Әсхәт Хисмәтов

Әсхәт Хисмәтов 1952 елның 1 гыйнварында ТАССРның Әлки районы Түбән Әлки авылында туа^[1][2] (чын туган көне — 1951 елның 28 декабре^[3]).

Әтисе — Әсәдулла Сәмигулла улы, Бөек Ватан сугышында катнашучы; әнисе — Рәхилә Таһир кызы, хезмәт ветераны, колхозда эшләгән^[4].

Яшьтән җырлау белән мавыга, мәктәп елларында үзешчән сәнгатьтә катнаша, авыл концертларында чыгыш ясый^[3][4]. Түбән Әлки урта мәктәбен тәмамлап, берникадәр вакыт колхозда комбайнчы ярдәмчесе булып эшли, 1969 елда Казанга килә^[1][4]. Казан дәүләт консерваториясенә кереп карый, ләкин кабул ителми^[5][3]. Казан резина-техник эшләнмәләр заводында эшли башлый, соңрак «Волгостальконструкция» идарәсенә механик булып эшкә керә.

1970–1972 елларда армия хезмәтендә, шуннан соң кабат эшләгән предприятиесенә кайта. Казан университетының ике корпусын, цирк бинасын, авиация заводы цехын төзүдә катнаша. Параллель рәвештә үзешчән сәнгать белән шөгыльләнүен дәвам итә, Төзүчеләр мәдәният йортында куелган спектакльләрдә катнаша^[1][4].

М. Г. Имашевның тәкъдиме белән М. Х. Сәлимҗанов белән таныша. Мөгаллим Хисмәтовта актерлык талантын күрә һәм аны шунда ук Казан театр училищесының икенче курсына кабул итә. Башта Хисмәтов дәресләрне төзүчелек эше белән бергә алып бара, соңрак Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрына монтировкалаучы булып урнаша.

1978 елда училищены тәмамлагач, Камал театры труппасының төп актерлар составына алына. Озак вакыт театрның профсоюз оешмасы рәисе вазифасын башкара, барлык көнкүреш һәм җитештерү эшләре белән шөгыльләнә, иҗади һәм оештыру мәсьәләләре буенча режиссерның уң кулы була^[6].

1991 елда Татарстан Республикасының атказанган артисты, ә 2003 елда Татарстан Республикасының халык артисты исемнәрен ала. Театрда эчке йомшаклыгы белән аерылып торган төрле характердагы рольләрдә уйный, концертларда җырлар башкара^[7], кинода төшә, берничә дистә фильмда һәм телесериалда уйный^[3][6]. Яшьләрне театрга җәлеп итү, татар телен саклау мәсьәләсе белән шөгыльләнә^[5]. 2022 елның гыйнварында 70 яшьлек юбилеен билгеләп үтә^[8].

2024 елда Питрәчтә Раушания Юкачевага мемориаль таш ачу тантанасында истәлекләр белән чыгыш ясый: уртак балачак һәм театр буенча хезмәттәшләре турындагы истәлекләре белән уртаклаша^[9].

Иҗади тәхәллүсе — Әсхәт Хисмәт^[10]. Характерлы актер буларак билгеле. Уңай геройлары йомшаклык һәм кешелеклелек сыйфатлары белән аерылып торганга, актер театрда үзенең урынын бик тиз таба. Уйнаган яшь персонажларына темперамент, янып тору, фидакарьлек һәм намуслылык хас. П. Исәнбәт куйган Ф. Бурнашның «Яшь йөрәкләр» спектакле яшь гашыйкларның йомшак лиризмы, үзара мөнәсәбәтләренең сафлыгы белән аерылып тора. Анда Хисмәтов Сәрбигә (З. Зарипова) гашыйк булган Хәйретдин ролен башкара. Хисмәтов үзенең партнеры белән бергә гаҗәеп табигый, турыдан-туры, югары хис-тойгының чынлыгын күрсәтүгә ирешә. Бу хис аларны шул дәрәҗәдә сарып алган ки, хәтта үзләре дә сизмәстән, мәхәббәт телен шигырь юлларына күчереп җырлый башлыйлар^[1]. Хисмәтов, гомумән, җырлаучан тавышка, җылы баритональ тембрга ия, шуңа күрә яшь чагында танылган татар музыкаль драмаларында һәм комедияләрендә җырлаучы рольләрне башкара. М. Сәлимҗанов куелышындагы К. Тинчуринның «Зәңгәр шәл» спектаклендә озак еллар дәвамында уйнаган Булат роле аеруча танылу ала, анда берничә буын тамашачы үсә, ә соңрак Хисмәт Ф. Бикчәнтәев куелышының яңа редакциясендә көтелмәгән һәм капма-каршы ишан ролендә тамашачы каршына чыга^[11].

Хисмәтовның рольләре төгәл табылган сәнгатьлелек, эчкерсезлек һәм ышандыручанлыгы белән аерылып тора^[2]. Аның персонажларының характерлыгы күп төрле — сөйкемлелектән һәм балаларча беркатлылыктан алып фаҗигалелеккә һәм башкалар өчен үзен корбан итүгә кадәр. Үзенең индивидуальлеген саклап, Хисмәтов характерының тышкы трансформациясен күрсәтергә ашыкмый, ә эчке үзгәрү юлы белән яңадан гәүдәләнешкә ирешә. Туфан Миңнуллинның «Авыл эте Акбай» спектаклендә Акбай роле бу уңайдан бөтенләй көтелмәгән була. Актер эт ролен гадәттән тыш җылылык белән уйный: игелекле, тугры, зирәк һәм гадел образ тудыра. Балаларның гына түгел, өлкәннәрнең дә мәхәббәтен яулый.

Хисмәтов бигрәк тә гади һәм ихлас кешеләрнең образларын оста башкара, аларда ул гади халыктан чыккан кешенең рухи байлыгын тирән эчтәлекле һәм табигый рәвештә чагылдырып бирә белә. Тискәре, чирканчык, ахмак һәм тәкәббер персонажлардан да курыкмый, аларны дөрес һәм органик рәвештә уйный, ләкин үзенең табигый йомшаклыгы сәбәпле, бик сирәк алына^[1]. Хисамовның барлык персонажлары — дәрт диңгезенә ташланмый торган тыйнак кешеләр, бер үк вакытта актер үз образын тудыру өчен бернинди көч тә куймый кебек, шул ук вакытта абсолют тормышчанлыкка да ирешә^[1].

Хисамовның иң әһәмиятле рольләре арасында Булат — «Зәңгәр шәл», Ильяс — «Казан сөлгесе» (К. Тинчурин); Хәйретдин — «Яшь йөрәкләр» (Ф. Бурнаш); Марат — «Туй алдыннан», Шәйдулла — «Талак, талак» (Х. Вахит); Гөлүс — «Улыбыз өйләнә, без аерылышабыз» (И. Юзеев); Иван — «Бирнәсез кыз», Денис Иванович — «Җимерелгән бәхет» (А. Островский); Хәсән — «Ләйсән ире Хәсән», Тынгысын — «Идегәй» (Ю. Сафиуллин); Хәлим — «Миңлекамал» (М. Әмир); Ташчәйнәр — «Ахырзаман» (Ч. Айтматов); Габдрахман — «Күрәзәче» (З. Хәким); Шаһи — «Ат карагы», Бәчкә — «Гөргөри кияүләре», Акбай — «Авыл эте Акбай» (Т. Миңнуллин); Максуд — «Әни килде» (Ш. Хөсәенов); Платон — «Баскетболист» (М. Гыйлаҗев); Шәйхи — «Килә ява, килә ява...», «Ява карлар, ява карлар...» (З. Хә­ким); Акоп — «Ханума» (А. Цагарели); Вакыйф — «Мәхәббәт турында сөйләшик» (И. Зәйниев); Мокай – «Мин ышанам сиңа» (Л. Айтуганов) һ.б.)^{[10][12][13][1]}.

• Татарстан Республикасының атказанган артисты (1991)^[10];
• Татарстан Республикасының халык артисты (2003);
• «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале (2022) — театр сәнгатен үстерүдәге казанышлары һәм күпьеллык нәтиҗәле иҗади эшчәнлеге өчен^[14];
• «Фидакарь хезмәт өчен» медале (2012) — нәтиҗәле хезмәте һәм театр сәнгатен үстерүгә зур өлеше өчен;
• «Халык җыры» номинациясендә Илһам Шакиров исемендәге республика премиясе (2023) (үзешчән артист)^[15].

Беренче хатыны Нурания белән 1978 елда өйләнешәләр. Йөрәк авырулы булу сәбәпле, хатыны 1987 елда дөнья куя. Икенче хатыны — Рәшидә, театр училищесын тәмамлаган, курчак театрында уйный, Камал театрында гример булып эшли, 1989 елда өйләнешкәннәр^{[16][17][18][6]}. Дүрт баласы бар: Булат (аккордеончы), Илсөяр (сәясәтче), Гүзәлия һәм Гөлшат (икесе дә беренче никахтан, «Водоканал» оешмасында эшлиләр)^[18][17][16]. Студенецта бакчасы бар, алмагач һәм груша үрчетә^[18][16][11], ашарга пешерергә ярата^[4][18].