Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Мөхлис Үтәбаев

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Үтәбаев фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар


Мөхлис Суфьян улы Үтәбаев (баш. Үтәбаев Мөхлис Суфиян улы; 5 февраль 1888, Буранбай, Оренбург губернасы — 28 декабрь 1970, Буранбай, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы) — СССР дин эшлеклесе, Буранбай авылы мулласы, Беренче бөтендөнья сугышында катнашучы, Башкорт милли хәрәкәте эшлеклесе[1][2]. 1930 нчы еллардагы сәяси репрессияләр корбаны, акланган[3].

Тәрҗемәи хәле

1888 елның 5 февралендә Ырынбур губернасының Орск өязе Иске Кинҗәбулат авылында (хәзерге Башкортстан Республикасының Баймак районы Буранбай авылы) туа[1]. Башкортстан Республикасының Хәтер китабына нигезләнгән «Ачык исемлек» сәяси репрессия корбаннары базасында туу елы дип 1879 ел күрсәтелгән. Милләте — башкорт[3].

Башлангыч дини белемне Таулыкай мәдрәсәсендә ала, соңрак Троицк шәһәрендәге «Рәсүлия» мәдрәсәсен тәмамлый. Төрки, гарәп һәм фарсы телләрен белгән, бу телләрдә иркен яза, Беренче бөтендөнья сугышы фронтында рус телен дә үзләштерә[4].

Беренче бөтендөнья сугышының хәрби хәрәкәтләрендә инженер-сапёр гаскәрләре составында катнаша. Аңа Киевта, Брестта һәм Варшавада булырга туры килә[4]. Октябрь инкыйлабыннан соң Башкорт милли хәрәкәтенә кушыла һәм аның лидеры Әхмәтзәки Вәлидовның Башкурдистанның милли-территориаль автономиясе турындагы идеяләрен хуплый. 1919—1920 елларда Башкорт АССР Бөрҗән-Түңгәвер кантонының кантон башкарма комитеты сәркатибе һәм рәисе вазифаларын башкара. 1914 елга кадәр Ырынбур губернасының Орск өязе Ярмөхәммәт авылы мәдрәсәсендә, 1920 нче елларда Башкорт АССРның Җылаер кантоны мәктәпләрендә укыта. Беренчеләрдән булып күмәк хуҗалыкка керә һәм ревизия комиссиясе әгъзасы итеп сайлана[1][4].

1931 елда Мөхлис Үтәбаев кулак дип таныла һәм гаиләсе белән бергә Иркутск өлкәсенә, Черемхово шәһәренә сөрелә. Биредә аның биш баласы һәм хатыны вафат булалар[5][4].

1937 елның 10 декабрендә Ватандашлар сугышы елларында Әхмәтзәки Вәлидов белән элемтәләре өчен РСФСР Җинаять кодексының 58 нче маддәсенең 10 нчы пункты буенча кулга алына һәм ун елга ирегеннән мәхрүм ителә[5].[4]. Хөкем срокын Свердловск өлкәсенең хезмәт белән төзәтү лагерьларында уза. 1941 елда иреккә чыгарыла. «Ачык исемлек» мәгълүматлары буенча, 1991 елның 18 октябрендә аклана. Кулга алу эше буенча аклану 1993 елда, кулак дип тану һәм сөрү эше буенча 1994 елда була[1].

1947 елдан, сөргеннән кайткач, Башкорт АССРның Баймак районы Буранбай авылында В. И. Ленин исемендәге күмәк хуҗалыкта эшли. Бер үк вакытта туган авылында мулла вазифаларын башкара[4].

1970 елның 28 декабрендә Башкорт АССРның Баймак районы Буранбай авылында 83 нче яшендә вафат була[1].

Исемен мәңгеләштерү

Мөхлис Үтәбаев исеме Башкортстан Республикасының Баймак районы Буранбай авылыны мәчетенә бирелә[1].

Гаиләсе

Әтисе — Суфьян Үтәбаев, авыл мулласы[5].

Мөхлис Үтәбаев — җиде бала әтисе. Аларның бишесе әниләре белән Иркутск өлкәсенә сөрген елларында Черемхово янындагы махсус тору урынында вафат булалар[5]. Исән калган балалары арасында: кызы — Мәгъруй, шулай ук кече кызы — Мәгыйнүр Үтәбаева (1930—2013), Башкорт АССРның атказанган укытучысы, РСФСР мәгариф отличнигы, 2001—2013 елларда Башкортстанның Сәяси репрессия корбаннары ассоциациясе рәисе, «Тере тарих» китабы авторы[4][2].

Мөхлис Үтәбаевның якын туганы — Әхмәр Үтәбаев, журналист һәм язучы[4].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Утябаева М. М. Утябаев Мухлис Суфьянович (рус.). Башкирская энциклопедия. Академия наук Республики Башкортостан (17 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 август 2026.
  2. ↑ 1 2 Известные люди Баймакского района (рус.). Централизованная библиотечная система Баймакского района. Мөрәҗәгать итү датасы: 17 август 2026.
  3. ↑ 1 2 Утябаев Мухлис Суфиянович (1879) (рус.). Открытый список. Международное общество «Мемориал». Мөрәҗәгать итү датасы: 17 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Романов В. Она посвятила жизнь защите прав людей (К 85-летию со дня рождения педагога и общественного деятеля Магинур Утябаевой) (рус.). Башинформ. Информационное агентство «Башинформ» (17 ноябрь 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 август 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 Алламуратова Л. Х. Живая память. Раскулаченные из Баймакского района Башкирской АССР в Иркутской области (рус.). Всероссийский конкурс молодых историков «Наследие предков — молодым» (2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 август 2026.

Әдәбият

  • Утябаева М. М. Живая память. — Уфа, 2009.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр