Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Болгар мәчете (Чабаксар)

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Болгар мәчете битенә күчегез.

«Болгар» мәчете (тат. мече́ть «Болга́р», чуаш. Пăлхар мичĕт) — Чуаш Республикасы башкаласы Чабаксар шәһәрендәге мөселман гыйбадәтханәсе. Шәһәр читендә, Фёдор Гладков урамында урнашкан. Чабаксарда төзелгән беренче мәчет. 2005 елның 14 сентябрендә тантаналы рәвештә ачыла. Чуаш Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәтенә карый. Мәчет бинасында мөфтиятнең Чабаксар резиденциясе урнашкан[1][2].

Тарих

Чуашстан мөселманнарының күпчелеге — татарлар. «Миллиард.Татар» басмасы мәгълүматлары буенча, татарлар шәһәр халкының якынча өч процентын тәшкил итә. Республикада барлыгы 40 меңгә якын мөселман исәпләнә, 40 тан артык мәчет һәм 50 дән артык мөселман җәмгыяте эшли[3].

Төбәкнең мөселман мәхәлләләрен берләштерүче үзәкләштерелгән дини оешма — Чуаш Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте (ЧР МДН), ул 1994 елның 18 маенда мәхәлләләрнең оештыру җыелышында оештырыла. Аның нигез салынганнан бирле җитәкчесе мөфти Әлбир Крганов була. Чуашстан мөселманнарының Диния нәзарәте 1999 елның 14 июлендә теркәлә. ЧР МДН Россия мөселманнарының Дини җыены составына керә. Республиканың барлык мәчетләре һәм җәмгыятьләре аның составында эшли[2][4].

2000 нче еллар башына кадәр Чабаксарда мәчет булмаган. Шәһәрнең Гладков урамындагы беренче мөселман гыйбадәтханәсе төзелеше 2001 елның февралендә башлана, ә 2001 елның 3 октябрендә тантаналы рәвештә бинага нигез ташы салына. «Болгар» Чабаксарның беренче һәм бердәнбер мәчете булып кала[5].

Мәчеттә гыйбадәтләр 2004 елдан бирле үткәрелә. Тантаналы ачылыш 2005 елның 14 сентябрендә Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте рәисе, югары мөфти Тәлгать Таҗетдин катнашында уза. Тантанада чыгыш ясаганда, ул мәчетнең борынгы болгарлар һәм Болгар дәүләтенең башкаласы хөрмәтенә аталганын билгеләп уза һәм аның Чуашстан халыклары арасында тынычлык һәм татулык урнаштыруга өлеш кертүен тели. Ачылышта катнашкан Чабаксар администрациясе башлыгы Николай Емельянов мәчет янында торак микрорайон төзү һәм аңа троллейбус маршрутын озайту планнары турында хәбәр итә[1][3].

Мәчет төзелешен Чуашстан мөфтие Әлбир Крганов һәм республиканың татар җәмәгатьчелеге эшчәнлеге белән бәйле Бу турыда, аерым алганда, 2024 елда Чуашстан мөфтиенең беренче урынбасары Ильяс Сафиянов хәбәр итә. Аның сүзләренә караганда, мөселман җәмәгатенең хакимият органнары белән үзара аңлашуы барлыкка килә: дәүләт җир бүлеп бирә һәм мөмкин булганча чаралар үткәргәндә ярдәм күрсәтә[3].

Вакыт узу белән, бина барлык дин тотучыларны сыйдыра алмый башлый: намаз залы 200 кешегә исәпләнә, ә җомга намазларына якынча ике тапкыр күбрәк кеше килә, һәм 250 гә кадәр кеше ачык һавада намаз укый. 2024 елда җәмәгать мәчеткә янкорма төзи башлый. Төзелешкә акча иганәләр хисабына җыела, аларны җыю турында Татарстан массакүләм мәгълүмат чаралары да хәбәр итә[3][6].

Архитектура

Мәчетнең намаз залы 200 кешегә исәпләнгән. Бинада хатын-кызлар өчен аерым зал каралмаган: хатын-кызлар намазны һәм дәресләрне гомуми гыйбадәтләрдән буш сәгатьләрдә үтиләр. Мәчетнең имам-хатыйбы Хәбир Ханов бәяләвенчә, төзелгән вакытта бинаның мәйданы җәмәгать ихтыяҗларына җавап биргән, ләкин соңрак мәхәллә кешеләре саны сизелерлек арткан[3].

Мәчет якынча өч гектар мәйданлы койма белән уратып алынган участокта, торак микрорайоны янында урнашкан. Территориядә бакча булдырылган: декоратив куаклар һәм 120 дән артык роза куагы утыртылган, аларны мәхәллә кешеләре карый[3].

Мәчет янында аерым бинада тәһарәтханәҗиһазландырылган (2024 елгы мәгълүматлар буенча — ир-атлар өчен генә, хатын-кызлар бүлмәсен төзү планлаштырылган), шулай ук мәетләрне юу өчен бүлмә бар. Территориядә хәләл кибет эшли[3].

2024 елда төзелә башлаган янкорма, мәчетнең арткы ягында урнашкан һәм 300 дән артык кешегә исәпләнгән сэндвич-панельләрдән ясалган җиңел конструкциядән гыйбарәт. Җәмәгать нияте буенча, бина капиталь нигездә төзелә һәм җылы идәннәр белән җиһазландырыла, бу аны кышкы вакытта да кулланырга мөмкинлек бирер дип көтелә[3][6].

Дини һәм иҗтимагый эшчәнлек

Мәчеттә көн саен биш тапкыр намаз укыла, 2024 елгы мәгълүматлар буенча, якынча 50—60 кеше йөри. Җомга намазларына һәм мөселман бәйрәмнәре көннәрендә мәчет территориясе гыйбадәт кылучылар белән тула. Җомга көннәрендә, шул исәптән татар һәм рус телләрендә вәгазьләр укыла; имамнар аларны туган теленә карамастан барлык мәхәллә кешеләренә аңлаешлы итәргә тырышалар. Рамазан аенда мәчеттә тәравих — өстәмә төнге намаз үткәрелә[3][5].

Мәчеткә якынча 20 милләт вәкиле (татарлар, руслар, дагыстанлылар, чеченнар, үзбәкләр, таҗиклар һәм башкалар) йөри. Шулай ук Чабаксар югары уку йортларының чит ил студентлары, шул исәптән Чуаш медицина университетыннан — Мисыр, Гыйрак, Иран, Пакистан, Бангладеш, Һиндстан һәм башка илләрдән килгәннәр дә йөри. Моннан тыш, мәчеткә якында урнашкан медицина учреждениеләренә килгән мөселманнар да керәләр[3].

Хатын-кызлар өчен мәчеттә дини дәресләр үткәрелә; җомга көннәрендә хатын-кызлар намазга киләләр һәм мөмкинлекләре булганча иганәләр кертәләр (сәдака). Мәхәллә кешеләре өмәләрдә һәм территорияне төзекләндерүдә катнашалар. Мәчет гыйбадәт кылу урыны гына түгел, ә мөселманнарның аралашу һәм көндәлек мәсьәләләрне бергәләп чишү урыны да булып тора[3].

Мәчеттә мөселман бәйрәмнәре билгеләп үтелә. Мәсәлән, 2025 елның 20 июнендә биредә Корбан бәйрәме үткән: мәхәллә халкы өчен корбан итеннән ризыклар әзерләнгән, балаларга һәм мохтаҗларга бүләкләр һәм садака итеп ит таратылган. Бәйрәмдә Чуаш Республикасы мөфтие Ильяс Сафиянов, мәчет имамы Хәбир Ханов һәм «Нурислам» мәхәлләсе рәисе Наил Адиев катнашкан[7].

Мәчет мәхәлләсе хәйрия эшләре алып бара. 2024 елда Чуашстан мөфтиенең беренче урынбасары Ильяс Сафиянов һәм мәчетнең имам-хатыйбы Хәбир Ханов Чабаксар шәһәренең балигъ булмаганнар өчен социаль-реабилитация үзәгендә булып, шәһәр мөселманнары һәм «Болгар» мәчете мәхәлләсе исеменнән аның тәрбияләнүчеләренә җиләк-җимеш тапшыралар[8].

Мәчет шулай ук административ функцияләр дә үти: аның адресы буенча Чуашстан мөфтиятенең Чабаксар резиденциясе урнашкан. «Болгар» мәчетеннән тыш, мөфтият эгидасы астында республикада 2024 елгы мәгълүматлар буенча тагын җиде мәчет төзелә[2][3].

Җитәкчелек һәм имамнар

Мәчет төзелеше һәм эшчәнлеге белән түбәндәге дин эшлеклеләре бәйле:

  • Әлбир Крганов (1976 елның 10 октябрендә туган) — мөфти, 1994 елның 18 маеннан Чуаш Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте рәисе; 2005—2012 елларда — Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте рәисенең беренче урынбасары, 2016 елдан — Россия мөселманнарының Дини җыены башлыгы. «Болгар» мәчете төзелешен аның эшчәнлеге һәм республиканың татар җәмәгатьчелеге тырышлыклары белән бәйлиләр[4][3].
  • Ильяс Сафиянов — 2024 елда Чуашстан мөфтиенең беренче урынбасары, мәчеткә янкорма төзелешен контрольдә тоткан; 2025 елның июненә — Чуаш Республикасы мөфтие[3][7].
  • Хәбир Ханов — 2023 елның декабреннән мәчет имам-хатыйбы; мәхәллә кешеләре белән эшләү һәм татар телендә вәгазьләр уку өчен Татарстаннан Чуашстанга Ильяс Сафиянов чакыруы буенча күчеп килгән[3][7].
  • Моннан тыш, Чуашстан мөселманнарының Диния нәзарәте структурасында (аның резиденциясе мәчет бинасында урнашкан) үзәкләштерелгән дини оешма рәисе эшли — мөфтиятнең рәсми сайты мәгълүматлары буенча, бу вазыйфаны Мансур Хәйбуллов били[2].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Верховный муфтий России открыл в Чебоксарах мечеть «Булгар» (рус.). ИА Regnum. Мөрәҗәгать итү датасы: 28 июль 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 Духовное управление мусульман Чувашской Республики. Официальный сайт (рус.). 21islam.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 28 июль 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Зиля Мубаракшина. Мусульмане Чувашии просят о помощи: мечеть «Булгар» не вмещает желающих — нужны деньги на пристрой (рус.). Миллиард.Татар. Мөрәҗәгать итү датасы: 28 июль 2026.
  4. ↑ 1 2 Муфтий Альбир хазрат Крганов (рус.). ЦРО ДУМ г. Москвы и Центрального региона «Московский муфтият». Мөрәҗәгать итү датасы: 28 июль 2026.
  5. ↑ 1 2 Мечеть «Булгар» в Чебоксарах, Чувашская Республика (рус.). ДомОтдыха.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 28 июль 2026.
  6. ↑ 1 2 Зилә Мөбарәкшина. Чувашия мөселманнары ярдәм сорый: «Болгар» мәчетенә кеше сыймый, янкормага акча кирәк. Интертат (Татар-информ). Мөрәҗәгать итү датасы: 28 июль 2026.
  7. ↑ 1 2 3 Единство веры и радости: Курбан-байрам в мечети «Булгар»! (рус.). Духовное управление мусульман Чувашской Республики. Мөрәҗәгать итү датасы: 28 июль 2026.
  8. ↑ Первый заместитель муфтия Чувашии Ильяс хазрат Сафиянов и имам-хатыб мечети «Булгар» Хабир хазрат Ханов посетили социально-реабилитационный центр для несовершеннолетних г. Чебоксары (рус.). Духовное управление мусульман Чувашской Республики. Мөрәҗәгать итү датасы: 28 июль 2026.

Сылтамалар

Төркемнәр