Урал батыр

Эпос чичәннәр тарафыннан нәселдән-нәселгә телдән тапшырылган. 1910 елда Мөхәммәт Абдрахман улы Бурангулов ике чичән-курайчылардан: Идрис авылыннан Габит Аргынбаевтан (≈ 1850—1921) һәм Ырынбур губернасы Иткүл волостеның Кече Иткүл авылыннан Хәмит Әлмөхәммәтовтан (1861—1923) эпосны язып ала. Риваять буенча, Мөхәммәтша Бурангулов, эпосны язып алгач, чичәнгә атын бүләк иткән дә, үзе өенә җәяү кайткан.

Эпосның башка версияләре дә билгеле. Аның чәчмә варианты 1956 елда Учалы районының Имәнгол авылында Исмәгыйль Рәхмәтуллиннан галим Әхнәф Харисов тарафыннан язып алына һәм шул ук елда басыла. Шартлы рәвештә этиологик миф дип аталган икенче бер версия 1984 елда Башкортстанның Зиянчура районы, Габбас авылында Шәмсия Сәфәргалинадан теркәлә^[3].

«Урал батыр» эпосы башкорт телендә беренче тапкыр 1968 елда «Агыйдел» журналында кыскартылган рәвештә басылып чыга^[4]. Әсәрнең тулы варианты 1972 елда «Башкорт халык иҗаты» җыентыгының беренче томында нәшер ителә^[5].

1975 елда эпосның кыскартылган варианты «Бөтендөнья әдәбияты китапханәсе» сериясендә чыккан «ССРБ халыкларының героик эпосы» җыентыгының беренче томында (А. Х. Хәкимов, И. С. Кычаков, А. С. Мирбадалева тәрҗемәсендә)^[6], шулай ук «ССРБ халыклары эпосы» сериясендә (А. Х. Хәкимов, Н. В. Кидайш-Покровская, А. С. Мирбадалева тәрҗемәсендә) басыла.

1977 елда әсәрнең тулы академик тексты рус һәм башкорт телләрендә басылып чыга^[7].

Әдәбият галиме А. А. Петросян — «Урал батыр» эпосының фәлсәфи тирәнлегенә беренче булып игътибар иткән тикшеренүче. Ул башкорт эпосының Шумер-Аккадларның "Гыйльгамеш турында дастан"ы белән охшашлыгын билгели, әмма шул ук вакытта әсәрләрнең идея-сәнгать концепцияләрендә зур аермалар булуына басым ясый. «Урал батыр» эпосының төп мотивы — кешенең бар нәрсәдән өстен булуы һәм игелекнең идеясе булса, "Гыйльгамеш дастаны"нда, киресенчә, бар нәрсә илаһлар ихтыярында дигән фикер алга сөрелә. Фәлсәфәче Д. Ж. Вәлиев эпосның әһәмиятен «башкортларның иҗтимагый аңы тарихын өйрәнү өчен кыйммәтле чыганак» булуында күрә^[8].

Эпос рус теленә сәнгатьле проза һәм шигъри формада тәрҗемә ителгән. Аның беренче вариантын язучы А. Г. Хөсәенов, шигъри тәрҗемәсен шагыйрь Г. Г. Шәфиков башкарган^[9].

С. Г. Шәфыйков "Урал батыр"ны инглиз теленә тәрҗемә итә^[10]. 2003 елны Уфада эпосның өч телдә, башкортча (төп нөсхә), русча (Г. Г. Шәфыйков тәрҗемәсе) һәм инглизчә (С. Г. Шәфыйков тәрҗемәсе), бүләк басмасы чыга. 2006 елда «Урал-Батыр» Германиянең филология фәннәре докторы Алия Тайсина тәрҗемәсендә немец телендә нәшер ителә^[11]. Моннан тыш, әсәрнең абхаз, иврит, төрек, чуаш һәм башка телләрдәге тәрҗемәләре дә бар.

«Урал-батыр» эпосының фәнни-тәнкыйди, үзгәртелмәгән тулы тексты беренче тапкыр 2007 елда басылып чыга^[12]. Моңа кадәрге басмалар, совет чорындагы идеологик басым сәбәпле, зур үзгәрешләр белән чыгарыла, ә эпосны туплаган галим Мөхәммәтша Буранголов ике тапкыр репрессияләнә. Партиянең Үзәк Комитеты карарлары белән күп кенә фольклор әсәрләрен бастыру тыелса да, «Урал-батыр» эпосы сакланып кала алган.

Әсәрнең төп нөсхәсе (кулъязма варианты) сакланмаган. Аның урынына Россия Фәннәр академиясенең Уфа фәнни үзәге Фәнни архивында проза өстәмәләре белән язылган шигырьләрнең машинка күчермәсе саклана^[13]. Латин графикасында басылган бу күчермәгә, мөгаен, Мөхәммәтша Бурангулов үзе кулъязма төзәтмәләр керткән.

«Урал-батыр» эпосы бүгенге көндә археология, этнография, лингвофольклористика кебек фәннәрне берләштереп, комплекслы рәвештә тирәнтен өйрәнелә.

Башкортстанда эпосны популярлаштыру юнәлешендә зур эш алып барыла: М. Гафури исемендәге Башкорт академия драма театрында «Урал-батыр» спектакле куела, «Акбүзатны эзләп» дигән фәнни-популяр фильм төшерелә, «Башкортстанның алтын боҗрасы: „Урал-батыр“ эпосы сукмаклары» туристлык проекты булдырыла. Шулай ук ел саен эпосны сәнгатьле башкаручылар бәйгесе үткәрелә.

«Урал-батыр» эпосы — «Башкортстанның җиде могҗизасы» исемлегендәге объектларның берсе^[14]. Ул ТӨРКСОЙның матди булмаган мәдәни мирасы исемлегенә кертелгән, шулай ук ЮНЕСКОның «Кешелекнең телдән һәм матди булмаган мирасы шедеврлары» исемлегенә кертелүгә кандидат булып тора^[15].

«Урал-батыр» эпосы AY YOLA төркеменең «Homay» җыры ярдәмендә дөньякүләм танылу ала. 2025 елда әлеге җыр халыкара музыка чартларында беренче урыннарны яулый.

Шул ук елны Уфада «Китап бәйрәме» халыкара ярминкәсендә «Урал-батыр» китабы төп әсәр буларак таныла^[16].

Башкортстан Республикасы Башлыгы Указы нигезендә 8 июнь «Урал-батыр» эпосы көне дип игълан ителә^[17].

Эпосның сюжеты шактый катлаулы һәм ул Урал батырның кешеләр бәхете өчен, аждаһа, диюләр, еланнар һәм башка образларда гәүдәләнгән табигатьнең явыз көчләре белән көрәшүен тасвирлауга корылган. Әкият персонажлары — баһадирлар һәм җирнең гади халкы, күк аллалары (кошларның күк патшасы — Самрау), табигатьнең явыз көчләре, мифик җан ияләре. Биредә өч буын геройларының (Яңбирде карт белән Янбикә карчык, аларның балалары — Урал һәм Шүлгән, оныклары — Җаек, Идел, Нөгеш, Сакмар) язмышы сурәтләнгән һәм шуңа күрә эпос үзе дә өч өлештән тора.

Беренче өлештә язмыш ихтыяры белән югалган җирдә калган Янбирде карт һәм Янбикә карчык турында сөйләнелә. Алар кыргый җәнлекләр аулау белән шөгыльләнәләр. Олы яшьтәге ир белән хатынның ике улы туа — Шүлгән һәм Урал, бу төрки-монгол эпосының традицион мотивы булып тора. Янбирде балаларга кешеләрне, җәнлекләрне һәм җирдәге барлык тереклекләрне үтерүче Үлем серен хәбәр итә.

Урал батыр коткарган ак аккош Һомайдан (Самрау кызы) алар Тормыш чишмәсе — Янчишмә булуы турында беләләр. Янбирде улларына Янчишмәне эзләп табарга һәм Үлемне юкка чыгарырга киңәш итә. Беренче өлеш яшь батырларның үлемсезлек чишмәсен эзләргә китүе белән тәмамлана.

Эпосның икенче өлеше икенче буын геройлары Шүлгән һәм Урал батырның эшчәнлеге турында сөйли. Анда Урал батырының батырлыклары һәм дошманнар ягына күчкән абыйсы Шүлгәннең явызлыклары җентекләп сурәтләнә. Бу өлеш диюләр һәм аждаһаларның җиңелүе, диңгез упкынында каһарман үтергән дошманнарның гәүдәләреннән таулар калкып чыгуы (Урал таулары), табигатьнең үлемсезлеге өчен Урал батырның һәлак булуы белән тәмамлана^[18].

Поэманың өченче өлеше Урал-батыр улларының батырлыкларына, Урал җиренә кешеләр, җәнварлар һәм кошлар килеп урнашуына багышлана^[19].

Урал турындагы эпос символларга, коллектив аңсызлыкның архетипларына бик бай: күрәзәче аждаһалар; карт зирәк күрәзәче аждаһа; илаһи бала Урал; геройның көчле юлдашы — космик ат Акбүзат, киләчәктә Уралның ярдәмчесе; күктә җиде аждаһа — Зур Җидегән йолдызлыгы; зур ачкычлы аждаһа; тылсымлы таяк; тере чишмә — тере су; кошлар патшасы, Кояш белән Айның ире, шул ук вакытта, Әнимәнең гаҗәеп символлары — Хомай белән Айсылуның әтисе — Самрау; Һомай кызның үзенә кияү сайлавы (табышмаклар бирә, тугрылыкка, намуслылыкка сыный); космик пар (яки илаһи никах) Урал белән Һомай, дүртлек — 4 батыр, 4 ул (Сакмар да үзен Урал улы дип саный); гаҗәеп сөйләшүче һәм белә торган хайваннар — кеше сыйфатларының гәүдәләнеше (үгез, арыслан, эт, лачын, кошлар һ. б.); күп мәгънәле Зәркум символы (болан аулау — җенси мөнәсәбәтләрне аңлатучы сансыз аллегорияләрнең берсе булып тора, елан — бер үк вакытта уңай һәм тискәре символ, кешегә әверелергә мөмкин); таш һәм аның трансформациясе; ут; Бөтендөнья су басуы; Үлем символы; саннар — тәртип архетиплары (җиделек — борынгы планета илаһилары саны, җиде саны — җиде йолдызны, планета илаһиларын символлаштыра, алар, алхимиклар әйтүенчә, җир тирәнлекләрендәге мәгарәдә урнашкан; аңсызлык санны тәртипкә китерүче фактор буларак куллана, сан аң барлыкка килгәнче булган); Күләгә символлары — мәгарә, җир асты, тирән чишмәгә төшү, начар рух, ярсулы ачу һәм хис-тойгылар символы буларак кабырчыклардагы кан; Урал-тау — үзлек символы, бербөтен шәхес формалашу символы; явыз патша Катилга корбан чалу, батырның корбан булу темасы яки геройның үлеме (ул үз-үзен күрсәтүче горурлыктан, тәкәбберлектән савыгу өчен кирәк). Җәмгыятькә кушылганда балачак җавапсызлыгы киткәч, Уралның өйләнүе; тәртипкә авырлык белән буйсынуы; Күләгә (Шүлгән), Әнимә, Анимус, Аксакал һ. б. аң дөньясы һәм аңсыз дөньяны берләштерүче архетиплар индивидуалләшүе, «рухи яңарыш» чаралары булып тора^[20].