Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Төхфәт Янәби

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Кәлимуллин битенә күчегез.

Төхфәт Янәби (тәхәллүс, чын исеме — Төхфәтулла Кәлимулла улы Кәлимуллин, баш. Төхфәт Йәнәби, Төхфәтулла Кәлимулла улы Кәлимуллин; 14 февраль 1894, Янәби-Урсай, Миякә районы — 10 июль 1938, Уфа, Башкортстан, РСФСР[d][1]) – совет башкорт шагыйре, язучы һәм җәмәгать эшлеклесе. Башкорт совет әдәбиятына нигез салучыларның берсе[2].

Тормыш юлы

1894 елның 14 февралендә Янәби-Урсай авылында (хәзерге Башкортстан Республикасының Миякә районы) туган. «Янаби» псевдонимын туган авылы исеменнән алган[1].

1910—1912 елларда Стәрлебаш авылы мәдрәсәсендә шәкерт була[1]. 1913—1915 елларда казакъ авылларында укытучылык итә[3].

1917 елдан хәрби хезмәттә, 1919 елда Кызыл Армия һәм РКП(б) сафларына керә[3]. 1920 елда Бәләбәйдә Башкорт бригадасының сәяси бүлеге курсларын тәмамлый, аннары Мәскәүдә Свердлов исемендәге Коммунистик университетта укый[1].

1921 елда — Үсәргән кантоны партия комитетында партия эшен оештыручы, Башкортстан һөнәри берлекләр шурасының (Башпрофсовет) мәдәният бүлеге мөдире. 1922—1924 елларда — Аргаяш кантонында җинаятьләрне тикшерү башлыгы, авыл сәнәгать шурасы рәисе[1].

1924 елдан «Башкортостан» газетасы редакциясендә эшли, 1927—1930 һәм 1932—1937 елларда — аның җаваплы мөхәррире[1]. Бер үк вакытта башка басмаларны да мөхәррирли: 1926—1928 елларда — «Һабан» журналын, 1931—1936 елларда — «Түбәнге матбугат» журналын, 1932 һәм 1936—1937 елларда — «Үктәбер» (хәзерге «Агыйдел») журналын[1]. Төхфәт Янаби шулай ук «Сәсән», «Яңалык», «Ленин юлы» журналларын оештыруда катнаша[4]. 1934 елда Совет язучыларының беренче Бөтенсоюз съезды делегаты була[1]. 1934 елдан — БАССР Язучылар берлеге идарәсенең җаваплы сәркатибе[3].

1920 нче елларда басыла башлый. Публицист буларак актив чыгыш ясый. Аның «Башкорт вакытлы матбугаты. 1919—1929» дигән хезмәте республика журналистикасы тарихын өйрәнүгә нигез сала[1][2].

undefined

1937 елда башкорт буржуаз милләтчелегендә гаепләнеп репрессияләнә. 1938 елның 10 июлендә Уфада атып үтерелә[1]. 1956 елда үлгәннән соң аклана[1].

Иҗаты

Төхфәт Янаби иҗаты башкорт совет әдәбиятының формалашуын чагылдыра. Аның әсәрләре инкыйлаби үзгәртеп коруларга, социалистик төзелешкә, азат ителгән хезмәткә багышланган[3].

Беренче шигырьләр җыентыгы — «Хезмәт шатлыгы» («Эш сыуағы») — 1926 елда дөнья күрә. 1928 елда балалар өчен «Яз бүләге» («Яҙ бүләге») исемле шигырьләр җыентыгы нәшер ителә[1][3]. Шагыйрь мирасында поэмалар зур урын алып тора: «Очкыннан ялкын» («Осҡондан ялҡын», 1925), «Борылмалы юллар» («Боролмалы юлдар», 1930), «Баганалы юл буйлап» («Бағаналы юл буйлап», 1930), «Җиңүчеләр иле» («Еңеүселәр иле», 1935)[1][4]. «Җиңүчеләр иле» поэмасы иң әһәмиятлесе дип санала, анда гомумиләштерелгән сәнгатьчә сурәтләрдә кешелекнең тарихи үсеш юлы күрсәтелә[2].

Прозаик буларак Янаби юмористик хикәя жанрында иҗат итә. «Беренче танышу» («Тәүге танышыу», 1935, русчага тәрҗемәсе — 1965) җыентыгында патриархаль көнкүреш калдыклары, муллаларның комсызлыгы, кулакларның Совет властена каршылыгы фаш ителә[1][4]. Аның хикәяләренә милли үзенчәлек, халык юморы, фольклор традицияләренә таяну хас[2].

Янаби каләменә шулай ук «Партия һәм авыл ярлылары» («Партия һәм ауыл ярлылары», 1928), «Башкорт вакытлы матбугаты. 1919—1929» («Башҡорт ваҡытлы матбуғаты. 1919—1929», 1929) һ.б. публицистик җыентыклар карый[1]. Язучының әсәрләре рус һәм татар телләренә тәрҗемә ителгән[1].

Хәтер

  • Уфада (Инорс микрорайонындагы Төхфәт Янаби бульвары)[2], язучының туган авылы Янәби-Урсайда, шулай ук район үзәге Кыргыз-Миякәдә[1][5] урамнар Төхфәт Янаби исемен йөртә.
  • Йәнәби-Урсай авылында урта мәктәпкә Төхфәт Янаби исеме бирелгән, мәктәп каршында язучының музее эшли, ишегалдына бюсты куелган[1].
  • Өфөдә, язучы 1932—1937 елларда яшәгән Карл Маркс урамы, 17/19 йорты диварына истәлек тактасы куелган.

Китаплары

  • Батраклар өчен тәүге сабаклар. Публицистика. Уфа, 1925.
  • Батраклар өчен яңа законнар. Публицистика. Уфа, 1926.
  • Эш сыуағы. Шигырьләр. Уфа, 1926.
  • Яҙ бүләге. Балалар өчен шигырьләр. Уфа, 1928.
  • Партия һәм ауыл ярлылары. Публицистика. Уфа, 1928.
  • Авылдагылар. Хикәяләр. Уфа, 1928.
  • Сиртелгән ҡылдар. Шигырьләр һәм нәсерләр. Уфа, 1930.
  • Боролмалы юлдар. Шигырьләр һәм поэмалар. Уфа, 1930.
  • Сайланма әсәрләр. Шигырьләр, поэма, хикәяләр. Уфа, 1932.
  • Постта. Шигырьләр. Уфа, 1934.
  • Соңгы яфраклар коелган чакта. Шигырьләр. Уфа, 1934.
  • Тәүге танышыу. Юмористик хикәяләр җыентыгы. Уфа, 1935.
  • Әсәрләр. Уфа, 1936.
  • Еңеүселәр иле. Шигырьләр һәм поэмалар җыентыгы. Казан, 1936.
  • Başqort vaqьtlь matbuƣatь. 1919—1929 / T. Jənəbi. — Уфа: «Октябрьский натиск», 1929. — 52 б.;
  • Һайланма әҫәрҙәр. — Өфө, 1958;
  • Һайланма шиғырҙар. — Өфө, 1969;
  • Первое знакомство. Рассказы / Пер. с башк. — Уфа, 1965.

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 ЯНАБИ Тухват. Башкирская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 март 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Төхфәт Янаби бульвары. Уфаның туган якны өйрәнү порталы. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 март 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Янаби Тухват. kulturarb.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 март 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Төхфәт Янаби. Ә.-З. Вәлиди исемендәге Милли китапханә. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 март 2026.
  5. ↑ Индекс улицы Т.Янаби в селе Киргиз-Мияки. Indexmap. Мөрәҗәгать итү датасы: 18 март 2026.

Әдәбият

Совет Башкортстаны язучылары (биобиблиографик белешмә). Уфа, 1988.

Сылтама

Төркемнәр