Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Мәхмүд Максуд

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Максудов фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар


Мәхмүд Гыйсаметдин улы Максуд (чын фамилиясе — Максудов; рус. Махмуд Гисамутдинович Максуд; 15 гыйнвар 1900 — 10 ноябрь 1962, Мәскәү) — СССР язучысы, прозаик, тәрҗемәче һәм публицист, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1934 елдан), Гражданнар һәм Бөек Ватан сугышларында катнашучы, дөнья һәм рус классик әдәбиятын татар теленә тәрҗемә итү мәктәбенә нигез салучы[1].

Тәрҗемәи хәле

Мәхмүд Максудов 1900 елның 15 гыйнварында Казан губернасының Лаеш өязе Югары Кибәхуҗа авылында (хәзерге — Татарстан Республикасының Теләче районы Югары Кибәхуҗа авылы) авыл мулласы гаиләсендә туа[2]. Башлангыч белемне Кышкар авылы мәдрәсәсендә ала, аннары 1919 елга кадәр Вятка губернасының Малмыж шәһәрендәге укытучылар семинариясендә белем ала[1].

1918 елда Мәскәүгә күчеп килә, анда «Чулпан» татар газеты редакциясендә тәрҗемәче булып эшли[1]. 1919 елда РКП(б) сафларына керә һәм ирекле рәвештә Кызыл Армиягә китә, Гражданнар сугышында катнаша[2].

Гражданнар сугышыннан соң Көнчыгыш хезмәт ияләренең Коммунистик университетын, 1934 елда Мәскәү дәүләт университетының әдәбият бүлеген тәмамлый. 1920–1930 нчы елларда Мәскәүдә Үзәк көнчыгыш нәшриятында (Центриздат) һәм Казанда Татарстан китап нәшриятында редакторлык һәм тәрҗемәчелек эше алып бара[1]. 1934 елда СССР Язучылар берлеге әгъзасы була һәм Беренче Бөтенсоюз совет язучылары съезды делегаты итеп сайлана[2].

1941 елның июлендә ирекле рәвештә гамәлдәге армия сафларына баса, Бөек Ватан сугышында катнаша. «Совет сугышчысы» фронт газетының хәрби корреспонденты һәм матбугатның сәяси хезмәткәре булып хезмәт итә[3].

Демобилизацияләнгәч, Мәскәүдә яши һәм эшли, профессиональ әдәби эшчәнлек, сәнгатьле тәрҗемә һәм тәнкыйть белән шөгыльләнә. 1962 елның 10 ноябрендә Мәскәү шәһәрендә вафат була, Данил мөселман зиратында җирләнгән[1].

Иҗаты

Әдәби эшчәнлеген 1918 елда «Бәйрәм якынлаша» очеркын бастырудан башлый. 1920 нче елларда шагыйрь, очерк язучы һәм прозада шигырьләр остасы буларак чыгыш ясый, көнчыгыш лирикасы һәм символизм традицияләрен куллана[1]. Иҗатының башлангыч чорында җәберләнгәннәр образларын иске патриархаль тормышка каршы куеп, социаль азатлык һәм инкыйлаби үзгәрешләр темаларын тасвирлый[2].

Сугыштан соңгы елларда берничә әсәрен илнең индустриаль үсешенә һәм хезмәт коллективларына багышлый: «Яңа шәһәр һәм аның кешеләре» (1949), «Безнең мехчылар» (1952), «Тынычлык вахтасында» (1955) очерклары[1]. 1963 елда аның Муса Җәлил турындагы «Кадерле минутлар» истәлекләр китабы нәшер ителә[2].

Татар сәнгатьле тәрҗемә мәктәбен үстерүгә фундаменталь өлеш кертә. Рус һәм дөнья классик әдәбияты вәкилләренең әсәрләрен татар теленә тәрҗемә итә: К. Маркс һәм Ф. Энгельсның «Коммунистлар партиясе манифесты»[4], А. С. Пушкин һәм Н. А. Некрасовның әсәрләре һәм поэмалары, Л. Н. Толстойның «Анна Каренина», «Сугыш һәм тынычлык» романнары, И. С. Тургеневның «Рудин», «Аталар һәм балалар» әсәрләре, М. Горькийның «Ана» романы, А. П. Чехов, А. И. Куприн, М. А. Шолохов әсәрләре, Низаминың «Ләйлә-Мәҗнүн» поэмасы, И. В. Гётеның «Фауст» трагедиясе, У. Шекспир һәм Ф. Шиллер драмалары, Р. Ролланның «Кола Брюньон» повесте, Л. Фейхтвангерның «Оппенгейм гаиләсе» романы[2]. Шулай ук В. И. Ленинның әсәрләр җыентыгын татар теленә академик тәрҗемә итүдә катнаша[4].

Хезмәтләре

  • «Безнең чәчәкләр» — хикәяләр һәм миниатюралар җыентыгы (Казан, 1925);
  • «Көрәш сәхифәләре» — хикәяләр һәм очерклар җыентыгы (Казан, 1928);
  • «Яз җыры» — прозада язылган шигырьләр җыентыгы (Казан, 1929);
  • «Язгы гөлләр» — лирик новеллалар һәм этюдлар җыентыгы (Казан, 1930);
  • «Көнле боҗралар» — новеллалар җыентыгы (Мәскәү, 1931);
  • «Безнең заман балалары» — яшүсмерләр өчен повесть (Мәскәү, 1934);
  • «Көннәр үткәндә» — повестьлар һәм хикәяләр җыентыгы (Казан, 1959);
  • «Кадерле минутлар» — Муса Җәлил турында истәлекләр китабы (Казан, 1963);
  • «Сайланма әсәрләр» — сайланма әсәрләр (Казан, 1968)[1].

Бүләкләре, мактаулы исемнәре

  • II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1945);
  • Кызыл Йолдыз ордены (1944);
  • «Хөрмәт Билгесе» ордены (СССР Югары Советы Президиумының 1957 елның 14 июнендәге Указы) — татар сәнгатен һәм әдәбиятын үстерүдәге күренекле казанышлары өчен[1];
  • «1941–1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Германияне җиңгән өчен» медале (1945);
  • «1941–1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале (1945)[3].

Исемен мәңгеләштерү

  • Казандагы Татарстан Республикасы Милли музеенда язучы-фронтовик Мәхмүд Максудның шәхси документаль фонды оештырылган, анда кулъязмалар, фотосурәтләр һәм сугышчан бүләкләр керә[3].
  • Мәхмүд Максуд исеме Казандагы Татарстан Республикасы Язучылар берлеге бинасындагы язучы-фронтовикларның мемориаль тактасында мәңгеләштерелгән[5].
  • Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтының сирәк кулъязмалар һәм текстология бүлегендә Мәхмүд Максудның эпистоляр архивы һәм кулъязма мирасы саклана[1].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ТР ФА Татар энциклопедиясе һәм төбәкне өйрәнү институты. Максуд (Максудов) Махмуд Гисаметдинович (рус.). TATARICA Татар энциклопедиясенең электрон версиясе (1 гыйнвар 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 19 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 Большая советская энциклопедия. Максуд Махмуд Гисамутдинович (рус.). «Booksite» электрон китапханәсе (1 гыйнвар 1974). Мөрәҗәгать итү датасы: 19 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Татарстан Республикасы Милли музее. Бөек Ватан сугышында катнашучыларның бүләкләр коллекциясе (рус.). «Татарстан Бөек Ватан сугышында» мәгълүмат ресурсы (13 август 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 19 август 2026.
  4. ↑ 1 2 Казан федераль университеты. История Татарстана и татарского народа (1917–2013) (рус.). Казан федераль университеты нәшрияты (15 июнь 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 19 август 2026.
  5. ↑ Татарстан Республикасы Милли китапханәсе. Писатели Татарстана в годы Великой Отечественной войны (рус.). ТР Милли китапханәсенең мәгълүмат порталы (9 май 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 19 август 2026.

Әдәбият

  • Краткая литературная энциклопедия / гл. ред. А. А. Сурков. — М.: Советская энциклопедия, 1967. — Т. 4. — Б. 529.
  • Писатели Советского Татарстана / сост. А. Гиниятуллина. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1970. — Б. 287—289.
  • Литературная энциклопедия. — в 11 т.. — М.: ОГИЗ РСФСР, Советская энциклопедия, 1932. — Т. 6. — Б. 724—726.
  • Татарская энциклопедия / гл. ред. М. Х. Хасанов. — Казан: ТР ФА Татар энциклопедиясе институты, 2008. — Т. 4. — Б. 48. — ISBN 978-5-902375-05-0.
  • Лесневский С. Литературная газета. — 1964.

Сылтамалар

Төркемнәр