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 август 2026.
  13. ↑ Р. Я. Дебердеев, И. Б. Абдрахманов. Патент РФ № 2263631. Способ получения полимерной серы (рус.). База патентов Российской Федерации (10 ноябрь 2005). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 август 2026.
  14. ↑ А. Г. Мустафин, И. Б. Абдрахманов. Патент РФ № 2398767. Средство, представляющее собой 5-амино-6-метилурацил, проявляющее антиоксидантную активность (рус.). Google Patents (ФИПС) (10 сентябрь 2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 август 2026.
  15. ↑ И. Б. Абдрахманов, А. Г. Мустафин. Патент РФ № 2488648. Способ ингибирования коррозии металлов (рус.). FreePatent.ru (27 июль 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 август 2026.
  16. ↑ И. Б. Абдрахманов, А. Р. Гимадиева. Патент РФ № 2634731 (рус.). Федеральная служба по интеллектуальной собственности (3 ноябрь 2017). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 август 2026.
  17. ↑ Научно-организационный отдел УФИЦ РАН. Результаты интеллектуальной деятельности и патенты УФИЦ РАН (рус.). Уфимский федеральный исследовательский центр РАН (10 гыйнвар 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 август 2026.
  18. ↑ Телеканал «Вся Уфа». Уфимский химик пишет стихи (рус.). Городской телеканал «Вся Уфа» (8 февраль 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 август 2026.
  19. ↑ Эльвира Зубаирова. Химик и поэт (рус.). Газета «Республика Башкортостан» (22 апрель 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 август 2026.

Әдәбият

  • Габдрахманов Илдус Барый улы // Башкорт энциклопедиясе: 7 томда / баш мөх. М. А. Илһамов. — Т. 1: А — Б. — ISBN 5-88185-053-X.
  • Башкортстан химиклары: биобиблиографик белешмәлек.

Сылтамалар

Төркемнәр