Совет Социалистик Республикалар Берлеге җитәкчеләре исемлеге

Совет Социалистик Республикалар Берлегенең (алга таба ССРБ) төп кануны нигезендә берничә дистә ел дәвамында илдә хакимиятнең иң югары органнары булып бары тик коллегиаль органнар гына санала:

• 1922 елның 30 декабрендә дәүләт оешканнан алып 1924 елда Конституция кабул ителгәнгә кадәр (ССРБ оешу турындагы шартнамә нигезендә^[1]) —
  • Советлар съезды,
  • съездлар арасындагы чорда — ССРБ ның Үзәк Башкарма комитеты,
  • аның сессияләре арасындагы чорда — ССРБ Үзәк Башкарма комитеты Президиумы составында 19 әгъза,
  • ССРБ Үзәк Башкарма комитеты рәисләре, СССР Үзәк Башкарма комитеты Президиумы әгъзалары арасыннан сайланучылар — дүрт Союз Республикасының һәркайсыннан бер кеше;
• 1924 елның 31 гыйнварыннан 1936 елда яңа Конституция кабул ителгән көнгә кадәр (1924 елгы ССРБ Конституциясе нигезендә)^[2]):
  • Советлар съезды,
  • съездлар арасындагы чорда — Берлек Советыннан һәм Милләтләр Советыннан торган ССРБ Үзәк Башкарма комитеты,
  • аның сессияләре арасындагы чорда — ССРБ Үзәк Башкарма комитеты Президиумы составында 21 әгъза, аларга Берлек Советы һәм Милләтләр Советы Президиумнарының барлык әгъзалары да керә,
  • ССРБ Үзәк Башкарма комитеты рәисләре, СССР Үзәк Башкарма комитеты Президиумы әгъзалары арасыннан сайланучылар — дүрт Союз Республикасының һәркайсыннан бер кеше;
• 1936 елның 5 декабреннән 1977 елда яңа Конституция кабул ителгән көнгә кадәр (1936 елгы ССРБ Конституциясе нигезендә^[3]):
  • Ике палатадан торган ССРБ Югары Советы: Берлек Советы һәм Милләтләр Советы,
  • аның сессияләре арасындагы чорда — ССРБ Югары Советы Президиумы рәисе, аның унбиш урынбасары — һәр Союз Республикасыннан берәр, һәм ССРБ Югары Советы Президиумының егерме әгъзасы составындагы Югары Совет Президиумы;

• яңа Конституция кабул ителгән көннән алып 1977 елның 7 октябренә кадәр һәм 1988 елның 1 декабрендә аңа үзгәрешләр кертелгәнгә кадәр (1977 елгы ССРБ Конституциясе нигезендә^[4]):
  • Ике палатадан торган ССРБ Югары Советы: Берлек Советы һәм Милләтләр Советы,
  • аның сессияләре арасындагы чорда — ССРБ Югары Советы Президиумы рәисе, аның беренче һәм унбиш урынбасары — һәр Союз Республикасыннан берәр, Президиум сәркатибе һәм Югары Совет Президиумының егерме бер әгъзасы составындагы Югары Совет Президиумы (1981 елдан Президиумга шулай ук ССРБ Хөкүмәте әгъзалары да керә ала^[5]).

1977 елгы ССРБ Конституциясенә үзгәрешләр кертелгәч, төп канунда хакимиятнең коллегиаль югары органнары һәм югары вазифалар турында да мәгълүмат бирелә:

• 1988 елның 1 декабрендә ССРБ ның төп канунына үзгәрешләр кертелгәннән алып 1990 елның 14 мартында яңа үзгәрешләр кертелгәнгә кадәр^[6]:
  • ССРБ Халык депутатлары съезды — ССРБ дәүләт хакимиятенең югары органы,
  • ССРБ Югары Советы рәисе — ССРБның «югары вазыйфаи заты»;
• 1990 елның 14 мартында ССРБ ның төп канунына үзгәрешләр кертелгәннән алып 1991 елның 26 декабрендә ССРБ таркалганга кадәр^[7]:
  • ССРБ Халык депутатлары съезды — ССРБ дәүләт хакимиятенең югары органы,
  • ССРБ Президенты — «Совет дәүләте башлыгы».

ССРБ да Коммунистлар партиясенең җитәкче ролен исәпкә алып, хакыйкый рәвештә дәүләт белән партиянең үзәк органнары, беренче чиратта, Үзәк Комитетның Генераль сәркатибе һәм Сәяси бюро идара итә^[8]. Шунысы кызык, гадәттә ССРБ җитәкчеләре арасында искә алынган Владимир Ленин рәсми рәвештә ССРБ ның коллегиаль хакимият органнарында да җитәкче булмый, фирка белән дә идарә итми. Бөек Октябрь инкыйлабыннан соң, барлык гамәлдәге хакимият Ленин җитәкләгән ССРБ Халык Комиссарлары Советында (1917 елның октябреннән 1923 елның июленә кадәр Россия Совет Федератив Социалистик Республикасының Халык Комиссарлары Советы)^[9] туплана.

Якынча 1922 елның маеннан, Ленинның каты авыруына бәйле, фиркадә аның урынына КПСС Үзәк комитеты Сәяси бюросы әгъзалары "триумвират"ы: Иосиф Сталин, Лев Каменев һәм Григорий Зиновьев ала^[10].

Коммунистлар партиясенең генераль сәркатибе вазифасы 1922 елның апрелендә булдырыла һәм, Ленинның тәкъдиме белән, Сталин башкара^[11]. 1930 еллар башында Сталин Алексей Рыковтан, Николай Бухариннан, Михаил Томскийдан торган "уң оппозиция"дән котылгач, ССРБ да генераль сәркатип вазифасы гамәлдә иң югары булып кала, Иосиф Сталин, бик күп бәяләүләр буенча, бу вакытка чиксез хакимияткә диярлек ия була^[11][12].

Сталин вафатыннан соң күпләр Министрлар Советы рәисе вазифасын башкарган Георгий Маленковны ил илдеры буларак кабул итәләр. 1953 елда ССРБ Югары Советы сессиясендә Маленковның чыгышы программа документы итеп кабул ителә^[13][14].

Партиядәге төп җитәкче вазифасын Никита Хрущёв били^[14]соңрак, башта беренче сәркатип, соңрак генераль сәркатип статусында Леонид Брежнев, Юрий Андропов, Константин Черненко эшли. ССРБ ның соңгы җитәкчесе КПСС Үзәк Комитетының соңгы генераль сәркатибе һәм беренче президенты Михаил Горбачёв була^[15].

• Калинин Михаил Иван улы (1922 елның 30 декабре — 1938 елның 12 гыйнвары) — Россия Совет Федератив Социалистик Республикасыннан;
• Петровский Григорий Иван улы (1922 елның 30 декабре — 1938 елның 12 гыйнвары) — Украин Совет Социалистик Республикасыннан;
• Червяков Александр Григорий улы (1922 елның 30 декабре — 1937 елның 16 июне) — Белоруссия Совет Социалистик Республикасыннан;
• Стакун Михаил Иосиф улы (1937 елның 17 июне — 1937 елның 14 ноябре) — Белоруссия Совет Социалистик Республикасыннан;
• Нариманов Нариман Кербалаи Наджаф оглы (1922 елның 30 декабре — 1925 елның 19 марты) — Кавказ арты Совет Федератив Социалистик Республикасыннан;
• Мусабеков Газанфар Махмуд оглы (1925 елның 21 мае — 1938 елның 12 гыйнвары) — Кавказ арты Совет Федератив Социалистик Республикасыннан;
• Айтаков Недирбай (1925 елның 21 мае — 1937 елның 21 июле) — Төрекмәнстан Совет Социалистик Республикасыннан;
• Ходжаев Фәйзулла Гобәйдулла улы (1925 елның 21 мае — 1937 елның 17 июне) — Үзбәкстан Совет Социалистик Республикасыннан;
• Максум (Лотфуллаев) Нусратулло (1931 елның 18 марты — 1934 елның 4 гыйнвары) — Таҗикстан Совет Социалистик Республикасыннан;
• Рәхимбаев Абдулло Рәхимбай улы (1934 елның 4 гыйнвары — 1937 елның 7 сентябре) — Таҗикстан Совет Социалистик Республикасыннан^[16].

• Калинин Михаил Иван улы (1938 елның 17 гыйнвары — 1946 елның 19 марты) — «Бөтенсоюз старостасы» дигән исем бирелә^[17];

• Шверник Николай Михаил улы (1946 елның 19 марты — 1953 елның 15 марты);

• Ворошилов Климент Ефрем улы (1953 елның 15 марты — 1960 елның 7 мае);

• Брежнев Леонид Илья улы (1960 елның 7 мае — 1964 елның 15 июле);

• Микоян Анастас Иван улы (1964 елның 15 июле — 1965 елның 9 декабре);

• Подгорный Николай Виктор улы (1965 елның 9 декабре — 1977 елның 16 июне);

• Брежнев Леонид Илья улы (1977 елның 16 июне — 1982 елның 10 ноябре) — дәүләт тарихында беренче тапкыр дәүләтнең рәсми һәм рәсми булмаган башлыгы туры килә;

• Кузнецов Василий Василий улы (1982 елның 10 ноябре — 1983 елның 16 июне) — ССРБ Югары Советы Президиумы рәисе вазифасын башкаручы;

• Андропов Юрий Владимир улы (1983 елның 16 июне — 1984 елның 9 феврале);
• Кузнецов Василий Василий улы (1984 елның 9 феврале — 1984 елның 11 апреле) — ССРБ Югары Советы Президиумы рәисе вазифасын башкаручы;
• Черненко Константин Устин улы (1984 елның 11 апреле — 1985 елның 10 марты);
• Кузнецов Василий Василий улы (1985 елның 10 марты — 1985 елның 2 июле) — ССРБ Югары Советы Президиумы рәисе вазифасын башкаручы;
• Громыко Андрей Андрей улы (1985 елның 2 июле — 1988 елның 1 октябре);

• Горбачёв Михаил Сергей улы (1988 елның 1 октябре — 1988 елның 1 декабре)^[16].

• Горбачёв Михаил Сергей улы (1988 елның 1 декабре — 1990 елның 15 марты 1990)^[16].

• Горбачёв Михаил Сергей улы (1990 елның 15 марты — 1991 елның 25 декабре)^[16][18].

Җитәкчеләрнең иң киң таралган исемлекләреннән берсе — "җиде юлбашчы"ның шартлы исемлеге^[19]. Георгий Маленковның Иосиф Сталин вафатыннан соң һәм Никита Хрущев Советлар Союзы Коммунистик Партиясе Үзәк Комитетының беренче сәркатибе итеп билгеләнгәнче, сәяси системада әһәмиятле ролен исәпкә алып, күпләр аны бу чорда илнең хакыйкый лидеры сыйфатында кабул итәләр^[13][14][20].

№	Сурәт	Исем, Әтисенең исеме, Фамилиясе (яшәү еллары)	Идарә итү еллары	Дәвамлылык	Вазифа
1		Владимир Ильич Ленин (Ульянов) (1870—1924)	1922 елның 30 декабре[1] — 1924 елның 21 гыйнвары[10]	1 ел 22 көн	РСФСР Халык Комиссарлары Советы рәисе (1917 елның 27 октябре (9 ноябре) — 1924 елның 21 гыйнвары)[18] ССРБ Халык Комиссарлары Советы рәисе (1923 елның 6 июле — 1924 елның 21 гыйнвары)[10]
2		Иосиф Виссарионович Сталин (1878—1953)	1930 елның 21 гыйнвары[10] — 1953 елның 5 марты[21][13]	29 ел 1 ай 12 көн	Россия Коммунистлар партиясенең Үзәк комитеты генераль сәркатибе (3 апреля 1922 — 10 февраля 1934)[18] Советлар Союзы Коммунистлар партиясе — Россия Коммунистлар партиясе Үзәк комитеты сәркатибе (10 февраля 1934 — 5 марта 1953)[18] ССРБ Министрлар Советы Рәисе (1946 елның 15 марты — 1953 елның 5 марты)[14]
3		Георгий Максимилианович Маленков (1901—1988)	1953 елның 5 марты[13] — 1953 елның 7 сентябре[14]	6 ай 2 көн	Советлар Союзы Коммунистлар партиясе — Россия Коммунистлар партиясе Үзәк комитеты сәркатибе (1939 елның 22 мае — 1946 елның 6 мае) (1948 елның 1 июле — 1953 елның 14 марты)[18] ССРБ Министрлар Советы Рәисе (1953 елның 5 марты — 1955 елның 8 феврале)[14]
4		Никита Сергеевич Хрущёв (1894—1971)	1953 елның 7 сентябре — 14 октября 1964[14]	11 ел 1 ай 7 көн	Советлар Союзы Коммунистлар партиясе Үзәк комитетының беренче сәркатибе (1953 елның 7 сентябре — 1964 елның 14 октябре)[18] ССРБ Министрлар Советы рәисе (1958 елның 27 марты — 1964 елның 15 октябре)[14]
5		Леонид Ильич Брежнев (1906—1982)	1964 елның 14 октябре — 1982 елның 10 ноябре	18 ел 27 көн	Советлар Союзы Коммунистлар партиясе Үзәк комитетының беренче, соңрак генераль сәркатибе (1964 елның 14 октябре — 1982 елның 10 ноябре)[18] ССРБ Югары Советы Президиумы рәисе (1977 елның 16 июне — 1982 елның 10 ноябре)[16]
6		Юрий Владимирович Андропов (1914—1984)	1982 елның 12 ноябре — 1984 елның 9 феврале	1 ел 2 ай 28 көн	Советлар Союзы Коммунистлар партиясе Үзәк комитетының генераль сәркатибе (1982 елның 12 ноябре — 1984 елның 9 феврале)[18] ССРБ Югары Советы Президиумы рәисе (1983 елның 16 июне — 1984 елның 9 феврале)[16]
7		Константин Устинович Черненко (1911—1985)	1984 елның 13 феврале — 1985 елның 10 марты	1 ел 25 көн	Советлар Союзы Коммунистлар партиясе Үзәк комитетының генераль сәркатибе (1984 елның 13 феврале — 1985 елның 10 марты)[18] ССРБ Югары Советы Президиумы рәисе (1984 елның 11 апреле — 1985 елның 10 марты)[16]
8		Михаил Сергеевич Горбачёв (1931—2022)	1985 елның 11 марты — 1991 елның 25 декабре	6 ел 9 ай 14 көн	Советлар Союзы Коммунистлар партиясе Үзәк комитетының генераль сәркатибе (1985 елның 11 марты — 1991 елның 24 августы)[18] ССРБ Президенты[22] (15 марта 1990 — 25 декабря 1991)[18]