Бишбүләк

Авыл Башкортстан Республикасының көньяк-көнбатышында, Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгының көньяк өлешендә, Ырынбур өлкәсе белән чиктәш урнашкан. Республика башкаласыннан 210 км, Приют тимер юл станциясеннән 40 км ераклыкта урнашкан.

Авыл Курган елгасы буенда урнашкан. Торак пункт аша Кыргыз-Миякә — Бишбүләк автомобиль юлы уза. Территория Көньяк Уралның урман-дала зонасына карый^[2].

Бишбүләк торак пункты 1760 нчы елларда барлыкка килә. Төп документ булып Нугай даругасының Иләкәй-Мең волосте башкортлары тарафыннан старшина Илчегол Таймасов җитәкчелегендә 1767 елның 18 маенда төзелгән килешү санала. Бу килешү нигезендә, башкортлар Василий Наумов җитәкчелегендәге яңа чукындырылган чуашлар төркеменә Бишбүләк дип аталган (Кыңгыр-Мәнәвез елгасының югары агымында) асаба җирләренең бер өлешен тапшыра.

Күчеп килүчеләргә (20 гә якын хуҗалык) ел саен 100 сум оброк (түләү) өчен сөрүлек җирләре, печәнлекләр һәм урманнар белән җиргә «мәңгелек биләү» хокукы бирелә. 1770 елда шундый ук килешү буенча бирегә чуаш крестьяннарының тагын бер төркеме күченеп килә, бу исә торак пунктның үсүенә ярдәм итә.

Шулай ук, авыл 1640 елдан бирле үк яшәгән булырга мөмкин, дигән версия дә бар, ләкин нигезләнүнең документаль расланган датасы итеп күбрәк 1767 ел санала^[3].

Авылның исеме «биш бүләк» сүзтезмәсеннән килеп чыккан, биредә биш — санны, ә бүләк — «урман кишәрлеге» яки «җир өлеше» дигәнне аңлата^[4]. Җирле риваять буенча, авылга нигез салучылар үзләштерелгән җирләрне биш өлешкә бүлгәннәр, бу торак пунктка исем биргән (тарихи чыганакларда шулай ук Пишпулек дип язылышы да очрый)^[5].

XVIII—XIX гасырларда халыкның төп өлешен чуашлар тәшкил иткән, ләкин авылда шулай ук мордва, татарлар, руслар һәм башкортлар да яшәгән.

Авыл халкы игенчелек, умартачылык, йөк ташу, һөнәрчелек (тегүчелек, чабата үрү) белән шөгыльләнгән. XIX гасыр уртасына авылда мөһим социаль объектлар барлыкка килә: 1863 елда чиркәү төзелә, училище һәм су тегермәннәре эшли (аларның саны сигезгә кадәр җиткән).

XX гасыр башына Бишбүләк эре волость үзәгенә әверелә. 1906 елда биредә:

• чиркәү;
• ике сыйныфлы чиркәү-мәхәллә мәктәбе;
• тимерче алачыгы;
• бакалея кибетләре;
• икмәк запасы магазины;
• волость идарәсе.

Мәгариф аерым әһәмияткә ия булган. 1893 елдан кызлар өчен дини ведомство мәктәбе эшләгән. XX гасыр башында ук анда чуаш һәм рус кызлары белем алган.

1917 елда халык саны 1372 кешегә җиткән. Җир биләмәләре тигез бүленмәгән: хуҗалыкларның бер өлеше кечкенә кишәрлекләргә ия булган, ә кайберләренең чәчүлекләре бөтенләй булмаган.

1917 елгы инкыйлабтан соң Бишбүләк административ һәм авыл хуҗалыгы үзәге буларак үсешен дәвам итә.

1929 елда «Самана» колхозы, ә 1931 елда — «Бишбүләк» колхозы оештырыла, соңрак ул Я. Тельман исемендәге колхоз дип үзгәртелә.

Авыл район үзәге статусын ала (1930 елдан 1963 елга кадәр һәм яңадан 1965 елдан). Совет чорында социаль инфраструктура актив үсеш ала^[5][2].

2002 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, төп милләтләр — чуашлар (42,1 %), татарлар (28,5 %), руслар (16,6 %), башкортлар (8,2 %)^[6].

Бишбүләк — заманча инфраструктурага ия, үсеш алган административ үзәк. Авылда түбәндәге оешмалар эшли^[5][2]:

• Мәгариф: 1 нче, 2 нче, 3 нче номерлы мәктәпләр, Бишбүләк авылындагы Бәләбәй механикалаштыру һәм электрлаштыру көллияте, «Журавушка», «Улыбка», «Дюймовочка», «Умка» исемле 4 мәктәпкәчә белем бирү учреждениесе;
• Сәламәтлек саклау: үзәк район хастаханәсе;
• Мәдәният: район мәдәният сарае (аның составында 7 халык үзешчән сәнгать коллективы эшли), балалар иҗат үзәге, яшүсмерләр клубы;
• Китапханәләр: үзәк район китапханәсе, балалар китапханәсе;
• Дин: мәчет, чиркәү;
• Спорт: «Батыр» спорт клубы, «Олимп» һәвәскәр хоккей командасы, «Парус» бассейны булган физкультура-сәламәтләндерү комплексы;
• Башка учреждениеләр: Бишбүләк район тарих-этнография музее, почта элемтәсе бүлекчәсе, район элемтә үзәге, Сбербанк һәм Россельхозбанк бүлекчәләре, Эчке эшләр министрлыгы бүлекчәсе, энергия белән тәэмин итүче оешмалар һәм башка предприятиеләр.

Бишбүләк районы «байбаклар һәм чишмәләр төбәге» буларак киң танылган. Район территориясендә Башкортстан Республикасында бердәнбер булган байбаклар заказнигы (мәйданы ~15 мең га, 1989 елда оештырылган), шулай ук 270-тән артык чишмә, 20 күл һәм 20 елга, шул исәптән Ык елгасы урнашкан. Күпчелек чишмәләр минераль составка ия һәм шифалы дип санала^[5].

Авыл янында һәм районда тарихи-мәдәни объектлар урнашкан:

• Ватанны саклаучыларга һәйкәл;
• Дүсән (Кәрим Хәкимов) һәм Ает (Фатих Кәрим) авылларында күренекле якташлар музейлары;
• Каменка авылындагы Изге Димитрий Солунский гыйбадәтханәсе (XVIII гасыр ахыры, архитектура һәйкәле);
• Мәнәвез елгасындагы гамәлдәге ГЭС (1950 елда төзелгән, төбәктә беренчеләрнең берсе);
• Тарихи чишмәләр (шул исәптән Камилә чишмәсе, Иоанн монахы чыганагы, элеккеге Владимир хатын-кызлар монастыре янындагы изге чишмә)^[5].

Иң якын тимер юл станциясе — Приют станциясе (40 км). Даими автобус маршрутлары авылны Уфа (көненә 2 тапкыр), Бәләбәй, Октябрьский һәм Ырынбур (Пономаревка аша) белән бәйли. Төп автомобиль маршрутлары төбәк әһәмиятендәге Кыргыз-Миякә — Бишбүләк трассасы аша уза^[2].

• Борисова Валентина Васильевна — әдәбият галиме, филология фәннәре докторы;
• Миронов Пётр Иванович — табиб, медицина фәннәре докторы;
• Михеев Владимир Александрович — селекционер, авыл хуҗалыгы фәннәре кандидаты^[2].