Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыруМәгълүмат
РУВИКИ ТУРЫНДА

Фидүс Әсхәдуллин

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Әсхәдуллин фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Фидус Фәез улы Әсхәдуллин (баш. Әсхәдуллин Фидус Фәйез улы; 12 декабрь 1941, Яңавыл, Яңавыл районы, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы, РСФСР, СССР) — СССР диңгез транспорты хезмәткәре, атом бозваткычлар флоты белгече, Мурманск диңгез пароходчылыгының «Арктика» бозваткычы атом пар-җитештерү җайланмасының өлкән мастеры. Социалистик Хезмәт Герое (1977)[1]. 1977 елгы тарихи эксперименталь рейста катнашучы, аның барышында тарихта беренче тапкыр су өсте корабы Төньяк полюсның географик ноктасына барып җитә[2].

Тәрҗемәи хәле

1941 елның 12 декабрендә Башкорт АССРның (хәзерге — Башкортстан Республикасы) Яңавыл районы Чулпан авылында туа[1].

Мәктәпне тәмамлаганнан һәм һөнәри-техник белем алганнан соң, флотта хезмәт итә[3]. 1964-2004 елларда СССР (соңрак — Россия Федерациясе) Диңгез флоты министрлыгының Мурманск диңгез пароходчылыгы системасында өзлексез эшли[1]. «Арктика» атом бозваткычының махсус механизмнар төркеменең атом пар-җитештерү җайланмасы өлкән мастеры дәрәҗәсенә кадәр күтәрелә[2].

1977 елның августында капитан Юрий Сергеевич Кучиев җитәкчелегендәге «Арктика» атом бозваткычы экипажы составында планетаның иң югары ноктасына югары киңлекле рейста катнаша[2]. Поход вакытында иң калын бозлар шартларында атомоходның реактор җайланмасын авариясез эксплуатацияләү, аның иминлеге һәм техник хезмәт күрсәтү өчен турыдан-туры җавап бирә[3].

1977 елның 17 августында Мәскәү вакыты белән 9 сәгать 40 минутта «Арктика» атом бозваткычы Үзәк Арктика бассейнының куәтле боз массивын үтеп, дөньяда беренче булып су өсте суднолары арасында Төньяк полюсның географик ноктасына чыга[2]. Фидус Әсхәдуллинга ун метрлы флагшток урнаштыру һәм СССР Дәүләт флагын күтәрү бурычы йөкләнә[3].

СССР Югары Советы Президиумының 1977 елның 14 сентябрендәге Указы белән «Арктика» атом бозваткычының Төньяк полюс районына эксперименталь рейсын әзерләүдә һәм гамәлгә ашыруда күрсәткән зур казанышлары, батырлыгы һәм каһарманлыгы өчен Фидус Фәез улы Әсхәдуллинга Ленин ордены һәм «Урак һәм Чүкеч» алтын медале тапшырылып, Социалистик Хезмәт Герое исеме бирелә[1].

1990 елдан Әсхәдуллин «Таймыр» атом бозваткычында йөзә[3]. 2004 елда флоттагы актив эшен тәмамлагач, пенсиягә чыга. 2005 елдан Татарстан Республикасының Лаеш шәһәрендә яши[4].

Җәмәгать эшчәнлеге

Лаеш шәһәренең һәм Лаеш районының иҗтимагый-патриотик тормышында катнаша, Ватан Каһарманнары көненә багышланган тантаналы митингларда, батырлык дәресләрендә һәм Татарстан Республикасының укучы яшьләре белән очрашуларда катнаша[4][5].

Гаиләсе

  • Әтисе — Фәез Әсхәдуллин, 1942 ел башында Тула янында һәлак була;
  • әнисе — Дагия, ике кечкенә улы белән тол кала;
  • хатыны — Нурҗиһан Минвәли кызы, француз теле укытучысы булып эшли; дүрт балалары, оныклары бар[6][3].

Бүләкләре

  • Социалистик Хезмәт Каһарманы;
  • Ленин ордены;
  • «Урак һәм Чүкеч» медале (№ 18856; СССР Югары Советы Президиумының 1977 елның 14 сентябрендәге Указы) — «Арктика» атом бозваткычының Төньяк полюс районына эксперименталь рейсын әзерләүдә һәм гамәлгә ашыруда күрсәткән зур казанышлары, батырлыгы һәм каһарманлыгы өчен[1];
  • СССР Диңгез флоты министрлыгының «Мактаулы полярник» ведомство күкрәк билгесе (1977)[1];
  • СССР һәм Россия Федерациясе медальләре (шул исәптән "Хезмәт ветераны» медале)[4].

Исемен мәңгеләштерү

  • Фидус Фәез улы Әсхәдуллин исеме Башкортстан Республикасының Яңавыл шәһәрендә һәм Яңавыл районының Иске Көек авылында урамнарга бирелгән[1].
  • Уфада В. И. Альбанов исемендәге Полярниклар музеенда (Башкортстан Республикасының Милли музее филиалы) «Арктика» бозваткычының Төньяк полюсны яулавына һәм батырлыгына багышланган экспозиция эшли, анда атомоходның кораб сәгатьләре күрсәтелә, бу экспедициядә катнашкан өч башкортстанлының, шул исәптән Ф. Әсхәдуллинның биографияләре урнаштырылган[2].
  • Лаеш шәһәрендә Социалистик Хезмәт Герое Фидүс Әсхәдуллинның портреты Каһарманнар аллеясендә һәм илнең тарихи вакыйгаларында катнашкан күренекле якташларга багышланган истәлекле баннерларда урнаштырылган[5].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Асхадуллин Фидус Фаизович (рус.). ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (10 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 15 сентябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Алексеева А. Ю. Часы с атомного ледокола «Арктика» (рус.). Национальный музей Республики Башкортостан (15 октябрь 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 24 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Романов В. Фидус Асхадуллин — покоритель Северного полюса (К 75-летию Героя Социалистического Труда) (рус.). ИА «Башинформ» (12 декабрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 24 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Никифорова Л. Фидус Асхадуллин, Герой Социалистического Труда призывает беречь то, что создано (рус.). Камская новь / Татмедиа (19 сентябрь 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 24 август 2026.
  5. ↑ 1 2 В Лаишево установили баннеры с фотографиями Героев Советского Союза и России (рус.). Татар-информ (9 декабрь 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 24 август 2026.
  6. ↑ Фидус Асхадуллин — человек, добравшийся до верхушки планеты (рус.). «Янаульские зори». Мөрәҗәгать итү датасы: 15 сентябрь 2026.

Әдәбият

  • Герои труда: Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трёх степеней из Башкортостана / сост. Р. А. Валишин и др.. — Уфа: Китап, 2011. — 432 с. — ISBN 978-5-295-05228-6.
  • Башкирская энциклопедия. В 7 т. / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2005. — Т. Т. 1: А — Б. — 624 с. — ISBN 5-88185-053-X.
  • Кучиев Ю. С. «Арктика» идёт на полюс. — М.: Мысль, 1980. — 198 с.
  • Мельников П. А. Атомные ледоколы России. — СПб.: Судостроение, 2009. — 280 с. — ISBN 978-5-7355-0728-4.

Сылтамалар

Төркемнәр