Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Юха

Юха (юха елан, рус. Юха, демон) — татар, башкорт, үзбәк, каракалпак, кыргыз һәм төрекмән мифларындагы явыз демоник зат, су стихиясе белән бәйле убыр[1][2].

Килеп чыгышы

Халык ышанулары буенча, гади елан йөз ел яшәгәч Аждаһага әверелә, ә Аждаһа мең ел яшәгәч Юхага әйләнә[1][3].

Башкорт ышануларына бәйле, Аждаһа Юха яшенә ирешми — болытлар аны Каф тавы артына алып китә. Шуңа күрә Юхага әверелергә бик аз Аждаһага насыйп була[4].

Казан дин академиясе укучысы, тикшеренүчесе Яков Коблов «Мифология казанских татар» (1910) хезмәтендә елан яшенең баскычларын түбәндәгечә тасвирлый: «1 елдан 8 елга кадәр — Хәят, 8 елдан 100 елга кадәр — Афги, 100 елдан 1000 елга кадәр — Аждаһа»[5].

Тасвирламасы

Халык ышанулары буенча, Юха чибәр кыз яисә чибәр егет рәвешендә күренә[1]. Шулай ук ул хайванга — мәче, эт, сыерга да әверелергә сәләтле. Гадәттә Юхага кеше сурәтендә яшәргә бары 49 көн генә бирелә, аннан ул яңадан Аждаһа хәленә кайта[6].

Юха йөзен күрсәтмичә генә кешегә кияүгә чыгып яисә өйләнеп, соңыннан иренең яисә хатынының көчен суыра торган була. Кеше, Юха белән гаилә корып, акрынлап зәгыйфьләнә һәм үлә[7]. Юха кешеләргә «Юха чире» җибәрә: чир эләккән кеше ябыга, хәлсезләнә һәм үләргә дә мөмкин[8].

Юханы танып белу билгеләре

Халык ышануларына күрә, Юханы чын кешедән аерып торган билгеләр[9][2]:

  • аның кендеге булмый (ул йомырткадан чыга);
  • аңа үтә күп су кирәк — Юха сусызлыктан газап чигә;
  • авызыннан начар ис килә;
  • төнлә елан сурәтенә кереп елгага су эчәргә йөри.

Юханы фаш итүнең бер ысулы — аңа тозлы ризык бирү: Юха аны ашаганнан соң суга йөгерер[2].

Юхадан котылу

Юхадан котылу юлы — аны кызу мунчада ябып үтерү (татар халык әкияте «Ярлы егет белән Юха елан» мисалында)[1]. Башкорт ышануларына күрә, яндырылган Юхадан калган көл дәвалау үзлегенә ия — аны, нигездә, күз авыруларын дәвалауда кулланалар[4].

Татар фольклорында

Татар мифологиясендә Юханың киң таралган сурәте — чибәр кыз яисә хатын рәвешендәге зат. Ул күл буенда чәчен тарап утыра, ялгыз егетне үзенә гашыйк итеп өйләнергә мәҗбүр итә, аннары иренең көчен суырып ала[6].

Юха образы татар халык әкиятләрендә киң чагылыш таба. Юха турында «Аучы», «Чәчәк күлмәк», «Ярлы егет белән Юха елан» кебек халык әкиятләре мәгълүм[1]. Юха образы башкорт быличкаларында, «Юха», «Юлбат» әкиятләрендә, шулай ук «Урал-батыр» эпосының прозаик вариантында да очрый[4].

Юха турындагы әкиятләрнең барлыкка килү, таралыш тарихын өйрәнү, аларны теркәү белән Каюм Насыйри шөгыльләнә — ул бу персонаж турындагы риваятьләр һәм ышанулар тупланмасын язып калдырган. Аның мирасына нигезләнеп, Яков Коблов 1910 елда «Мифология казанских татар» хезмәтен бастырып чыгара[5].

Фразеологизмнар һәм мәкаль-әйтемнәр

  • юха елан — хәйләкәр, ышанычсыз кеше;
  • юха хатын;
  • юха тел;
  • юхалану, юхалык — ялган сөйләү, икейөзлелек;
  • Юханың кендеге булмас;
  • Юха бөтен кешегә дә ярый белә[10].

Фәндә

Россиянең Ульяновск өлкәсендәге түбән акбур  [рус.] (тат. катламнарыннан табылган Ундор музее экспонаты плезиозавры Jucha squalea дип аталган. Галимнәр аның озын муенлы булуын искә алып, Юха образы белән охшашлык таба[11][12].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Юха (рус.). Татарика. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Аминев З.Г. Юха (рус.). Фольклор народов Башкортостана. Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» (26 июль 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  3. ↑ Все о Юхе: татарская миссис Смит, которая убивает мужей и превращается в дракона (рус.). e-Kazan.ru (8 октябрь 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Аминев З. Г. Юха, миф. персонаж (рус.). Башкирская энциклопедия: в 7 т.. Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» (10 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  5. ↑ 1 2 Албасты, су анасы и юха: три образа и страшные истории к Хэллоуину от «Инде» (рус.). Inde.io (31 октябрь 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  6. ↑ 1 2 Все о Юхе: татарская миссис Смит, которая убивает мужей и превращается в дракона (рус.). e-Kazan.ru (8 октябрь 2023). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  7. ↑ Юха — Татарские легенды (рус.). Tatarlar.info. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  8. ↑ Коблов, Яков Дмитриевич (1876-). Мифология казанских татар. — Казань: типо-лит. Имп. ун-та, 1910. — С. 30. — 49 с.
  9. ↑ Татарская история для зумеров: Кто такие ак буре, юха и елан? (рус.). Миллиард.Татар (14 август 2024). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  10. ↑ Сүзлекләрнең электрон фонды. suzlek.antat.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  11. ↑ Чернышова С. В гостях у Юхи и Лусхана. Как древние рептилии стали экспонатами музея (рус.). АиФ Ульяновск (27 май 2026). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  12. ↑ Valentin Fischer, Nikolay G Zverkov, Maxim S Arkhangelsky, Ilya M Stenshin, Ivan V Blagovetshensky, Gleb N Uspensky. A new elasmosaurid plesiosaurian from the Early Cretaceous of Russia marks an early attempt at neck elongation [ингл.] // Zoological Journal of the Linnean Society. — 2020. — Vol. zlaa103. — ISSN 1096-3642.

Әдәбият

  • Коблов Я.Д. Мифология казанских татар. — Казань: Типо-литография Императорского университета, 1910. — 49 с.
  • Токарев С.А. (гл. ред.). Мифы народов мира: Энциклопедия: в 2 т.. — Москва: Советская энциклопедия, 1988. — Т. 2. — 719 с. — ISBN 5-85270-016-9.
  • Насыйри К. Сайланма әсәрләр: Дүрт томда. — Казан: Татар китап нәшрияты, 2005. — Т. 3. — 382 с. — ISBN 5-298-04085-3.
  • Сөләймәнов Ә.М., Солтангәрәева Р.А. (төз.). Башҡорт халыҡ ижады: Йола фольклоры. — Өфө: Китап, 1995. — Т. 1. — 558 с.
  • Руденко С.И. Башкиры: историко-этнографические очерки. — Уфа: Китап, 2006. — 376 с. — 5000 экз.
  • Җамалетдинов Л.Ш. Борынгы татар фольклоры мәсьәләләре. — Казан, 1984.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр