Чуашстан мөселманнары Диния нәзарәте

Чуашстан мөфтияте оешканчыга кадәр төбәкнең мөселман җәмгыятьләре СССРның Европа өлеше мөселманнарының Диния нәзарәте (ДУМЕС) Татарстан мөхтәсибәтенә, ә 1993 елдан Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте (ЦДУМ) Казан мөхтәсибәтенә буйсынган^[4].

Чуашстан Республикасы мөселманнарының диния нәзарәте 1994 елның 18 маенда республиканың 24 мәхәлләсе вәкилләренең оештыру җыелышында Россия ЦДУМ составындагы төбәк диния нәзарәте буларак оештырылган. Яңа оешманың үзәге Батыр районының Шыгырдан (Чкаловское) авылы булган. Республика мөфтие итеп Шыгырдан мәчетләренең берсенең имам-хатыйбы Әлбир Крганов билгеләнгән — ул вакытта аңа әле 18 яшь тә тулмаган булган, һәм алга таба ул Россиянең яңа тарихында төбәк мөфтиятенең иң яшь җитәкчесе булган^[4][5].

2007 елның августында Чуашстан Республикасы Мәгариф министрлыгы ЧР МДН белән балаларга һәм яшьләргә рухи һәм әхлакый тәрбия бирү өлкәсендә хезмәттәшлек турында килешү имзалаган (Чабаксар-Чуаш епархиясе белән шундый ук килешү элегрәк, 2006 елның мартында имзаланган). Килешүләр кысаларында республиканың кайбер мәктәпләрендә дөньяви педагоглар алып барган мөселман һәм православие мәдәнияте нигезләре буенча ирекле факультативлар кертелгән^[6].

2013 елның 19 ноябрендә Уфада Россия ЦДУМ пленумында Әлбир Крганов «ышанычны югалту һәм күпьеллык таркату эшчәнлеге белән бәйле» оешмадагы барлык вазыйфаларыннан азат ителә, Россия ЦДУМның Чуашстандагы вәкиле итеп Канаш имам-хатыйбы Наил Галәветдинов билгеләнә^[4]. Крганов бу карарны танымаган һәм Чуашстан мөфтие вазифасын үзендә саклап кала, аның юридик көче юк дип белдерә^[7]. Шуннан соң ЧР МДН чынлыкта Россия ЦДУМ юрисдикциясеннән чыккан һәм мөстәкыйль үзәкләштерелгән дини оешма буларак эшли башлый.

2016 елның 30 ноябрендә ЧР МДН Россия Юстиция министрлыгы тарафыннан 2016 елның 10 октябрендә теркәлгән яңа гомумроссия мөфтияте — Россия мөселманнарының Дини җыены (ДСМР) оештыручыларының берсе була; ДСМР башлыгы итеп Әлбир Крганов сайлана, ул шул ук вакытта Чуашстан мөфтие вазыйфаларын үтәвен дәвам итә^[1][8].

2024 елның 23 декабрендә Шыгырдан авылының «Өч сәхабә» җәмигъ мәчетендә ЧР МДН съездында Әлбир Крганов, ДСМР башлыгы, шулай ук Мәскәү һәм Россиянең Үзәк төбәге мөфтие вазифалары буенча зур йөкләмә булуына басым ясап, үзен Чуашстан мөфтие вазифасыннан азат итүне сорый. Съезд ул тәкъдим иткән мөфтинең беренче урынбасары Ильяс Сафиянов кандидатурасын бертавыштан хуплый, шул ук вакытта ЧР МДН рәисе итеп яңа срокка Мансур Хәйбуллов яңадан сайлана^[5]. 2025 елның 7 февралендә ДСМР президиумы Ильяс Сафияновны Чуашстан Республикасы мөфтие вазифасына раслый, ә аны тантаналы рәвештә тәкъдим итү шул ук көнне Шыгырдан авылындагы «Өч сәхабә» Үзәк җәмигъ мәчетендә була^[2][9].

ЧР МДН белән беррәттән, Чуаш Республикасы территориясендә тагын берничә мөселман дини оешмасы эшли^[10]:

• 2005 елдан мөстәкыйль рәвештә «Чуаш Республикасы мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте» үзәкләштерелгән дини оешмасы эшли, аны элек Россия мөфтиләр советына һәм Россия ислам килешүе ассоциациясенә кергән мөфти Айрат Хәйбуллов җитәкли. Әлеге оешма белән, аның җитәкчесенең профильле дини белеме булмавы сәбәпле, хезмәттәшлек туктатыла^[11].
• 2021 елның 1 декабреннән Россия Федерациясе мөселманнарының Диния нәзарәте составында «Чуаш Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте (Чуаш Республикасы мөхтәсибәте)» үзәкләштерелгән дини оешмасы теркәлгән, аның рәисе итеп «Кара пулат» җәмигъ мәчете имам-хатыйбы Фәнис Сафиуллин сайлана^[10][12].

«Правда ПФО» басмасы мәгълүматлары буенча, яңа, ЧР МДН-гә альтернатив структуралар формалаштыру берничә тапкыр конкрет мәхәлләләр һәм мөлкәт тирәсендә, аерым алганда, Чабаксарның «Болгар» мәчете тирәсендә конфликтлар тууга китерә^[13].

ЧР МДН буйсынуындагы мөселман мәхәлләләре географик һәм тарихи билгеләр буенча биш мөхтәсибәткә бүленгән^[14]:

• Шыгырдан мөхтәсибәте (Озын Куак, Татар Тимәше, Имәнкисәге, Сориле, Шыгырдан, Кыр Бикшеге авыллары мәхәлләләре);
• Татар Согыты мөхтәсибәте (Татар Согыты, Кызыл Чишмә, Кызыл Камыш, Өч Балтай, Байтирәк, Асан, Яңа Бикшек авыллары мәхәлләләре);
• Урмай мөхтәсибәте (Урмай, Тукай, Тигәнәле, Татар Шорыты, Албус-Сөрби, Каенлык, Комсомол авыллары мәхәлләләре);
• Буа мөхтәсибәте (Буа штб, Шөмерле шәһәре мәхәлләләре);
• Чабаксар мөхтәсибәте (Чабаксар, Яңа Чабаксар, Козловка шәһәрләре, Әлмән, Янгелде авыллары мәхәлләләре).

2021 елгы мәгълүматлар буенча, ЧР МДН юрисдикциясенә 42 гә якын мәхәллә һәм мәдрәсә керә^[13]. Диния нәзарәте каршында якшәмбе мәктәбе нигезендә 2005 елда оешкан һәм 2007 елның 14 ноябрендә рәсми рәвештә теркәлгән «Гөлистан» мәдрәсәсе эшли. Анда укыту Р. Фәхретдин исемендәге Россия ислам университеты программасы буенча көндезге һәм читтән торып уку бүлекләрендә алып барыла^[15].

• Мөфти — Ильяс Радик улы Сафиянов (2025 елның февраленнән)^[2];
• Мактаулы мөфти, Россия мөселманнарының Дини җыены башлыгы — Әлбир Рифкать улы Крганов (1994—2024 елларда Чуашстан мөфтие)^[5];
• ЧР МДН рәисе — Мансур Мәкъсут улы Хәйбуллов^[16];
• Баш казый — Сәидзадә Миңнегали улы Гыймаев^[3].