Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Сыңрау торна (җыр)

Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Сыңрау торна битенә күчегез.

Сыңрау торна (Чыңрау торна; Торна җыры, баш. Сыңрау торна, рус. Журавлиная песнь, Звенящий журавль) — лирик-эпик характердагы башкорт халык инструменталь көе, башкорт музыкаль мәдәниятенең танылган үрнәкләреннән берсе[1]. Гадәттә курайда башкарыла. Көй һәм аның нигезенә салынган легенда беренче башкорт балеты булган «Сыңрау торна» әсәренә салынган[2][3].

Тарих

Легенданың һәм көйнең беренче вариантларын 1894 елда этнограф һәм музыка белгече С. Г. Рыбаков язып ала һәм алар аның «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» (1897) дигән хезмәтендә басылып чыга.

1943 елда көйне Х. Ф. Әхмәтов БАССРның халык артисты, Баймак районында туып-үскән Г. Ушановтан язып ала. Алга таба әсәрне язу һәм тикшерү эшләрен А. С. Ключарев, Л. Н. Лебединский, К. Ю. Рәхимов, Ф. Х. Камаев һәм башка фольклорчылары өйрәнә һәм музыка белгечләре башкара.

Музыка белгечләре фикеренчә, «Сыңрау торна» башкорт халык инструменталь музыкасының күренекле әсәрләреннән санала. Бу көй берничә вариантта сакланган торналар турындагы борынгы эпик риваять белән бәйле.

Бер риваять буенча, башкорт җирләренә бәреп кергән яу өстендә зур торналар төркеме каты тавыш чыгарып, канатларын кагып әйләнә башлый. Бу хәлдән куркып калган дошман сафлары артка чигенә һәм башкорт гаскәре җиңү яулый.

С. Г. Рыбаков телгә алган риваятьнең икенче вариантында җырлары шул көйне хәтерләткән ак торналар турында сөйләнелә. Халык күзаллаулары буенча, бу кошларның күренүе авыр чорларга — сугышларга, корылыкка яисә уңышсызлыкка туры килгән, шуңа күрә аларның образы мистик мәгънәгә ия булган.

Рыбаков шулай ук таулар арасында «тавышлары белән уйнаган» һәм биегән торналар турындагы риваятьне дә язып алган. Аларны ишеткән башкорт курайчысы бу көйне отып ала һәм курайда уйный башлый. Ышанулар буенча, бу кошларны күргән һәм аларның җырын ишеткән кеше я гадәттән тыш бәхетле булган, яисә тиз арада вафат булган[1].

1927 елда Юмабай Исәнбаев «Сыңрау торна» көен Франкфурт-на-Майне шәһәрендә (Германия) узган Бөтендөнья музыка күргәзмәсендә башкара[4].

Музыкаль үзенчәлекләре

Көй фригий ладына нигезләнгән. Моң өчен теманың йомшак үсеше, киң сулыш, лирик һәм эпик интонацияләрнең бергә кушылуы хас. Биредә торна кычкыруын охшатып ясалган кварта әйләнешләре мөһим роль уйный.

Мелодиянең шигърилеге, аның үзенчәлекле лады һәм формасының тәэсирлелеге «Сыңрау торна»ны башкорт инструменталь әсәрләренең танылган үрнәкләре рәтенә куя.

Башкаручылар һәм язмалар

Көйне башкаручы танылган музыкантлар арасында — А. М. Аетколов, Х. Б. Әхмәтов, Х. Ш. Әхмәтшин, М. Ф. Буранголов, Ю. И. Гайнетдинов, И. И. Дилмөхәммәтов, Ю. М. Исәнбаев  [рус.] (тат. һәм Р. Р. Рәхимов бар.

Танылган язмалар һәм нотага салу үрнәкләре түбәндәгеләрне үз эченә ала:

Эшкәртмәләре һәм йогынтысы

«Сыңрау торна» легендасы беренче башкорт балеты булган «Сыңрау торна» либреттосының нигезенә ята (либретто авторы — Фәйзи Гаскәров). Балетның музыкасын Л. Б. Степанов һәм З. Г. Исмәгыйлов иҗат иткән. Спектакль беренче тапкыр 1944 елда Башкорт дәүләт опера һәм балет театрында сәхнәләштерелә. Балет берничә тапкыр яңадан торгызыла һәм яңа редакцияләрдә (1953, 1977, 1997, 2017 еллар) тәкъдим ителә, ул башкорт хореография сәнгатенең танылган әсәрләренең берсе булып тора[5][6].

1959 елда Свердловск киностудиясендә режиссер Олег Николаевский тарафыннан шул ук исемдәге «Журавлиная песнь» фильм-балеты төшерелә. Тәнкыйтьчеләр һәм тарихчылар бу картинаны кино тарихына бөтен хореографиясе театр декорацияләреннән тулысынча табигать кочагына күчерелгән беренче фильм-балет буларак бәялиләр[7].

«Сыңрау торна» көе башка музыкаль әсәрләрдә дә кулланыла:

  • М. М. Вәлиев — симфоник оркестр өчен «Легенда»;
  • В. Белый — фортепиано өчен «Башкорт темаларына өч миниатюра»;
  • Ә. М. Кобагошов — курайчылар ансамбле өчен эшкәртмә;
  • Ә. Р. Хәлфетдинов — тавыш һәм фортепиано өчен эшкәртмә;
  • Н. Ә. Даутов — Рәми Гарипов шигыренә солист, хор һәм симфоник оркестр өчен эшкәртмә.

Башкортстан Республикасының Дуван районында традицион рәвештә башкорт халкының йола мәдәниятен саклауга һәм үстерүгә юнәлтелгән «Сыңрау торна» төбәк башкорт фольклоры фестиваль-бәйгесе уздырыла. I төбәк башкорт фольклоры фестиваль-бәйгесе 2022 елның 19 мартында Арый авылы Мәдәният йортында (Башкортостан Республикасының Дуван районы) үтә. II төбәк фестиваль-бәйгесе 2024 елда, өченчесе 2026 елның 4 апрелендә оештырыла, ул Башкортстан Республикасында игълан ителгән Зур һәм тату гаилә елына багышлана[8].

2025 елдан башлап Мәскәүдә башкорт диаспорасы мәдәниятен популярлаштыруга юнәлтелгән шул ук исемдәге башкорт музыкасы фестивале уздырыла[9]. Шулай ук «Сыңрау торна» башкорт мәдәнияте фестивале традицион рәвештә Курган өлкәсенең Сафакүл районында да үткәрелә[10][11].

Тексты

Көй халык инструменталь әсәре булуга карамастан, 1964 елда башкорт шагыйре Рәми Гарипов аңа шигырь яза, һәм ул җыр буларак башкарыла башлый[12].

Башкортча Татарча

Сыңрай-сыңрай осоп килә
Сыңрау торнаҡай
Уралыңдан сәләм тине
Сыңрау торнаҡай
Уралҡайым, Уралҡайым,
Тыуған Уралҡай,
Иҫән-һау, ти
Урал-тау, ти
Сыңрау торнаҡай.
Юҡ хафа, ти, юҡ афәт, ти
Сыңрау торнаҡай.
Илдә ир-ат — Салауат, ти
Сыңрау торнаҡай.

Уралҡайым, Уралҡайым
Тыуған Уралҡай!
Ил көйләр ти
Тел һөйләр ти
Уйнар ҡурайҡай.
Ҡыуанысым, йыуанысым
Булды Уралҡай
Йыр ҡанатлы, нур ҡанатлы
Сыңрау торнамдай.

Уралҡайым, Уралҡайым
Тыуған Уралҡай!
Быуаттарҙан быуаттарға
Осоп барғандай.

Сыңрый-сыңрый очып килә
Сыңрау торнакай.
Уралыңнан сәлам диде
Сыңрау торнакай.
Уралкаем, Уралкаем,
Туган Уралкай,
Исән-сау, ди,
Урал-тау, ди,
Сыңрау торнакай.

Юк хафа, ди, юк афәт, ди,
Сыңрау торнакай.
Илдә ир-ат — Салават, ди,
Сыңрау торнакай.
Уралкаем, Уралкаем,
Туган Уралкай!
Ил көйләр, ди,
Тел сөйләр, ди,
Уйнар курайкай.

Куанычым, юанычым
Булды Уралкай,
Җыр канатлы, нур канатлы
Сыңрау торнамдай.
Уралкаем, Уралкаем,
Туган Уралкай!
Гасырлардан гасырларга
Очып баргандай.

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 «Сыңрау торна», башҡ. халыҡ инструменталь көйө (башк.). «Башкортстан» энциклопедик порталы. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  2. ↑ Уфада Нуриев көннәрендә «Торна җыры» балетын күрсәтәләр. Татар Информ (26 февраль 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  3. ↑ Юлдашы якты кояш булды (2 март 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  4. ↑ Юмабай Исәнбаев. Башкортстан Республикасы Хәйбулла районы муниципаль районының Район мәдәният йорты муниципаль бюджет мәдәният учреждениесе. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  5. ↑ Хабиров И. Х. Сыңрау торна, балет. Башкорт энциклопедиясе: 7 томда. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  6. ↑ «Сыңрау торна» балеты йәнә сәхнәгә ҡайта (башк.). Башкорт дәүләт опера һәм балет театры. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  7. ↑ Журавлиная песнь, 1959 (рус.). Кинопоиск. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  8. ↑ «Сыңрау торна» төбәк башкорт фольклоры фестиваль-конкурсы җиңүчеләре билгеләнде. Башкортостан Республикасы Мәдәният министрлыгы. Мөрәҗәгать итү датасы: 29 май 2026.
  9. ↑ В Москве прошел первый фестиваль башкирской музыки «Сыңрау торна» (рус.). Культурный мир Башкортостана (2 март 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  10. ↑ Итоги Областного фестиваля башкирской культуры «Сынрау Торна» («Поющие журавли»), в рамках VI Межрегионального фестиваля календарных праздников народов Курганской области «Зауральские версты», посвященного Году семьи (рус.). kodnt.kurganobl.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  11. ↑ «Поющие журавли» прилетят в Сафакулевский район (рус.). kulturarb.ru (9 декабрь 2016). Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.
  12. ↑ «Сыңрау торна» (рус.). mirasufa.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июнь 2026.

Сылтамалар

Төркемнәр