Иске Собхангол (Бөрҗән районы)

Авыл Башкортстанның көньяк-көнчыгыш районы, Көньяк Уралның иң аз үзләштерелгән үзәк өлешендәге Бөрҗән районының көньяк-көнчыгышында, республика башкаласы Уфа шәһәреннән 340 км, Магнитогорскидан 150 км ераклыкта^[6], Алакуян елгасы Агыйдел елгасына койган урында урнашкан.

Авыл уннарча километрга сузылган һәм берничә микрорайонга бүленгән: Үзәк, Базал микрорайоны (җирле халык Финляндия дип атый), Каентуш (Каин-Туш)^[3] һәм Агыйдел бистәсе (урман хуҗалыгы бистәсе).

Белорет, Сибай, Уфага автобус йөри. Кагы — Иске Собхангол, Зилаер — Кананикольское — Иске Собхангол, Иске Собхангол — Морак, Иске Собхангол ― Баймак автомобиль юллары уза.

Куйбышев тимер юлының Башкортстан регионы Белорет станциясенә кадәр ― 145 км.

Иске Собхангол авылы (әүвәлге исеме Алакуян тамагы (баш. Алағуян тамағы) Янсары (Собхангол) авылыннан бүленеп чыга. 1816 елда Ырынбур губернасы Верхнеурал өязеннән 22 кеше гаиләләре белән яңа урынга – Янсары (Собхангол) хуторына күчереп утыртылган булган. 1850-1859 елларда Иске Собхангол авылы барлыкка килә: берничә генә өйдән торган хутор авылга әйләнә. 1866 елда 30 хуҗалыкта 189 кеше яшәгән.^[7]

1925 елда Иске Собхангол авылында башлангыч мәктәп ачыла. Беренче укытучы – Зилаер кантоныннан Оркыя Ишмурзина. 1934-1935 елларда мәктәп җидееллык (ТБУМ), 1937 елдан урта мәктәп итеп үзгәртелгән. 1979 елда ике катлы кирпеч бина төзелә. 2016 елда интернатлы яңа бина ачыла.^[8]

1930 елда БҮБК президиумы карары белән кантоннар системасы бетерелгәч, Башкортстан АССРда Зилаер кантонының Тамьян-Түнгәвер, Бөрҗән волостьлары һәм Стәрлетамак кантоны Макар һәм Арыслан волостьлары җирләрендә Бөрҗән районы барлыкка килә, 1935 елдан район үзәге – Иске Собхангол (аңа кадәр Яңа Собхангол) авылы.^[9]

Авылда «Марс» күмәк хуҗалыгы оештырылган булган.^[10]

2020 елгы җанисәп буенча, авылда 5245 кеше яшәве билгеле.

• «Әбделмән» мәчете. 1996 елда авыл читендә бүлеп бирелгән урында Әбделмән Госман улы Изгин тырышлыгы белән төзелгән, гыйбадәтханә аның хөрмәтенә «Әбделмән» дип аталган.^[14]
• «Фуркан» мәчете. 2014 елда авылның үзәгендә, Мәдәният сарае янәшәсендә, Агыйдел ярында бүлеп бирелгән җирдә нигезләнгән гыйбадәтханә.^[15]
• «Мөҗәвир хәзрәт» мәчете ^[16]

Икътисадта урман сәнәгате производствосы әйдәп баручы позицияне били. Территориядә агач әзерләү һәм эшкәртү предприятиеләре эшли. Азык-төлек сәнәгатенең җирле әһәмияттәге берничә предприятиесе, музейлар, мәчетләр, 1958 елда нигез салынган Башкортстан дәүләт табигать тыюлыгының үзәк утары бар.

• Гаяз Алтыншин (1966―2008), актер, вуз укытучысы, Башкортстанның атказанган артисты (1995).
• Гали Вәлиуллин (1951), БР милли музее генераль директоры (2000-2017), Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2009).
• Рәхимҗан Вәлиуллин (1935―2010), хирург, БАССР атказанган табибы (1990).
• Азат Габитов (1962), техник фәннәр докторы (1998), профессор (2002). БР атказанган фән эшлеклесе (2006).
• Юнир Газизов (1950―2006), цирк артисты, БАССР халык артисты (1984), Салават Юлаев премиясе лауреаты (1986).
• Зөһрә Гафурова (1940), медицина фәннәре докторы (1997), профессор (1997).
• Газиз Дәүләтбирдин (1951―2001), композитор, педагог.
• Мөхәммәт Кадергулов (1919―1998), курайчы, БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1989).
• Рамил Маликов (1951), физика-математика фәннәре докторы (1998), профессор (2000).
• Татьяна Рогожникова (1960), филология фәннәре докторы (2000), профессор (2003). БР атказанган фән эшлеклесе (2002).
• Мохтар Сәгыйтов (1933―1986), галим-фольклорчы, Салават Юлаев премиясе лауреаты (1987).
• Азамат Хәлилов (1970―2018), театр һәм кино актеры, БР аатказанган артисты (2000), Шәехзадә Бабич премиясе лауреаты (2000).
• Әлфия Юлчурина (1960), җырчы, БР халык артисты (2010).

Иске Собхангол