Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыруМәгълүмат
РУВИКИ ТУРЫНДА

Габделхак Халиков

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Халиков битенә күчегез.

Габделхак Әбҗәлил улы Халиков (баш. Ғабдулхаҡ Әбйәлил улы Халиҡов; 9 февраль 1931, Кормантау, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы — 30 сентябрь 2007, Уфа, Башкортстан, Россия) — СССР, Россия башкорт инженер-механигы, җылылык һәм масса күчерелү теориясе, әйләнә-тирә мохитне саклау һәм минераль ресурсларны комплекслы үзләштерү өлкәсендә галим[2]. Башкортстан Республикасы Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (1991), Россия Табигать фәннәре академиясенең хакыйкый әгъзасы, техник фәннәре докторы (1971), профессор (1972)[2][3]. Башкорт дәүләт университетының физика факультеты деканы (1992—1993). Башкорт АССРның атказанган фән эшлеклесе (1979)[2].

Тәрҗемәи хәле

Габделхак Халиков 1931 елның 9 февралендә Башкорт АССРның Кызыл Усольск районы (хәзерге Гафури районы) Курмантау авылында туа[2]. Бөек Ватан сугышы елларында туган авылының күмәк хуҗалыгы кырларында эшли[4].

1956 елда Уфа дәүләт нефть техника университетын, 1979 елда Удмурт дәүләт университетын тәмамлый.

2007 елның 30 сентябрендә Уфа шәһәрендә 77 нче яшендә вафат була[2].

Хезмәт эшчәнлеге

1956—1957 елларда Башкорт АССРдагы «Октябрьскнефть» нефть промыселы идарәсендә эшли.

1962—1972 һәм 1984—1991 елларда Алма-Ата шәһәрендә Казакъстан политехника институтында фәнни-педагогик эшчәнлек алып бара.

1973 елдан Башкорт дәүләт университетында укыта:

  • 1983 елга кадәр теоретик механика һәм гидродинамика кафедрасы мөдире була;
  • 1991—1998 елларда — физик гидродинамика кафедрасын җитәкчесе;
  • 1992—1993 елларда — бер үк вакытта университетның физика факультеты деканы[2].

Университетта «Гидродинамика», «Җир асты гидромеханикасы» һәм «Җылылык һәм масса күчерелү теориясе» буенча лекция курслары укый. Уннан артык фән кандидаты һәм докторы әзерли[4].

Башкортстан Республикасы Фәннәр академиясе каршындагы Минераль чималны комплекслы үзләштерү лабораториясе белән җитәкчелек итә, шулай ук Россия төгәл фәннәр академиясенең (РАЕН) Башкорт яшьләр физика-техника институты генераль директоры булып эшли[3].

Фәнни эшчәнлеге

Фәнни тикшеренүләре җылылык һәм масса күчерелү теориясен үстерүгә, җир куйнавыннан файдалануның экологик проблемаларына һәм минераль чимал ресурсларын комплекслы үзләштерүгә багышланган:

  • хәрәкәтчән чикле киңлек даирәләрендә параболик типтагы дифференциаль тигезләмәләрне һәм җылылык үткәрүчәнлекнең квазисызыклы тигезләмәләрен чишүнең якынча аналитик ысулларын төзи;
  • күзәнәкле катламнарда газ гидратлары диссоциациясенең һәм нефтьнең локаль газсызлануының математик модельләрен эшли;
  • Җирнең локаль квазипотенциаль кырларын һәм квазипотенциаллар суперпозициясенең физик үзлеген ача[2][4].

Ул — 400 гә якын фәнни хезмәт һәм 35 уйлап табу авторы[2].

Библиография

  • Халиков Г. А. һ.б. Термоэрозия дисперсных пород. — Мәскәү: Недра, 1982. — С. 216.;
  • Халиков Г. А., Толыбеков Б. С., Захаров О. П. Основы геофильтрации при повышенных градиентах давления: на примере нефтяных месторождений Западного Казахстана и Башкирской АССР. — Алма-Ата: Наука Казахской ССР, 1986. — С. 158.;
  • Халиков Г. А. Газовые методы интенсификации нефтедобычи. — Мәскәү: Недра, 1997. — С. 192. — ISBN 5-247-03657-2.;
  • Халиков Г. А. һ.б. Проблемы освоения нефтегазовых ресурсов. — Уфа: Гыйлем, 1999. — С. 240. — ISBN 5-7501-0118-6..

Иҗтимагый эшчәнлеге

Бүләкләре, мактаулы исемнәре

  • Башкорт АССРның атказанган фән эшлеклесе (1979)[2];
  • «СССРның югары мәгариф отличнигы» күкрәк билгесе;
  • «Фәнни ачыш авторына» П. Л. Капица исемендәге Истәлекле көмеш медаль[3][4][5].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 ХАЛИКОВ Габдулхак Абзалилович (рус.) — Башкирская энциклопедия, 2005. — 4344 с. — ISBN 978-5-88185-053-1
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Халиков Габдулхак Абзалилович (рус.). Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» (17 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 сентябрь 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 Халиков Габдулхак Абзалилович (рус.). Официальный сайт Академии наук Республики Башкортостан (20 август 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 сентябрь 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 Владимир Романов. Габдулхак Халиков — видный представитель науки и высшей школы (К 85-летию со дня рождения) (рус.). Информационное агентство «Башинформ» (9 февраль 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 сентябрь 2026.
  5. ↑ 9 февраля: памятные даты (рус.). Газета «Вечерняя Уфа» (9 февраль 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 сентябрь 2026.

Әдәбият

  • Ильгамов М. А. Башкирская энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2011. — Т. 7 (Ф—Я). — С. 663. — ISBN 978-5-88185-075-3.;
  • Мелуа А. И. Академия естественных наук: биографии действительных членов, членов-корреспондентов и почетных академиков. — Санкт-Петербург: Гуманистика, 2000. — С. 750. — ISBN 5-86050-136-8..

Сылтамалар

Төркемнәр