Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Югары Акхуҗа

Югары Акхуҗа (рус. Ве́рхнее Аткози́но) — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл, Югары Акхуҗа авыл җирлегенең административ үзәге. 2018 елга халык саны — 141 кеше, төп милләт — татарлар, дин — ислам[1].

Атамасы

Топоним «югары» сүзе һәм «Акхуҗа» шәхси исеме белән бәйле[2].

Географиясе

Авыл район үзәге — Апас шәһәр тибындагы бистәсеннән 34 км төньяктарак урнашкан[1]. Ул Апас районы составына керә, районның мәйданы 2015 елга 1047,5 км² тәшкил иткән[3].

Климаты

Авыл җәе җылы һәм кышы уртача салкын булган уртача континенталь климат зонасында урнашкан[4]. Торак пункт кергән Апас районы климаты өчен дымлы һәм җылы җәй, салкынча һәм уртача карлы кыш хас[5].

Һаваның уртача еллык температурасы 3,8 °C тәшкил итә. Гыйнварның уртача айлык температурасы — −12 °C (абсолют минимум −44 °C), июльнеке — +19,4 °C (абсолют максимум +37 °C). Кыраусыз чорның дәвамлылыгы — 144 көн[5]. Гомумән алганда, республика буенча гыйнварның уртача температурасы көньяк-көнбатышта −13,0 °C тан төньяк-көнчыгышта −14,8 °C ка кадәр, июльнеке — төньякта 18,6 °C тан көньякта 19,6 °C ка кадәр тирбәлә[4].

Ел эчендә якынча 480 мм явым-төшем була, шул исәптән җылы чорда — 330 мм[5]. Республикада уртача еллык явым-төшем күләме 460—540 мм тәшкил итә, аларның якынча 70 % ы җылы чорга (апрель—октябрь) туры килә[4].

Тотрыклы кар катламы ноябрьнең икенче ункөнлеге ахырында барлыкка килә һәм апрельнең беренче ункөнлегенә кадәр саклана. Кар катламының уртача биеклеге 33 см (16 дан алып 66 см га кадәр) тәшкил итә[5]. Гомумән алганда, республика буенча тотрыклы кар катламы ноябрь урталарына урнаша һәм 140—150 көн дәвамында саклана[4].

Ел дәвамында көнбатыш (21,9 %) һәм көньяк-көнбатыш (16,7 %) юнәлештәге җилләр өстенлек итә. Кышын — көнбатыш (22,5 %) һәм көньяк-көнбатыш (19,2 %), җәен — көнбатыш (20,9 %) һәм төньяк-көнбатыш (15,4 %) юнәлештәге җилләр[5]. Республика территориясендә 3—4 елга бер тапкыр корылык күзәтелә[4].

Тарихы

Административ буйсынуы

1920 елга кадәр авыл Казан губернасы Зөя өязенең Ивановка волостена караган[6]. 1920 елдан торак пункт Татарстан АССРның Зөя кантоны составына кергән[1]. 1927 елның 14 февраленнән авыл — Ульянково районында, ул 1927 елның 1 августында Кайбыч районы дип үзгәртелә. 1963 елның 1 февраленнән — Буа районында, 1964 елның 4 мартыннан Апас районы составына керә[1]. Совет чорында авыл Югары Акхуҗа авыл советының үзәге булган[6].

Апас районы 1930 елның 10 августында оештырыла, 1963 елның 1 февралендә бетерелә һәм 1964 елның 4 мартында яңадан торгызыла[7].

Хуҗалык үсеше

Авыл тирәсендә археологик истәлек — Казан ханлыгы чорына караган Югары Акхуҗа утырагы табылган. Авылга XVII гасырда нигез салынган[1].

XVIII—XIX гасырның беренче яртысында авыл халкы дәүләт крестьяннары категориясенә карый. Төп шөгыльләре — игенчелек һәм терлекчелек.

XX гасыр башына авылда җил тегермәне һәм өч вак-төяк кибете эшли. 1911 елда мәчет һәм аның каршында мәдрәсә төзелә. Бина соңрак үзгәртеп корылган һәм бүгенге көнгә кадәр сакланган[8]. Ул чорда авыл җәмгыятенең җир биләмәсе 938,4 дисәтинә тәшкил иткән[8].

1934 елдан авыл хуҗалыгы Камил Якуб исемендәге авыл хуҗалыгы артеленә керә.

Халкы

Еллар буенча халык саны
17821859189719081926193819491958197019791989200220102018
17[lower-alpha 1]284624770541403270214176182146164135141

Икътисады

Халыкның хуҗалык эшчәнлегенең нигезе — авыл хуҗалыгы[2]. Халык, нигездә, «Зөя» авыл хуҗалыгы предприятиесендә эшли, аның төп эшчәнлек юнәлешләре — игенчелек һәм сөт терлекчелеге[1].

Апас районының иң зур предприятиеләре арасында «Енали авыл хуҗалыгы предприятиесе» җаваплылыгы чикләнгән җәмгыяте, Апас сөт комбинаты, «„Татавтодор“ җитештерү-ремонт-төзелеш берләшмәсе» ачык акционерлык җәмгыятенең Апас филиалы һәм «Каратун икмәк кабул итү предприятиесе» ачык акционерлык җәмгыяте күрсәтелә[7].

Транспорты

Авыл Казан-Ульяновск автомобиль юлы янында урнашкан, ул Р-241 «Казан-Буа-Ульяновск» федераль трассасы статусына ия. Югары Акхуҗа — М-12 «Мәскәү-Түбән Новгород-Казан» тизйөрешле автомобиль юлының Р-241 трассасы белән кисешкән җиргә кадәрге җиденче этабы уза торган торак пунктларның берсе[9].

Авылга 28,6 км озынлыктагы Олан-Каратун-Югары Акхуҗа-Азбаба региональ автомобиль юлы салынган, ул мәктәп маршрутлары өчен дә кулланыла[10].

Социаль инфраструктурасы

Авылда башлангыч мәктәп һәм авыл клубы эшли[2]. Торак пунктта шулай ук фельдшер-акушерлык пункты да бар[1].

Истәлекле урыннары

Авылда шагыйрь Муса Җәлилгә 1996 елда скульптор Акрамов тарафыннан ясалган бюст урнаштырылган[1]. 1911 елда төзелгән мәчет һәм мәдрәсәнең үзгәртеп корылган бинасы сакланып калган[8].

Гамәлдәге мәчет 1996 елда төзелгән[1].

Шәрехләүләр

  1. ↑ Учтены души мужского пола.

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Верхнее Аткозино (рус.). Татарская энциклопедия. Институт татарской энциклопедии и регионоведения Академии наук Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 август 2026. Архивировано 27 апрель 2021 года.
  2. ↑ 1 2 3 Верхнее Аткозино (рус.). Топонимия Республики Татарстан. Институт прикладной семиотики Академии наук Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 август 2026.
  3. ↑ Апастовский район (рус.). Татарская энциклопедия. Институт татарской энциклопедии и регионоведения Академии наук Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Татарстан (раздел «Климат») (рус.). Большая российская энциклопедия (электронная версия). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 август 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 Апастовский район (разделы «Рельеф» и «Климат») (рус.). Институт Татарской энциклопедии и регионоведения Академии наук Республики Татарстан. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 август 2026.
  6. ↑ 1 2 Село Верхнее Аткозино, Апастовский муниципальный район (рус.). Familio. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 август 2026.
  7. ↑ 1 2 Апастовский район (рус.). TatCenter.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 август 2026.
  8. ↑ 1 2 3 История села Верхнее Аткозино (рус.). Tatobzor.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 август 2026.
  9. ↑ Навигатор для водителей: как проехать по платной трассе М12 Москва — Казань (рус.). Информационное агентство «Татар-информ» (11 декабрь 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 август 2026.
  10. ↑ Ханифов попросил дорожников к 1 сентября обустроить дороги школьных маршрутов возле М12 (рус.). Информационное агентство «Татар-информ» (28 август 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 4 август 2026.

Чыганаклар

  • Татарская энциклопедия / гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. — Т. 1: А—В. — 672 с. — ISBN 5-902375-01-0.

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр