Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Наил Ибраһимов (1939)

Наил Хәйрулла улы Ибраһимов (рус. Наиль Хайруллович Ибрагимов; 18 гыйнвар 1939, Иске Урыссу, Татарстан — 4 ноябрь 2018, Уфа) — СССР, Россия һәм Швеция галиме-математигы, физика-математика фәннәре докторы, профессор, математик физика, дифференциаль тигезләмәләр һәм төркем анализы өлкәсендә белгеч[2]. СССРның Фән һәм техника өлкәсендә дәүләт премиясе лауреаты[3].

Тәрҗемәи хәле

Наил Ибраһимов 1939 елның 18 гыйнварында Иске Урыссу авылында (хәзерге Татарстан Республикасының Ютазы районы территориясе) туа[4].

Мәктәпне тәмамлагач, Мәскәү физика-техника институтына укырга керә, аннары Новосибирск дәүләт университетының механика-математика факультетына күчә һәм аны 1965 елда тәмамлый[3].

1965—1980 елларда Новосибирскта СССР Фәннәр академиясенең Себер бүлеге Гидродинамика институтында эшли[5]. 1973 елда академик Лев Василий улы Овсянниковның фәнни җитәкчелегендә физика-математика фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый[6]. 1977 елда профессор гыйльми дәрәҗәсен ала[2].

1980—1987 елларда Уфа авиация институтында югары математика кафедрасы җитәкчесе вазифасын башкара һәм профессор булып эшли[4]. 1987—1991 елларда — Мәскәүдә СССР Фәннәр академиясенең Бөтенсоюз математик модельләштерү үзәгендә баш фәнни хезмәткәр[3].

1990 нчы еллар башыннан Франция, АКШ, Италия һәм Көньяк Африка Республикасы университетларында укыту һәм тикшеренү эшен алып бара. 2000 елдан Швециядә эшли, Карлскруна шәһәрендәге Блекинге технология институтының математика һәм табигать фәннәре кафедрасы профессоры вазифасын били[6]. 2011—2015 елларда Россия Федерациясе Хөкүмәтенең мегагрантлар программасы кысаларында Уфа дәүләт авиация техник университетында «Табигать белеме, техника һәм технологияләрнең математик модельләренең төркем анализы» фәнни-тикшеренү лабораториясе җитәкчесе була[7].

2018 елның 4 ноябрендә Карлскруна (Швеция) шәһәрендә вафат була[8].

Фәнни эшчәнлеге

Наил Ибраһимовның фундаменталь тикшеренүләре дифференциаль тигезләмәләрнең төркем анализына, математик физикага, дифференциаль инвариантлар теориясенә, риман геометриясенә һәм тоташ мохит механикасында сызыксыз математик модельләштерүгә багышланган[6]. Жак Адамарның тривиаль булмаган конформ төркемле риман күптөрлелекләрендәге гиперболик тигезләмәләр өчен Гюйгенс принцибы турындагы проблемасын чишә[2].

Ул дифференциаль тигезләмәләрнең сызыксыз үз-үзенә бәйлелеге концепциясен эшли, үз-үзенә бәйле булмаган дифференциаль системалар өчен саклану законнарын исәпләүнең яңа симметрия ысулларын һәм өлешчә чыгарылмалы сызыксыз тигезләмәләрнең төгәл инвариант чишелешләрен табу ысулларын үстерә[7].

Фәнни хезмәтләре

  • Ибраһимов Н. Х. Групповые свойства некоторых дифференциальных уравнений. — Новосибирск: Институт гидродинамики СО АН СССР, 1967.[5]
  • Ибраһимов Н. Х. Группы Ли в некоторых вопросах математической физики. — Новосибирск: Новосибирский государственный университет, 1972.[6]
  • Anderson R. L., Ibragimov N. H. Lie-Bäcklund Transformations in Applications [ингл.]. — Philadelphia: SIAM, 1979.
  • Ибраһимов Н. Х. Группы преобразований в математической физике. — Москва: Наука, 1983.[2]
  • Ибраһимов Н. Х. Азбука группового анализа. — Москва: Знание, 1989.
  • Ибраһимов Н. Х. Опыт группового анализа. — Москва: Знание, 1991.
  • Ibragimov N. H. (ed.). CRC Handbook of Lie Group Analysis of Differential Equations. Vol. 1: Symmetries, Exact Solutions and Conservation Laws [ингл.]. — Boca Raton: CRC Press, 1994.
  • Ibragimov N. H. (ed.). CRC Handbook of Lie Group Analysis of Differential Equations. Vol. 2: Applications in Engineering and Physical Sciences [ингл.]. — Boca Raton: CRC Press, 1995.
  • Ibragimov N. H. (ed.). CRC Handbook of Lie Group Analysis of Differential Equations. Vol. 3: New Trends in Theoretical Developments and Computational Methods [ингл.]. — Boca Raton: CRC Press, 1999.
  • Ibragimov N. H. Elementary Lie Group Analysis and Ordinary Differential Equations [ингл.]. — Chichester: John Wiley & Sons, 1999.
  • Ибраһимов Н. Х. Практический курс дифференциальных уравнений и математического моделирования. — Нижний Новгород: Издательство Нижегородского государственного университета, 2007.
  • Ibragimov N. H. Selected Works. In 4 Volumes [ингл.]. — Karlskrona: ALGA Publications, 2006–2009.[9]

Иҗтимагый эшчәнлек

Швециядәге Блекинге технология институты каршында ALGA (Advances in Lie Group Analysis) халыкара тикшеренү үзәген булдыра һәм җитәкли[6]. «Archives of ALGA» халыкара фәнни журналының баш мөхәррире була, математик периодик басмаларның редколлегияләре составына керә һәм заманча төркем анализы буенча халыкара фәнни конференцияләр сериясен оештыручы булып чыгыш ясый[6].

Бүләкләре, мактаулы исемнәре

  • СССРның Фән һәм техника өлкәсендәге дәүләт премиясе (1987) — математик физика һәм дифференциаль тигезләмәләрнең төркем анализы өлкәсендәге фәнни хезмәтләр циклы өчен[3];
  • Блекинге Фәнни-тикшеренү җәмгыятенең «Ел тикшеренүчесе» премиясе (Швеция, 2004)[6].

Гаиләсе

  • Хатыны — Рәисә Ибраһимова, кызлары — Сания һәм Алия[9].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Nail H Ibragimov // код VIAF
  2. ↑ 1 2 3 4 Институт Татарской энциклопедии Академии наук Республики Татарстан. Ибрагимов Наиль Хайруллович (рус.). Онлайн-энциклопедия Tatarica (1 гыйнвар 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 Министерство науки и высшего образования Российской Федерации. Ибрагимов Наиль Хайруллович (рус.). Портал программы мегагрантов (1 гыйнвар 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 август 2026.
  4. ↑ 1 2 Гюльнара Тагировна Булгакова. Ибрагимов Наиль Хайруллович (рус.). Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» (10 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 август 2026.
  5. ↑ 1 2 Математический институт имени В. А. Стеклова РАН. Ибрагимов Наиль Хайруллович. Публикации в базе данных Math-Net.Ru (рус.). Общероссийский математический портал Math-Net.Ru (5 ноябрь 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 август 2026.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Редакционная коллегия. Наилю Хайрулловичу Ибрагимову 70 лет (рус.). Уфимский математический журнал (18 гыйнвар 2009). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 август 2026.
  7. ↑ 1 2 Министерство науки и высшего образования Российской Федерации. Научно-исследовательская лаборатория «Групповой анализ математических моделей естествознания, техники и технологий» (рус.). Портал программы мегагрантов (14 ноябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 август 2026.
  8. ↑ Министерство науки и высшего образования Российской Федерации. В память об учёном (рус.). Портал программы мегагрантов (6 ноябрь 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 август 2026.
  9. ↑ 1 2 Nail H. Ibragimov. Selected Works of Nail H. Ibragimov. Preface and Acknowledgements (ингл.). Blekinge Institute of Technology (DiVA Portal) (9 май 2006). Мөрәҗәгать итү датасы: 17 август 2026.

Әдәбият

  • Татарская энциклопедия. — Казань: Институт Татарской энциклопедии Академии наук Республики Татарстан, 2005. — Т. 2 (Г—Й).
  • Башкирская энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2007. — Т. 3 (З—К).

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр