Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Мәйдан (бәйрәм)

Мәйдан (фарс.  мәйдан) — традицион төрки халыклар үткәрә торган бәйрәм. Ул татарлар, башкортлар арасында таралган.

Тарихы

Мәйдан бәйрәменең башлангычы булып ыруг-кабилә берләшмәләренең халык җыеннары тора. Аларда мөһим мәсьәләләр хәл ителгән, җитәкчеләр сайланган, килешүләр төзелгән. Вакыт узу белән җыеннар халык бәйрәме рәвешен ала[1].

Ислам динен кабул иткәнгә кадәр бәйрәм элементтары ырым-сынамышлар (иген уңышы, табигать көчләренә багышлау) белән бәйле була[2].

Вакыты һәм урыны

Бәйрәм чәчү эшләре тәмамлангач, май ахырына билгеләнә. Аны үткәрү өчен алан яки калкулыклы урын сайлана. Бу чарада бер яки берничә күрше авыл халкы катнаша[3]. Махсус билгеләнгән чакыручылар күрше авылларда яшәүчеләргә бәйрәм булачак көн турында хәбәр итә[4].

Мәйданны оештыру

Бәйрәм башланыр алдыннан, бүләкләр һәм кунакларны сыйлау өчен азык-төлек сатып алуга акча җыела.

Бу чара диаметры якынча 50 метр булган түгәрәк формасындагы мәйданда үткәрелә. Ул ботаклар белән кәртәләп алына, үзәгенә 10 метрга кадәр биеклектәге озын колга бастырыла[4].

Башкортстанның аерым районнарында мәйданны бизәү өчен келәмнәр, тар һәм озын паласлар, ашъяулыклар кулланыла. Кунакларны махсус киенгән кешеләр каршы ала[5].

Һәр гаилә мәйдан тирәли урнаша. Хатын-кызлар өчен исә аерым, матур итеп бизәлгән урын әзерләнә[6].

Бәйрәм йолалары

Чакыручылар күрше авылларда яшәүчеләргә бәйрәм үткәрү көне турында алдан хәбәр итә. Бәйрәм алдыннан бүләкләр сатып алу һәм кунакларны сыйлау өчен акча җыела.

Бу чара диаметры 50 метрга кадәр булган түгәрәк формасындагы мәйданда үткәрелә. Ул ботаклар белән кәртәләп алына, үзәгенә 10 метрга кадәр биеклектәге озын колга бастырыла[7]. Башкортстанның аерым районнарында бәйрәм мәйданын бизәү өчен тукыма келәмнәр, тар һәм озын паласлар, ашъяулыклар кулланыла[8]. Кунакларны бәйрәмчә киенгән кешеләр каршы ала.

Мәйдан тирәли картлар, балалар, алар артыннан ир-атлар утырыша.

Мәйдан бәйрәме, гадәттә, үзәк мәйданнан ераграк уздырыла торган ат чабышы белән башлана.

Көн дәвамында халык уеннары, көрәш, йөгерү, алыш һәм сикерү ярышлары, җәядән ату оештырыла. Шулай ук халык биюләре, җырлар башкарыла, курайда уйныйлар һәм чәчәннәр ярышы үткәрелә.

Җиңүчеләргә кыйммәтле бүләкләр (айгыр, сарык, яулык, сөлге һәм башкалар) тапшырыла.

Бәйрәм берничә тәүлеккә кадәр сузылырга мөмкин, еш кына туйларны яисә ярминкәләрне дә аның белән бер вакытка туры китереп үткәрәләр.

Кунакларны сыйлау өчен традицион рәвештә бишбармак, казы, кымыз, бал һәм буза әзерләнә.

Бәйрәм барышы

Мәйдан бәйрәме үзәк мәйданнан ерагракта ат чабышы белән башлана. Көн дәвамында түбәндәге ярышлар һәм уеннар үткәрелә:

  • көрәш;
  • йөгерү;
  • җәядән ату;
  • халык биюләрен, җырларын башкару;
  • курайда уйнау;
  • чәчәннәр ярышы;
  • һәм башкалар[9][10].

Җиңүчеләр кыйммәтле бүләкләргә лаек була: айгыр, сарык, яулык, тастымал һәм башкалар. Бәйрәмнең бер тәүлеккә кадәр сузылырга мөмкин[9].

Хәзерге заманда

Замана таләпләренә туры китереп, мәйдан бәйрәме этнографик фестиваль рәвешендә үткәрелә. Ул җәмәгать оешмалары, музейлар, район хакимиятләре тарафыннан оештырыла. Этнографик мәйданнарда халыкларның традицион милли киеме, аш-суы, биюе, җыры күрсәтелә[11].

Чара татарларда, башкортларда, казахларда, нугай һәм башка төрки халыкларда үткәрелә[12].

Фәнни өйрәнелүе

Мәйдан бәйрәме — төрки халыклап этнографиясенең һәм халык авыз иҗатының мөһим объектларының берсе. Аны тикшерү белән Сергей Руденко, Наил Бикбулатов, Әхәт Сәлихов, Гөлнара Солтангалина кебек галимнәр шөгыльләнә.

Искәрмәләр

  1. ↑ А. З. Асфандияров, М. Х. Идельбаев. Йыйын (рус.). Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» (22 апрель 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июнь 2026. [рус.]
  2. ↑ Руденко С. И. Башкиры: историко-этнографические очерки. [неопр.]. — Уфа: Китап, 2006. — 376 с. [рус.] [Тикшерелгән 2 июнь 2026]
  3. ↑ Сәлихов Ә. Ә. Башҡорт халыҡ байрамдары [неопр.]. — Уфа: Китап, 2010. — 156 с. [башк.] [Тикшерелгән 2 июнь 2026]
  4. ↑ 1 2 Ф. Ф. Фәтихова. Майҙан (башк.). «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы (17 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июнь 2026. [башк.]
  5. ↑ Руденко С. И. Башкиры: историко-этнографические очерки. [неопр.]. — Уфа: Китап, 2006. — 376 с. [рус.] [Тикшерелгән 2 июнь 2026]
  6. ↑ Солтанғәлина Г. Ғ. Башҡорттарҙың ғаилә-көнкүреш байрамдары [неопр.]. — Уфа: Гилем, 2016. — 208 с. [башк.] [Тикшерелгән 2 июнь 2026]
  7. ↑ http://salavat.ru/wp-content/uploads/2011/06/img_6296.jpg(үле сылтама)
  8. ↑ Национальный костюм и предметы-атрибуты на праздниках и в обрядах башкир: Этнографическое обозрение Башкирского Зауралья УРГАЗА.ru Статьи и исследования 2014-03-06 09_39_06, archived from the original on 2014-03-06, retrieved 2021-01-17 
  9. ↑ 1 2 Ф. Ф. Фәтихова. Майҙан (башк.). «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы (17 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июнь 2026. [башк.]
  10. ↑ Сәлихов Ә. Ә. Башҡорт халыҡ байрамдары [неопр.]. — Уфа: Китап, 2010. — 156 с. [башк.] [Тикшерелгән 2 июнь 2026]
  11. ↑ Ф. Ф. Фәтихова. Майҙан (башк.). «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы (17 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июнь 2026. [башк.]
  12. ↑ Солтанғәлина Г. Ғ. Башҡорттарҙың ғаилә-көнкүреш байрамдары [неопр.]. — Уфа: Гилем, 2016. — 208 с. [башк.] [Тикшерелгән 2 июнь 2026]

Әдәбият

  • Руденко С. И. Башкиры: Историко-этнографические очерки. — М.; Л., 1955. — С.186, 277—278; Полевые материалы автора.
  • Бромлей Ю. В. Новая обрядность — важный компонент советского образа жизни // Традиционные и новые обряды в быту народов ССРБ. — М., 1981. — С.12.
  • Шарапова И. Р. Башкирские народные праздники как социокультурные Уфа. БашГУ. 2011 г. ISBN 978-5-7477-2798-4
  • Фәтихова Ф. Ф. Майҙан (байрам) // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.
  • Ф. Ф. Фатыхова. Майдан (праздник). ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 апрель 2017. Архивировано 26 апрель 2017 года.

Төркемнәр