Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Пичиктиг таг

Пичиктиг таг (яки Сулек писаницасы, Сулек кыя рәсемнәре, хак. Пічіктіг тағ, рус. Писаная гора) — Хакасия Республикасының төньяк өлешендә урнашкан кыя рәсемнәре һәм язмалары комплексы[1], төбәкнең иң әһәмиятле археологик истәлекләренең берсе[2]. Һәйкәл — иртә бронза чорыннан алып урта гасырларга кадәрге төрле дәверләргә караган петроглифлар белән капланган озын кыядан гыйбарәт[2]. Комплекс Россиянең федераль әһәмияттәге мәдәни мирас объекты статусына ия һәм Бердәм дәүләт реестрында «Сулек шәһәрлеге һәм язулы таш» дип теркәлгән[3].

Урнашуы һәм атамасы

Сулек кыя рәсемнәре Печище елгасы (Кара Июс кушылдыгы) һәм Сульфатлы күл тирәсендә, Копьёво бистәсеннән төньякка таба якынча 18 километр ераклыкта урнашкан[4]. Озынлыгы 600 метрга[5] якын булган кыя XIX гасырда Сулек олысы булган урын янында тора. Һәйкәлнең хәзерге атамасы да шуннан килеп чыккан. Халыкта бу язмалар «Пічіктіг тағ» («Язулы тау») исеме белән билгеле[6].

Тасвирламасы

Комплекс берничә калкулыкка — Язулы (төп), Тозлы һәм Күлле тауларына, шулай ук тирә-яктагы сопкаларга таралып урнашкан һәм традицион рәвештә Сулек I, II, III дип билгеләнгән төрле сурәтләр төркемнәреннән һәм иярчен объектлардан тора.

Комплексның составы

  • Сулек I (Язулы тау) — петроглифларның барлык хронологик катламнарын да үз эченә алган, озынлыгы якынча 600 метрга сузылган кыя;
  • Сулек II (Тозлы тау) — бронза гасыры һәм скифлар чоры рәсемнәре;
  • Сулек III (Күлле тау) — борынгы төрки рун язмалары һәм һуннар чоры ныгытмасы калдыклары сакланган археологик истәлек;
  • Сулек шәһәрлеге — түбәләрдәге саклану корылмалары.

Сүлек язмаларын тоташ һәйкәл итеп карау — мәсьәләне артык гадиләштерү. Чынлыкта, ул — Көньяк Себер мәдәниятенең тарихи үсешен чагылдыра торган күп катламлы археологик комплекс. Төрле хронологик чорларга караган сурәтләр түбәндәге аерым кыяларда урнашкан:

  • Язулы тау — бронза чорыннан алып кыргызлар хакимлеге чорына кадәрге вакытны үз эченә алган иң тулы стратиграфик кисем;
  • Тозлы тау — соңгы бронза һәм иртә тимер гасыр чорларына караган, җирле мәдәни традицияләрне чагылдыра торган археологик истәлек;
  • Күлле тау — һуннар чоры хәрби архитектурасы үрнәкләрен һәм борынгы кыргыз язуы истәлекләрен үз эченә алган археологик комплекс.

Географик урнашуы

  • Төп объектның (Сулек I) координатлары: 54°58′09″ с. ш. 89°35′10″ в. д.GЯO;
  • Компонентлар арасы: тупланмалар бер-берсеннән 1-3 км радиуста урнашкан;
  • Сакланулы биләмә «Сулек» музей-тыюлыгы составына керә.

Өйрәнү тарихы

Сулек писаницасындагы кыя рәсемнәрен беренче тапкыр 1847 елда, Петербург Фәннәр академиясе йөкләмәсе буенча Себер халыкларының телләрен һәм гореф-гадәтләрен өйрәнгән Финляндия тел галиме Матиас Кастрен тасвирлый[7]. 1887 елның җәендә бирегә Финляндиядән Иоганн Аспелин җитәкчелегендәге фәнни экспедиция әгъзалары килә. Алар комплексны җентекләп тасвирлыйлар, петроглифларны һәм урта гасыр рун язуларын рәсемгә төшерәләр[7]. Фин галимнәреннән соң петроглифларны өйрәнүне Александр Адрианов дәвам итә. Ул 1909 елда эстампаж һәм фотографияләү ысулларын куллана[8].

Алга таба Сулек кыя рәсемнәре Енисей кыргызларының хәрби эшен һәм Саян-Алтай халыкларының сәнгатен өйрәнүче археологларның һәм тарихчыларның игътибарын күп тапкырлар җәлеп итә[9].

Хронологиясе

Кыядагы иң борынгы сурәтләр якынча 4 мең ел элек, иртә бронза гасырында, ясалган[10]. Алар чокып һәм уеп ясау техникасы белән башкарылган[11].

Сулек писаницасы иртә урта гасырларга караган нәфис композицияләре һәм язма билгеләре ярдәмендә дөньякүләм танылу алган. Биредә әлеге чорга караган өч йөзгә якын истәлек табылган, аларның зур өлеше VI—XII гасырлар аралыгында иҗат ителгән һәм Борынгы Кыргыз дәүләте халкының көндәлек тормышын чагылдыра[12][13].

Петроглифларның сюжетлары һәм тематикасы

Сулек язмалары сугыш күренешләрен, хайваннар сурәтләнгән бизәкләрне, йола мотивларын һәм борынгы кыргыз язуларын үз эченә алган сюжет байлыгы белән аерыла. Бу һәйкәл, бронза гасырыннан алып борынгы кыргыз дәүләтенең чәчәк ату чорына кадәрге дүрт мең елга якын вакыт аралыгын колачлап, Көньяк Себернең мәдәни эволюциясе шаһиты булып тора[14].

Баталь күренешләр

Сурәтләрнең зур өлеше — сугышчылар. Еш кына сөңгеле, яхшы коралланган җайдаклар, шулай ук күбесенчә җәя-уклардан торган корал төрләре очрый[14]. Төп сюжетлар:

  • тулы буйларына басып, җәя җебен тартучы укчылар.
  • атлы сугышчыларның хәрәкәтчән композициядәге төркемле бәрелеше;
  • кулына чукмар тоткан җайдак; чукмар — VII гасырга хас сирәк салкын корал төре;
  • сөңгеле, авыр коралланган, көбәле җайдаклар.

Хайван сурәтләре

Сурәтләрнең иң киң таралган төрләре хайван фигураларыннан гыйбарәт: болар — затлы боланнар, кыр кәҗәләре, атлар, ике өркәчле дөяләр һәм кар барысларына охшаш эре ерткычлар. Моннан тыш, тышкы кыяфәтләре белән дүдәкләргә охшаган зур, озын аяклы кошларның сурәтләре дә еш очрый.

Сулек петроглифлары башка беркайда да очрамый торган кабатланмас сурәтләре белән аерылып тора:

  • аюлар (Сулек I) — сюжетлары әлеге төбәк өчен сирәк һәм кабатланмас санала;
  • дөяләр — Сулек II (Тозлы тау) археологик комплексындагы петроглиф (ташка уеп ясалган сурәт). Анда сугышучы ике бактриан (ике өркәчле) дөя сурәтләнгән. Әлеге истәлек Хакасия территориясендә XIX гасырга кадәр дөя үрчетү таралган булуының мөһим тарихи дәлиле булып тора.
  • өч мөгезле алиһә (Сулек I) — өч мөгезле баш киемендә сурәтләнгән сын. Тикшеренүчеләр аны Умай ана алиһәсе белән чагыштыра. Бу — уникаль сәнгать әсәре, һәм, фаразларның берсе буенча, ул Олуг Тәңре сыны белән бергә парлы композиция тәшкил итә. Әлеге үзенчәлек сынны борынгы кыргыз пантеонының мөһим ядкәре дәрәҗәсенә күтәрә[15].

Рун язулары

Борынгы Кыргыз каганлыгы дәверендә Минуса иңкүлеге төбәгендә Орхон-Енисей язмалары киң кулланылышта булган. Сулек язмаларында Кыргыз дәүләте халкы теленең төньяк һәм көньяк диалектларын чагылдырган рун язмалары үрнәкләре сакланып калган.

Билгеле язмалар:

  • «Мәңгелек кыя» (Язулы тау) — Сүлек I нең өске ярусы;
  • кыргыз хәрби башлыкларының исемнәре һәм титуллары;
  • тау культы һәм ата-бабаларны олылау йолалары.

Саклау һәм заманча куллану

Мәдәни мирас объекты үз эченә ике тарихи һәйкәлне ала: Сулек язмаларының кыя сурәтләре һәм сүлек тибындагы ныгытма. Һәйкәл РСФСР Министрлар Советының 1960 елның 30 августындагы 1327 санлы карары нигезендә рәсми рәвештә дәүләт реестрына кертелгән. Комплекс археологик мирас объекты буларак төркемләнә һәм федераль милек булып тора[16].

2011 елда археология комплексы нигезендә «Сулек» музей-тыюлыгы булдырыла. Аның эшчәнлегенең төп максаты — уникаль тарихи һәйкәлне саклау, шулай ук җирлекнең табигый һәм мәдәни-тарихи истәлекле урыннарына экскурсияләр оештыру аша төбәккә туристларны күбрәк җәлеп итү[17][18].

Һәйкәлнең сакланышы

Сүлек язмалары, ачык һавада урнашкан башка күп кенә археологик объектлар кебек үк, табигый һәм антропоген факторлар тәэсирендә әкренләп җимерелә бара. Табигый факторларга таш эрозиясенә һәм сурәт кисәкләренең югалуына китергән җил ашавы, температураның кискен үзгәреше һәм дымлылык тәэсире керә[19].

Һәйкәлгә антропоген йогынты да җитди зыян сала. XX—XXI гасырлар дәвамында урта гасырларның нәфис гравюралары төшерелгән кыя өслегенә заманча язулар һәм граффити ясап, берничә тапкыр зыян китерелгән. Яңа сурәтләр барлыкка килү очраклары да теркәлгән: мәсәлән, якынча 2008 елда кыяның моңарчы тиелмәгән бер кисәгендә билгесез затлар тарафыннан кошка охшаш фигура уеп ясалган[12].

Уникаль петроглифларны саклау зарурлыгы һәйкәлне цифрлаштыру проектын гамәлгә ашыруга этәргеч була. 2025 елда Россия фәннәр академиясенең Себер бүлеге Археология һәм этнография институты галимнәре, Россия Федерациясенең Фән һәм югары белем министрлыгы ярдәме белән («Фән һәм технологияләрне популярлаштыру» федераль проекты кысаларында), Сулек язмалары комплексының 360° панорамалар форматындагы интерактив виртуаль турын булдыра[20]. Проект һәйкәлнең барлык компонентларын (Сулек I—III, шәһәрчек) колачлый һәм интерактив инфографика, 3D-реконструкцияләр һәм күптелле навигацияне үз эченә ала. Виртуаль тур комплексны дистанцион рәвештә җентекләп өйрәнергә мөмкинлек бирә, бу исә петроглифларның уалучан өслегенә физик басымны киметергә һәм аларны алга таба җимерелүдән сакларга ярдәм итә[12].

Галерея

Sulekskaya pisanitsa 2.JPG
Sulekskaya pisanitsa 6.JPG
Sulekskaya pisanitsa 8.JPG

Искәрмәләр

  1. ↑ Репрезентация археологического и этнографического наследия в музеях-заповедниках Хакасии. cyberleninka.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 март 2026.
  2. ↑ 1 2 Сулекское городище и писаница (рус.). Государственная инспекция по охране объектов культурного наследия Республики Хакасия. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2025.
  3. ↑ Карточка объекта из ЕГРОКН. ru-monuments.toolforge.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 март 2026.
  4. ↑ Сулекское городище и писаница (рус.). Государственная инспекция по охране объектов культурного наследия Республики Хакасия. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2025.
  5. ↑ Сиб-Гид: Сулекская писаница, Республика Хакасия. sib-guide.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 март 2026.
  6. ↑ «Писаная гора» Хакасии (рус.). www.19rus.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 март 2026.
  7. ↑ 1 2 Сулекское городище и писаница (рус.). Государственная инспекция по охране объектов культурного наследия Республики Хакасия. Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2025.
  8. ↑ А.А. Тишкин, 2013
  9. ↑ Ю. С. Худяков. История изучения военного дела енисейских кыргызов VI–XII вв. н. э. (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 13 август 2025. Архивировано 12 август 2014 года.
  10. ↑ Абакан. Музей-заповедник «Сулеки» показывает петроглифы возрастом 4500 лет. 4 март 2026 тикшерелде.
  11. ↑ Сулекская писаница (рус.). Сибирский хлебороб. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 март 2026.
  12. ↑ 1 2 3 Сулекская писаница: послания енисейских кыргызов (2025-08-04). 4 март 2026 тикшерелде.
  13. ↑ Сулекская писаница: послания енисейских кыргызов (ингл.). www.sbras.info. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 март 2026.
  14. ↑ 1 2 Сулекское городище и писаница. Государственная инспекция по охране объектов культурного наследия Республики Хакасия. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 март 2026.
  15. ↑ Сулекская писаница | АКАДЕМГОРОДОК (рус.). minotaur-e4.icgbio.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 март 2026.
  16. ↑ Памятники, исторические здания и сооружения. Республика Хакасия (рус.). nbcrs.org. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 март 2026.
  17. ↑ Музей-заповедник «Сулеки» — Орджоникидзевский район, с. Устинкино, ул. Советская, зд. 20. Подробная информация о музее: расписание, фото, адрес и т. д. на официальном сайте Культура.РФ (рус.). Культура.РФ. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 март 2026.
  18. ↑ Музей-заповедник «Сулеки» Музеи и галереи ( Республика Хакасия) (рус.). culture.infotimes.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 4 март 2026.
  19. ↑ Истории в камне: виртуальные путешествия с древними художниками (2025-06-10). 4 март 2026 тикшерелде.
  20. ↑ Послание с Вечной скалы: ученые создали виртуальный тур по уникальному памятнику наскального искусства в Хакасии. 4 март 2026 тикшерелде.

Әдәбият

Сылтамалар

Төркемнәр