Хәмзә Госманов
Хәмзә Фәтих улы Усманов (баш. Хәмзә Фәтих улы Усманов; рус. Хамза Фатыхович Усманов; 24 апрель 1923, Тузлыкуыш, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы — 13 гыйнвар 2009, Уфа) — совет һәм Россия тарихчысы, БР ФА мактаулы академигы (1998), тарих фәннәре докторы (1978), профессор (1994), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1981). Бөек Ватан сугышында катнашучы.
Тормыш юлы
Хәмзә Фәтих улы Усманов 1923 елның 24 апрелендә Башкортстан АССРның Бәләбәй кантоны Чукадымтамак волосте (хәзерге Башкортстан Республикасының Бәләбәй районы) Тузлыкуыш авылында туа[1].
1936 елда җидееллык мәктәпне тәмамлап, Аксеново авыл хуҗалыгы техникумына укырга керә һәм аны 1940 елда тәмамлый. Техникумнан соң хезмәт юлын Таҗикстан ССРның авыл урта мәктәбендә тарих укытучысы булып башлый[2].
Бөек Ватан сугышында катнашуы
Бөек Ватан сугышы башлангач, Смоленск артиллерия училищесына җибәрелә һәм анда тизләтелгән әзерлек үтә. 1942 елның июненнән алып Җиңүгә кадәр гамәлдәге армиядә була, взвод һәм артиллерия батареясы командиры булып хезмәт итә[3].
Курск дугасыннан Берлинга кадәр сугышчан юл үтә. Воронеж, Украина, Молдавия, Румынияне азат итүдә катнаша. 1944 елның августында Румыниядә Антонеску оборона сызыгын алганда, аның җитәкчелегендәге батарея дошманның 6 ут ноктасын юк итә, моның өчен ул бүләкләнә. 1945 елның маенда аның авыр гаубицалар батареясы Гитлерның рейхсканцеляриясенә турыдан-туры ут ява тота. Өч тапкыр яралана, контузия ала[2].
1946 елның августында капитан дәрәҗәсендә Совет Армиясе сафларыннан демобилизацияләнә.
Белеме һәм фәнни карьерасы
1946–1948 елларда демобилизациядән соң СССР Дәүләт контроле министрлыгының Башкортстан АССР буенча идарәсендә республиканың икмәк продуктларын саклау буенча контролёр, аннары БАССР Министрлар Советының җирле һәм азык-төлек сәнәгате буенча инспекторы булып эшли.
1950 елда К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогика институтының (хәзерге БашДУ) тарих факультетын читтән торып тәмамлый, аннары Стәрлетамак районы Түбән Услы урта мәктәбендә тарих укытучысы һәм уку-окыту мөдире булып эшли.
1952 елда СССР Фәннәр академиясенең Башкортстан филиалы аспирантурасына керә һәм аны 1955 елда тәмамлый.
1956 елда СССР Фәннәр академиясенең Тарих институты Гыйльми советының Октябрьгә кадәрге СССР тарихы секциясе утырышында «Башкортстанда Столыпин аграр реформасы» темасына кандидатлык диссертациясен яклый. 1977 елда докторлык диссертациясен яклый (фәнни җитәкчесе — А. М. Анфимов).
1955 елдан СССР ФА Башкортстан филиалының Тарих, тел һәм әдәбият институтында эшли:
- кече, аннары өлкән фәнни хезмәткәр;
- 1978 елдан — революциягә кадәрге чор тарихы секторы мөдире;
- 1980–1988 елларда — институт директоры;
- 1988–1993 елларда — бүлек мөдире;
- 1993–2006 елларда — баш фәнни хезмәткәр.
1962–1963 елларда Бөре дәүләт педагогика институтының проректоры вазыйфасын башкара.
Фәнни эшчәнлеге
Фәнни тикшеренүләр өлкәсе — XIX гасырның икенче яртысы — XX гасыр башында Башкортстанда авыл хуҗалыгы, сәнәгать, революцион хәрәкәт тарихы. Х. Ф. Усманов Башкортстан тарихы буенча берничә гомумиләштерүче хезмәтнең фәнни җитәкчесе һәм җаваплы редакторы, шулай ук авторы һәм автордашы булып тора.
1996 елда аның җитәкчелегендә һәм автордашлыгында, баш мөхәррирлегендә «История Башкортостана с древнейших времен до 60-х годов XIX века» («Башкортстан тарихы борынгы заманнардан XIX гасырның 60-нчы елларына кадәр») дигән фундаменталь хезмәт («Китап» нәшрияты) дөнья күрә.
200дән артык фәнни хезмәт, шул исәптән 25 монография авторы. 9 тарих фәннәре кандидаты әзерләгән.
Бүләкләре
- Ике Кызыл Байрак ордены (1944, 1945);
- Александр Невский ордены (1944);
- I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1985);
- II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1943);
- Кызыл Йолдыз ордены (1943);
- 15тән артык Бөек Ватан сугышы медале;
- Башкортстан АССРның атказанган фән эшлеклесе (1981);
- Башкортстан Республикасы Фәннәр академиясенең мактаулы академигы (1998).
Хәтер
2011 елдан башлап Стәрлетамак шәһәрендә галимнең истәлегенә багышланган халыкара Усманов укулары уздырыла[1].
Х. Ф. Усмановның шәхси фонды Россия Фәннәр академиясенең Өфе федераль тикшеренү үзәге Гыйльми архивында саклана һәм 105 эшне үз эченә ала, алар арасында фәнни хезмәтләр, дәүләт архивларыннан өземтәләр, фотодокументлар һәм иллюстратив материаллар бар[2].
Төп хезмәтләре
- Усманов, Х. Ф. Столыпинская аграрная реформа в Башкирии. — Уфа: Башкнигоиздат, 1958.;
- Усманов, Х. Ф. Развитие капитализма в сельском хозяйстве Башкирии в пореформенный период (1861–1900 гг.). — М.: Наука, 1981.;
- Усманов, Х. Ф. История Башкортостана с древнейших времен до 60-х годов XIX века / соавтор и главный редактор. — Уфа: Китап, 1996.;
- Усманов, Х. Ф. Осуществление столыпинской аграрной реформы в Башкортостане // Аграрная реформа П. А. Столыпина и современность : сборник. — 2002..
Искәрмәләр
- ↑ 1 2 Усманов Хамза Фатыхович. Онлайн-энциклопедия Tatarica. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 октябрь 2025.
- ↑ 1 2 3 Личный фонд Х. Ф. Усманова в Научном архиве УФИЦ РАН. Уфимский федеральный исследовательский центр РАН. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 октябрь 2025.
- ↑ 78-й годовщине Великой Победы посвящается. Институт истории, языка и литературы УФИЦ РАН. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 октябрь 2025.
Әдәбият
- Башкирская энциклопедия. — Уфа, 2006.
- Халфин С. А. Неутомимый труженик академической науки — Хамза Фатыхович Усманов / АН Респ. Башкортостан. Уфим. науч. центр РАН. Институт истории, языка и лит. — 2011.
Тема буенча өстәмә
| ||||
