Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Ким Әхмәтҗанов

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Әхмәтҗанов битенә күчегез.

Ким Әбүзәр улы Әхмәтҗанов (рус. Ким Абузарович Ахмедьянов, баш. Әхмәтйәнов Ким Әбүзәр улы; 5 февраль 1932, Әлмөхәммәт, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы — 9 ноябрь 1980, Әлмөхәммәт, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы) — СССР әдәбият белгече, әдәби тәнкыйтьче, филология фәннәре кандидаты (1960). СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1965). Салават Юлаев исемендәге премия лауреаты (1972).

Тәрҗемәи хәле

1932 елның 5 февралендә Башкортстан АССРның Әбҗәлил районы, Әлмөхәммәт авылында туа[2].

1955 елда К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт педагогия институтының (хәзерге Уфа фән һәм технологияләр университеты) тел һәм әдәбият факультетының башкорт бүлеген тәмамлый. Институтны тәмамлагач, башкорт филологиясе кафедрасында укытучы итеп калдырыла.

СССР Фәннәр академиясенең Башкортстан филиалы Тарих, тел һәм әдәбият институты аспирантурасында укый, фәнни җитәкчесе — Ә. И. Харисов. 1960 елда башкорт поэмалары композициясенә багышланган кандидатлык диссертациясен яклый.

1960 елдан — СССР Фәннәр академиясе Башкортстан филиалының Тарих, тел һәм әдәбият институты фәнни хезмәткәре. 1978 елдан Башкорт дәүләт университетында әдәбият теориясе курсын укыта[3].

Башкортстан АССР Язучылар берлеге идарәсе әгъзасы, «Агыйдел» һәм «Башкортостан укытыусыһы» журналларының редколлегия әгъзасы, Башкортстан АССР Югары Советы Президиумы каршындагы терминология комиссиясе әгъзасы, Уфа шәһәренең Киров районы Советы депутаты итеп сайлана.

Әдәби тәнкыйть һәм әдәбият белеме өлкәсендә 1950 нче еллардан бирле эшли.

1980 елның 9 ноябрендә 48 яшендә вафат була. Башкортстан АССРның Әлмөхәммәт авылында җирләнгән[4][5].

Фәнни эшчәнлеге

Беренче монографиясе — «Башкорт поэмаларының композиция мәсьәләләре» (1962)[6].

Тикшеренүләрнең төп юнәлешләре — башкорт әдәбияты теориясе һәм тарихы, поэтика, шигырь белеме, әдәби тәнкыйть.

Башкорт шагыйрьләре һәм язучыларының иҗатын анализлый, түбәндәге фундаменталь хезмәтләр төзүдә катнаша:

  • «Башкорт совет әдәбияты тарихы. Очерклар» (1967, башкорт телендә);
  • «Башкорт совет әдәбияты тарихы» (1977);
  • 7 томда «Башкорт әдәбияты тарихы» (1990—1996).

Түбәндәге монографияләр авторы[7]:

  • «Шигърият иленә сәяхәт» (1967);
  • «Әдәбият теориясе» (1971);
  • «Нәҗәр Нәҗми — шигырь остасы» (1974);
  • «Г. Сәләм. Тормышы һәм иҗаты» (1980);
  • «Матурлык, батырлык, шигърилек» (1980).

Ул — «Әдәбият белеме терминнары сүзлеге»н төзүче (башкорт телендә, 1965; башка мәгълүматлар буенча — 1979).

Гомеренең соңгы елларында тәмамланмый калган «Башкорт әдәбиятында әхлакыйлык мәсьәләләре» һәм «Фәнни-техник инкыйлаб һәм шигъри фикерләү» китапларын эшли[8].

Ким Әхмәтҗановның хезмәтләре, РФА Уфа фәнни үзәгенең Тарих, тел һәм әдәбият институты бәяләве буенча, «советка кадәрге чор әдәбияты тарихын, милли сүз сәнгате теориясен өйрәнүдә беренче күренекле күренешләр булдылар һәм башкорт әдәбият белемендә фәнни эзләнүләрнең яңа юнәлешләрен ачтылар»[9].

Хезмәтләре

  • Вопросы композиции башкирских поэм. — Уфа, 1962;
  • Словарь литературоведческих терминов. — Уфа, 1965. (башкорт телендә);
  • Путешествие в страну поэзии. — Уфа, 1967;
  • Теория литературы. — Уфа, 1971;
  • Назар Наджми — мастер стиха. — Уфа, 1974;
  • Г. Салям. Жизнь и творчество. — Уфа, 1980;
  • Красота, героизм, поэтичность. — Уфа, 1980;
  • Литературная критика: сборник статей / төзүчесе Р. Ш. Әхмәтҗанова. — Уфа: Китап, 2010-еллар;
  • Библиографический указатель / төзүчесе Р. Ш. Әхмәтҗанова. — Уфа: Гыйлем.

Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

Исемен мәңгеләштерү

  • 1992 елда Башкортстанда әдәбият, сәнгать һәм журналистика өлкәсендәге иң яхшы әсәрләр өчен Әбҗәлил районының Ким Әхмәтҗанов исемендәге премиясе булдырыла[10];
  • Әлмөхәммәт авылында мәктәп бинасында Ким Әхмәтҗановның тормышы һәм иҗатына багышланган музей ачыла;
  • Ким Әхмәтҗанов исеме белән Әлмөхәммәт авылындагы үзәк урамга һәм Аскар авылындагы урамга исем бирелә;
  • 2012 елның 11-12 сентябрендә Әбҗәлил районында, Башкортстан Республикасы Язучылар берлеге катнашында, галимнең тууына 80 ел тулуга багышланган хәтер кичәләре уза[8].

Гаиләсе

Хатыны — Раифә Шәйгардан кызы Әхмәтҗанова.

Балалары фәнни мирасны саклап калуда катнашалар: аларның ярдәме белән Ким Әхмәтҗановның библиографик күрсәткече («Гыйлем» нәшрияты) һәм «Әдәби тәнкыйть» мәкаләләр җыентыгы (З. Биишева исемендәге «Китап» нәшрияты) бастырып чыгарыла[8].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 Башкирская энциклопедия (рус.) — Башкирская энциклопедия, 2005. — 4344 с. — ISBN 978-5-88185-053-1
  2. ↑ Его называли башкирским Белинским (К 85-летию со дня рождения видного теоретика башкирской литературы Кима Ахмедьянова). 30 июнь 2026 тикшерелде.
  3. ↑ Ахмедьянов Ким Абузарович (рус.). bashenc.online. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2026.
  4. ↑ Ахмедьянов Ким Абузарович (рус.). kulturarb.ru. Культурный мир Башкортостана. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 июнь 2026.
  5. ↑ Выпускники факультета башкирской филологии, востоковедения и журналистики (рус.). bashedu.ru. УУНиТ. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 июнь 2026.
  6. ↑ Ахмедьянов Ким Абузарович (1932-1980) (рус.). Литературная карта. libmap.bashnl.ru.
  7. ↑ Теоретик башкирской литературы. cyberleninka.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 30 июнь 2026.
  8. ↑ 1 2 3 Вечера памяти, посвящённые Киму Ахмедьянову (рус.). souzpisateleyrb.ru (13 сентябрь 2012). Мөрәҗәгать итү датасы: 29 июнь 2026.
  9. ↑ Наука о башкирском словесном искусстве (рус.). vatandash.ru (6 сентябрь 2022). Мөрәҗәгать итү датасы: 29 июнь 2026.
  10. ↑ Лауреаты премии им. Кима Ахмедьянова (рус.). abyalil.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 июнь 2026. Архивировано 19 июль 2014 года.

Әдәбият

Гайнуллин М., Хусаинов Г. Писатели Советской Башкирии: Библиографический справочник. — Уфа, 1969.

Сылтамалар

Төркемнәр