Шакир Янбаев
Тормыш юлы
Яшьлек еллары һәм сугыш
1925 елның 19 ноябрендә Башкорт АССРының Җаек кантоны Бикбулат авылында (хәзерге Башкортстан Республикасының Күгәрчен районы) туган[1][2]. 1943 елда, Морак урта мәктәбенең унынчы сыйныф укучысы булганда, Кызыл Армиягә алына. Бөек Ватан сугышында машина йөртүче буларак хәрби хәрәкәтләрдә катнаша[2][3].
Белеме һәм хезмәт эшчәнлеге
Демобилизациядән соң туган ягына кайта һәм ике ел Күгәрчен районы мәктәпләрендә укытучы булып эшли[2][1]. 1950–1952 елларда Уфа музыка училищесында укый, бер үк вакытта Башкорт АССРының Радиотапшырулар һәм телевидение комитеты дикторы һәм редакторы[2]. Мәскәүдә А. М. Горький исемендәге Әдәбият институтын тәмамлый (1952—1957)[2][1]. Уфага кайткач, БАССРның Телерадиотапшырулар буенча дәүләт комитетында редактор булып эшли. 1968—1978 елларда «Агыйдел» журналының баш мөхәррир урынбасары вазифасын башкара[1].
Иҗаты
Шакир Янбаевның язучылык эшчәнлеге 1960 нчы елларда башлана. 1966 елда аның «Үлән өстендәге чык» (башк. «Үлән өҫтөндәге ысыҡ») исемле беренче хикәяләр җыентыгы чыга[2][4]. Аннан соңгы елларда «Тормыш суты» (1971, башк. «Йәшәү һуты»), «Җирем – җиде кат» (1972, башк. «Ерем – ете ҡат»), «Көмеш йолдызчык» җыентыклары басылып чыга, аларда автор гади хезмәт кешеләренең тормышына, аларның эчке дөньясына мөрәҗәгать итә[2].
1976 елда геологлар хезмәтенә һәм эшче коллективтагы мөнәсәбәтләргә багышланган «Зәңгәр чатыр» романы басылып чыга,1977 елда роман рус телендә дөнья күрә[1][4]. Соңрак индустриаль төзелеш чорындагы башкорт авыллары тормышын тасвирлаган «Бөй елгасы буендагы таллар» (башк. «Беүә буйҡайҙары һары тал», 1987, русча тәрҗемәсе 1988 елда чыга) романы иҗат ителә[2][1]. Янбаев әсәрләренә конфликт кискенлеге, вакыйгалар драматизмы, әхлак һәм кешелек мөнәсәбәтләре проблемаларына игътибар хас[1][4]. 2007 елда татар телендә аның повесть һәм хикәяләре тупланган «Диңгез акчарлагы» исемле китабы нәшер ителә[2][3]. 2015 елда Уфада язучының сайланма әсәрләре китабы дөнья күрә[5].
2005 елның 3 июнендә вафат була, Уфаның Көньяк зиратында җирләнгән[2][3].
Бүләкләре һәм исемнәре
- II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (6 апрель 1985)[6];
- СССР медальләре;
- Башкорт АССР Югары Советы Президиумының Мактау кәгазе[2];
- 1972 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы.
Исемен мәңгеләштерү
- 2025 елда, язучының тууына 100 ел тулу уңаеннан, Башкортостан китапханәләрендә һәм мәдәният үзәкләрендә истәлекле чаралар уздырыла[7][5].
- Язучының исеме аның туган Бикбулат авылы һәм Күгәрчен районының Ибраһим авылы урамнарына бирелгән[1][3].
Библиографик күрсәткеч
- Башкорт телендә
- Янбаев Ш. М. Үлән өҫтөндәге ысыҡ. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1966.
- Янбаев Ш. М. Йәшәү һуты. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1971.
- Янбаев Ш. М. Ерем – ете ҡат. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1972.
- Янбаев Ш. М. Зәңгәр сатыр. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1976.
- Янбаев Ш. М. Беүә буйҡайҙары һары тал. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1987.
- Янбаев Ш. М. Был донъяның кеме юҡ. — Өфө: Китап, 2000.[1].
- рус телендә
- Янбаев Ш. М. Серебряная уздечка. — Москва: Советский писатель, 1973.
- Янбаев Ш. М. Голубой шатёр. — Москва: Современник, 1977.
- Янбаев Ш. М. Ивы на реке Буй. — Москва: Советский писатель, 1988.
- татар телендә
- Янбаев Ш. М. Диңгез акчарлагы. — Казань: Татарское книжное издательство, 2007.
- сайланма әсәрләр
- Янбаев Ш. М. Избранные произведения. — Уфа: Китап, 2015.[5].
Искәрмәләр
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ЯНБАЕВ Шакир Махиянович. Башкирская энциклопедия. ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия». Мөрәҗәгать итү датасы: 19 март 2026. Архивировано 15 июнь 2024 года.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Янбаев Шакир Махиянович. Единый портал башкирской культуры и произведений искусства. Министерство культуры Республики Башкортостан. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 март 2026.
- ↑ 1 2 3 4 К 95-летию башкирского писателя Ш.М. Янбаева. Централизованная библиотечная система Кармаскалинский р-н (19 ноябрь 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 19 март 2026.
- ↑ 1 2 3 ЯНБАЕВ Шакир Махиянович. Календарь знаменательных и памятных дат народов Среднего Урала. Свердловская областная межнациональная библиотека. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 март 2026.
- ↑ 1 2 3 Владимир Романов. Шакир Янбаев — гордость района. Кугарчинский вестник. ИА «Башинформ». Мөрәҗәгать итү датасы: 19 март 2026.
- ↑ Янбаев Шакир Махиянович. Подвиг народа. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 март 2026.
- ↑ «Голубые дали Шакира Янбаева». Культура.РФ (10 декабрь 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 19 март 2026.
Әдәбият
- Писатели земли башкирской / сост.: Р. Н. Ибрагимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалин. — 2-е, перераб. и доп.. — Уфа: Китап, 2015. — ISBN 978-5-295-06338-1.
- Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Советские писатели Башкортостана. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1988.
Сылтамалар
- ЯНБАЕВ Шакир Махиянович. Башкирская энциклопедия. ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия». Мөрәҗәгать итү датасы: 19 март 2026.
- Янбаев Шакир Махиянович. Единый портал башкирской культуры и произведений искусства. Министерство культуры Республики Башкортостан. Мөрәҗәгать итү датасы: 19 март 2026.
- Равиль Рамазанов. Шакир Янбаев – писатель и личность. Башинформ.ру (19 октябрь 2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 19 март 2026. Архивировано 23 февраль 2020 года.