Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Күренешне көйләүТелне алыштыруМәгълүмат
РУВИКИ ТУРЫНДА

Рифгать Әхмәтьянов

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Әхмәтҗанов битенә күчегез.

Рифкать Газизҗан улы Әхмәтьянов (баш. Рифҡәт Ғәзизйән улы Әхмәтйәнов; 10 июль 1933, Турбаслы, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы — 11 октябрь 2018, Турбаслы, Башкортстан) — СССР һәм Россия тел белгече, тюрколог, филология фәннәре докторы (1994), профессор. Идел-Кама телләр берлегенең төрки һәм фин-угыр телләре чагыштырма-тарихи тел белеме, этимологиясе һәм лексикографиясе буенча белгеч, фундаменталь ике томлы "Татар теленең этимологик сүзлеге"н төзүче булып тора[1][2][3].

Тәрҗемәи хәле

1933 елның 10 июлендә Башкортстан АССРның Уфа районы Яңа Юрмаш авылында (хәзерге Башкортстан Республикасының Иглин районы Турбаслы авылы) авыл мулласы гаиләсендә туа[1][2].

1948—1951 елларда Таҗикстан ССР Ленинабад өлкәсенең Пролетарск бистәсендәге урта мәктәптә укый[4]. 1952—1955 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә[2].

1962 елда Уфада Башкорт дәүләт университетының филология факультетын тәмамлый[1]. 1962—1963 елларда Башкортстан АССРның Туймазы районы Туктагол урта мәктәбендә рус һәм инглиз телләре укытучысы булып эшли[5].

1963—1995 елларда СССР Фәннәр академиясе Казан филиалының Тел, әдәбият һәм тарих институтында (хәзерге Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты) хезмәт итә[1][2]. 1970 елда «Татар теленең этимологик нигезләре» темасына кандидатлык диссертациясен, 1994 елда «Идел-Кама телләр берлегендә татар теле» темасына докторлык диссертациясен яклый[2][5].

1995—1997 елларда Стәрлетамак дәүләт педагогика институтының татар һәм чуваш филологиясе кафедрасы профессоры булып тора[5]. 1997—2010 елларда Бөре дәүләт социаль-педагогия академиясендә эшли (1999—2003 елларда — төрки һәм фин-угыр филологиясе кафедрасы мөдире)[1]. Соңгы елларда Казандагы Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтының әйдәп баручы һәм баш фәнни хезмәткәре булып тора[2][4].

2018 елның 11 октябрендә вафат була. Турбаслы авылында җирләнгән[1].

Җәмәгать эшчәнлеге

Россия Фәннәр академиясенең Тарих-филология фәннәре бүлеге каршындагы Россия тюркологлары комитеты, Халыкара тюркологлар конгресслары, төрки телләрнең академик сүзлекләрен координацияләү һәм Идел буе һәм Урал алды халыкларының этнокультура мирасын саклау буенча комиссияләр эшендә актив катнаша[2].

Фәнни хезмәтләре

Ул — 120 дән артык басылып чыккан фәнни хезмәт, монография һәм сүзлекләр авторы[2][5].

«Татар һәм чуваш телләрен чагыштырма өйрәнү» (1978) монографиясендә төбәкнең төрки һәм болгар телләренең тарихи-генетик багланышларын яңача яктырта, чуваш һәм татар сүзләренең бик күп үзенчәлекле этимологияләрен фәнни әйләнешкә кертә[6]. Кыпчак телләренең фонетик билгеләр комплексы буенча классификациясен эшли, системалы хакас-татар лексик-фонетик якынлыкларын ачыклый һәм фонетик үзгәрешләрне тоталь (субстрат) һәм позицион төрләргә бүлүне теоретик яктан нигезли[2].

Академик өч томлы "Татар теленең аңлатмалы сүзлеге"н (1977—1981), «Татарча-төрекчә» (1997) һәм «Төрекчә-татарча» (1998) сүзлекләрне, шулай ук ике томлы "Татарча-русча сүзлек"не (2007) төзүчеләрнең берсе булып тора[1]. XIV гасыр Алтын Урда шагыйре Котбның «Хөсрәү вә Ширин» поэмасын хәзерге татар теленә тәрҗемә итә һәм аңа шәрехләр яза (2003)[2]. Аның төп йомгаклау хезмәте — фундаменталь ике томлы «Татар теленең этимологик сүзлеге» (2015)[7].

Библиография

  • Ахметьянов Р. Г. Сравнительное исследование татарского и чувашского языков. — Москва: Наука, 1978. — 248 с.
  • Ахметьянов Р. Г. Общая лексика духовной культуры народов Среднего Поволжья. — Москва: Наука, 1981. — 144 с.
  • Ахметьянов Р. Г. Общая лексика материальной культуры народов Среднего Поволжья. — Москва: Наука, 1989. — 200 с. — ISBN 5-02-016551-0.
  • Әхмәтьянов Р. Г. Татар теленең кыскача тарихи-этимологик сүзлеге [тат.]. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2001. — 272 с. — ISBN 5-295-02986-3.
  • Әхмәтьянов Р. Г. Татар терминологиясенең тарихи чыганаклары [тат.]. — Казан: ИЯЛИ, 2003. — 164 с.
  • Әхмәтьянов Р. Г. Татар һәм башкорт телләренең чагыштырма-тарихи фонетикасы [тат.]. — Бирск: БирГСПА, 2003. — 132 с.
  • Әхмәтьянов Р. Г. Татар теленең этимологик сүзлеге: 2 томда [тат.]. — Казан: Мәгариф — Вакыт, 2015. — Т. 1—2. — 1104 с. — ISBN 978-5-906894-04-5.
  • Ахметьянов Р. Г. Этимологические основы лексики татарского языка. — Казань, 1970. — 19 с. (автореф. дис. … канд. филол. наук)
  • Ахметьянов Р. Г. Татарский язык в Волго-Камском языковом союзе. — Казань, 1993. — 36 с. (автореф. дис. … докт. филол. наук)
  • Әхмәтьянов Р. Г. Татар теленең этимологик сүзлеге [тат.]. — Бирск: БГСПА, 2005. — Т. I. — 233 с.
  • Әхмәтьянов Р. Г. Татар теленең этимологик сүзлеге: дүрт томда [тат.]. — Бирск: БирГСПА, 2005. — Т. I (А–Й). — 567 с.
  • Әхмәтьянов Р. Г. Татар теленең этимологик сүзлеге: ике томда [тат.]. — Казан: Мәгариф-Вакыт, 2015. — Т. I (А–Л). — 543 с.
  • Әхмәтьянов Р. Г. Татар теленең этимологик сүзлеге: ике томда [тат.]. — Казан: Мәгариф-Вакыт, 2015. — Т. II (М–Я). — 567 с.

Исемен мәңгеләштерү

  • 2003 елда Бөре дәүләт педагогика институтында галим-тюркологның 70 яшьлегенә багышланган бөтенроссия фәнни конференциясе үткәрелә[2].

Гаиләсе

  • Әтисе — Газизҗан Әхмәтьянов, мулла булып хезмәт итә, 1939 елда вафат була[2].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Ф. Г. Хисамитдинова. Ахметьянов Рифкат Газизянович (рус.). ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (10 октябрь 2019). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 М. З. Закиев. Ахметьянов Рифкат Газизянович // Казанская тюркологическая лингвистическая школа (рус.). Казанский (Приволжский) федеральный университет (2008). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  3. ↑ Ахметьянов Рифкат Газизянович (рус.). Онлайн-энциклопедия «Татарика». Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  4. ↑ 1 2 Альфред Мухаметрахимов. Рифкат Ахметьянов: «Через 100 лет татарский язык исчезнет» (рус.). Деловая электронная газета «БИЗНЕС Online» (28 март 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 Ахмeтьянов Рифкат Газизянович (чуаш.). Национальная библиотека Чувашской Республики (2006). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  6. ↑ Н. И. Егоров. Ахметьянов Рифкат Газизянович (рус.). Чувашская энциклопедия (2006). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.
  7. ↑ Р. Г. Ахметьянов. Этимологический словарь татарского языка в 2 т. (2015) (рус.). Национальная электронная библиотека (НЭБ) / РНБ (2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 25 август 2026.

Сылтамалар

Төркемнәр