Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Максуд Сөндекле

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Максудов битенә күчегез.

Максу́д Сөндекле́ (чын исеме — Садыйк Мөбин улы Максудов; баш. Мәҡсүт Сөндөклө, Садиҡ Мөбин улы Мәҡсүтов; тат. Максуд Сөндекле, Садыйк Мөбин улы Максудов; 2 (15) сентябрь 1904, Казан губернасы — 1981, Уфа, РСФСР, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы, СССР) — СССР шагыйре, тәрҗемәче[1][2]. Башкорт АССР Язучылар берлеге әгъзасы (1937 елдан). Башкорт АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1975)[1]. Бөек Ватан сугышында катнашучы. Уфа, Казан, Мәскәү һәм Донецкида басылып чыккан 53кә якын китап авторы[3].

Биографиясе

1904 елның 2 (15) сентябрендә Казан губернасы Тәтеш өязенең Сөендек авылында (хәзерге Татарстан Республикасының Тәтеш районы Сөендек авылы) туган[2][1]. Башлангыч белемне туган авылында ала[4].

1924 елда Донбасска китә, анда хезмәт юлын шахталарда кара эшче булып башлый[1][4]. 1925—1927 елларда Артёмовск шәһәрендәге совет-партия мәктәбендә укый[2][4]. Укуны тәмамлагач, Щербиновка руднигында татар һәм башкорт милләтеннән булган эшчеләр арасында наданлыкны бетерү укытучысы булып эшли[4].

1930 елда Коммунистлар партиясенә керә[4]. 1931—1935 елларда Сталино (хәзерге Донецк) шәһәрендә татар телендә чыккан «Пролетар» газетасында әдәби хезмәткәр булып эшли[2][5].

1935 елда Башкорт АССРына күчеп килә һәм шул вакыттан Уфада яши[2][1]. 1935—1946 елларда Башкорт АССР Халык Комиссарлары Советы каршындагы Радиолаштыру һәм радиотапшырулар буенча республика комитетында әдәби хезмәткәр булып эшли[1]. 1937 елда Башкорт АССР Язучылар берлеге әгъзасы була[1][4].

1941—1943 елларда Эшче-крестьян Кызыл Армиясе сафларында хезмәт итә, Бөек Ватан сугышының хәрби хәрәкәтләрендә катнаша[4]. Демобилизациядән соң «Әҙәби Башҡортостан» журналы редакциясендә һәм республика газеталарында әдәби хезмәткәр булып эшли[1][4].

1981 елның 23 октябрендә Уфада вафат була[1][5]. Уфаның Мөселман зиратында җирләнгән[5].

Иҗаты

Әдәбият белән кызыксынуы Донецкидагы «Забой» журналы каршындагы, язучы Борис Горбатов җитәкләгән әдәби түгәрәккә йөргәндә уяна[4]. Беренче шигырьләре 1925 елда Мәскәүдә татар телендә чыккан «Эшче» газетасында һәм «Яшь эшче» журналында басыла[2]. Шул вакыттан ук шагыйрь әсәрләренә үз исеменнән һәм туган авылы исеменнән ясалган «Максуд Сөндекле» псевдонимы белән кул куя башлый[4].

Әдәбиятка прозаик буларак килә, алга таба күбесенчә шигъри жанрларда эшли[2][1]. Иртә чорда чыккан җыентыклары шахтерларның тормышына һәм хезмәтенә багышланган[2][4].

Максуд Сөндекле иҗатында социалистик хезмәт, производство ударниклары һәм алдынгылары темалары урын ала[4][1]. Аның иҗатында «Макар Мазай» (1950—1951) поэмасы мөһим этап булып тора. Бөек Ватан сугышы елларында совет кешесенең каһарманлыгына багышланган бу әсәр 1955 елда Мәскәүдә узган Башкорт әдәбияты һәм сәнгате декадасында билгеләп үтелә[4][1]. «Бирҙелә осрашыу» («Берд каласында очрашу», 1938) поэмасы Салават Юлаев гаскәрләренең Пугачёв хәрәкәтенә кушылуына багышланган[1]. Уфа инкыйлабчысы Иван Якутовка шул ук исемдәге поэма багышланган, ул башкорт телендә 1959 елда, рус телендә 1967 елда басылып чыга[1].

Иҗатында балалар әдәбияты зур урын алып тора[1].

Башкорт һәм татар телләрендә язган[4]. Әсәрләре рус (Николай Милованов), украин (Валентин Лагода) һәм казакъ телләренә тәрҗемә ителгән[3]. Шагыйрь шигырьләренә композитор Камил Рәхимов «Җәйге иртә» (1946), «Дим буенда» (1952), «Дуslык турында кантата» (1957) җырларын язган[3].

Китаплары

Максуд Сөндекле якынча 53 шигырь, поэма һәм хикәяләр китабы авторы[3]. Төп әсәрләре:

  • Сюндюкле М. Күмер тавышы [тат.]. — М., 1930. — «Күмер тавышы» хикәяләр җыентыгы, шагыйрьнең беренче җыентыгы[2][1];
  • Сюндюкле М. Шахта сулый [тат.]. — 1931. — «Шахта сулый»[2];
  • Сюндюкле М. Донбасс ударниклары [тат.]. — 1931. — «Донбасс ударниклары»[2];
  • Сюндюкле М. Донбасс турында жыр [тат.]. — 1932. — «Донбасс турында җыр»[2];
  • Сюндюкле М. Мәхәббәт [тат.]. — Казань, 1938. — «Мәхәббәт»[2];
  • Сюндюкле М. Бирҙелә осрашыу [башк.]. — 1938. — Салават Юлаев турында «Берд каласында очрашу» поэмасы[1];
  • Сюндюкле М. Стаханов тураһында йыр [башк.]. — 1938. — «Стаханов турында җыр»[1];
  • Сюндюкле М. Шигырьләр, поэмалар [тат.]. — Казань, 1941. — «Шигырьләр, поэмалар»[2];
  • Сюндюкле М. Аҡъял батыр [башк.]. — 1943. — «Акьял батыр», балалар өчен шигырьләр җыентыгы[1];
  • Сюндюкле М. Донбасс тураһында уйҙар [башк.]. — 1948. — «Донбасс турында уйлар»[1];
  • Сюндюкле М. Урал шигырьләре [тат.]. — Казань, 1948. — «Урал шигырьләре»[2];
  • Сюндюкле М. Макар Мазай [башк.]. — 1950. — поэма (1950—1951)[1];
  • Сюндюкле М. Слава труду! / автор. пер. с башк. Н. Милованова. — М.: Советский писатель, 1952. — «Макар Мазай» шигырьләре һәм поэмасы[3][1];
  • Сюндюкле М. Сайланма әсәрләр [тат.]. — Казань, 1955. — «Сайланма әсәрләр»[2];
  • Сюндюкле М. Буяусы малайҙары [башк.]. — 1957. — «Буяучы малайлары», балалар өчен җыентык[1];
  • Сюндюкле М. Хорошие люди: стихи и поэмы / пер. с башк. Н. Милованова. — М.: Советский писатель, 1958. — 116 с.[4];
  • Сюндюкле М. Иван Якутов [башк.]. — 1959. — поэма (рус телендә басмасы — 1967 ел)[1];
  • Сюндюкле М. Тормыш шатлыгы [тат.]. — Казань: Татарское книжное издательство, 1960. — 107 с. — «Тормыш шатлыгы»[2];
  • Сюндюкле М. Һайланма әҫәрҙәр [башк.]. — Уфа, 1964. — «Сайланма әсәрләр»[3];
  • Сюндюкле М. Бессмертие / автор. пер. с башк. Н. Милованова. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1972.[3];
  • Сюндюкле М. Беҙ ҡабыҙған уттар [башк.]. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1974. — 256 с. — «Без кабызган утлар»[1][3];
  • Сюндюкле М. Кемнең кулы матур [тат.]. — Казань: Татарское книжное издательство, 1977. — «Кемнең кулы матур»[2];
  • Сюндюкле М. Хазина [башк.]. — 1981. — «Хәзинә», балалар өчен җыентык[1];
  • Сюндюкле М. Геройҙар тураһында поэмалар [башк.]. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1982. — 126 с. — «Геройлар турында поэмалар», үлгәннән соң чыккан җыентык[1].

Башкорт теленә тәрҗемәләре: Александр Блокның «Унике» поэмасы, Александр Твардовскийның «Василий Тёркин» поэмасы, Александр Пушкин һәм Михаил Лермонтов әсәрләре[1][3].

Бүләкләре, мактаулы исемнәре

  • Башкорт АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1975)[1][3];
  • Бөек Ватан сугышында катнашкан өчен медальләр[2].

Исемен мәңгеләштерү

  • Уфаның Блюхер урамындагы 6/1 нче йорт диварына, шагыйрь яшәгән урында, истәлек тактасы куелган[3][5].

Гаиләсе

Максуд Сөндекле 1932 елдан алып гомере буе Чанышева Хәнифә Шәймәрдан кызы (1912—1985) белән никахта яши, алар 1930 еллар тирәсендә, Хәнифә Башкортстаннан Донбасска эшкә килгәч танышалар. Балалары: Рөстәм (1935—2017), Неля (1937—2017, әдәбият галиме Марат Миңнегәҗетдиновның хатыны), Вил (1939).

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 Сюндюкле Максуд (рус.). Башкирская энциклопедия. Академия наук Республики Башкортостан (10 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Габдулхакова Г. М. Максуд Сюндюкле (рус.). Татарская энциклопедия TATARICA. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Сайфуллин Ш. С. Максудов Садык Мубинович (1904—1981). Максуд Сюндюкле (рус.). Литературная карта Республики Башкортостан. Национальная библиотека имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Романов В. Свое творчество он посвятил людям труда (К 110-летию со дня рождения поэта Максуда Сюндюкле) (рус.). Информационное агентство «Башинформ» (2 сентябрь 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 Максудов Садык Мубинович (02.09.1904 — 23.10.1981) (рус.). Известные люди. МБУ «Комбинат специализированного обслуживания» городского округа город Уфа. Мөрәҗәгать итү датасы: 16 август 2026.

Әдәбият

  • Гайнуллин М., Хусаинов Г. Писатели Советской Башкирии: биобиблиографический справочник. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969.
  • Гиниятуллина А. Писатели Советского Татарстана: биобиблиографический справочник. — Казань: Татарское книжное издательство, 1970.
  • Елисеев Е. Переводчик или соавтор?// «Дружба народов», 1952, № 6.

Сылтамалар

Төркемнәр