Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Федераль куркынычсызлык хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсе

Федераль куркынычсызлык хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсе (рус. Управление Федеральной службы безопасности по Республике Татарстан) — Татарстан Республикасы территориясендә эшләүче һәм федераль куркынычсызлык хезмәте (ФКХ) органнарына йөкләнгән бурычларның үтәлешен тәэмин итүче Россия Федерациясе Федераль куркынычсызлык хезмәтенең территориаль органы[1].

Хокукый статусы, функцияләре һәм структурасы

Идарә федераль куркынычсызлык хезмәтенең территориаль органы булып тора, Россия ФКХ органнарының бердәм үзәкләштерелгән системасына керә һәм турыдан-туры Россия Федераль куркынычсызлык хезмәтенә буйсына. Эшчәнлегенә җитәкчелекне Россия Федерациясе Президенты тормышка ашыра[1].

Идарәнең төп бурычлары түбәндәгеләр[1]:

  • контрразведка эшчәнлеге;
  • терроризмга һәм экстремизмга каршы көрәш;
  • закон тарафыннан ФКХ органнары тикшерүенә кертелгән җинаятьләргә (шул исәптән контрабанда, корал һәм наркотикларның законсыз әйләнеше, сакланучы объектларда коррупция) каршы көрәш;
  • разведка эшчәнлеге;
  • дәүләт чиге саклануын тәэмин итү;
  • мәгълүмати куркынычсызлыкны тәэмин итү;
  • дәүләт серен тәшкил иткән мәгълүматларны яклау.

Идарәнең штат саны һәм эчке структурасы турындагы мәгълүматлар рәсми рәвештә бастырылмый. Гражданнарны кабул итү һәм дәүләт хезмәтләре күрсәтү (архив белешмәләре бирү, дәүләт серенә рөхсәт рәсмиләштерү һ.б.) штаб-фатир адресы буенча гамәлгә ашырыла: 420111, Казан шәһәре, Зур Кызыл урамы, 23 нче йорт[2].

Тарих

Совет чоры (1917—1991)

Идарә 1917 елның 26 октябрендәге карары нигезендә төзелә; аның тарихы Казан Вакытлы инкыйлаби штабының тикшерү комиссиясеннән башлана. Казан губернасы эшче һәм солдат депутатлары Советының 1917 елның 15 һәм 19 ноябрендәге карары белән комиссия шул ук Совет каршындагы суд-тикшерү комиссиясе, ә Казан губернасының эшче, солдат һәм крестьян депутатлары Советының 1918 елның 27 февралендәге карары белән губерна Советы каршындагы революцион-тикшерү комиссиясе итеп үзгәртелә. Казан губернасы эшче һәм солдат депутатлары Советының Казан губерна башкарма комитеты Президиумының 1918 елның 1 июлендәге карары белән комиссия 1917 елның 27 ноябрендә төзелгән Казан инкыйлаби трибуналы тикшерү комиссиясенең контрреволюциягә каршы көрәш бүлеге белән берләштерелә; барлыкка килгән орган Контрреволюциягә, спекуляция һәм саботажга каршы көрәш буенча Казан гадәттән тыш тикшерү комиссиясе дип атала башлый[3][4].

РСФСР Халык комиссарлары Шурасының 1918 елның 16 июлендәге декреты белән комиссия Чехословакия фронтында эшләүче Бөтенроссия контрреволюция һәм саботажга каршы көрәш буенча гадәттән тыш комиссиясе  [рус.] (тат. дип үзгәртелә. Россия Коммунистлар партиясенең Казан губерна комитеты (большевиклар) 1918 елның 8 октябрендәге карары белән — Контрреволюциягә, спекуляция һәм саботажга каршы көрәш буенча Казан губерна гадәттән тыш комиссиясе (большевиклар) дигән исем ала. Бөтенроссия Үзәк Башкарма комитеты һәм РСФСР Халык Комиссарлары Советының 1920 елның 27 маендагы Декреты һәм Үзәк Башкарма комитетының 1920 елның 28 сентябрендәге карары белән — ТАССР Халык Комиссарлары Советы каршындагы контрреволюциягә, спекуляциягә һәм җинаятьләргә каршы көрәш буенча Бөтенроссия Татарстан гадәттән тыш комиссиясе (ТАССР Үзәк Башкарма комитеты) тип үзгәртелә[4][3].

Бөтенроссия Үзәк Башкарма комитетының 1922 елның 6 февралендәге Карары белән комиссия РСФСР Эчке эшләр халык комиссариаты каршындагы Баш сәяси идарәнең Татарстан сәяси бүлеге дип үзгәртелә. СССР Үзәк Башкарма комитетының 1923 елның 2 ноябрендәге карары белән СССР Халык Комиссарлары Советы каршындагы Берләштерелгән Дәүләт Сәяси Идарәсенең Татарстан бүлеге дип атала. СССР Үзәк Башкарма комитетының 1934 елның 10 июлендәге карары белән СССР Эчке эшләр халык комиссариаты идарәсенең яшерен-сәяси бүлеге итеп үзгәртелә. ТАССР Үзәк Башкарма комитеты Президиумының 1937 елның 20 мартындагы карары белән бүлек урынына ТАССР Эчке эшләр халык комиссариатының дәүләт куркынычсызлыгы идарәсе оештырыла[3] [4].

Эчке эшләр һәм дәүләт куркынычсызлыгы органнарын бүлгәндә, ТАССР Югары Советы Президиумының 1941 елның 11 мартындагы указы белән Эчке эшләр халык комиссариатыннан Дәүләт куркынычсызлыгы идарәсе аерып чыгарыла, ул ТАССР Дәүләт куркынычсызлыгы халык комиссариаты итеп үзгәртелә. Шул ук елның августында алар кабат берләштерелә, ә ТАССР Югары Советы Президиумының 1943 елның 12 июлендәге указы белән янәдән бүленәләр[3][4]. ТАССР ДКХК (НКГБ) базасында ТАССР Югары Советы Президиумының 1946 елның 28 мартындагы указы белән ТАССР Дәүләт куркынычсызлыгы министрлыгы төзелә, ул СССР ДКМна (МГБ) буйсына һәм дәүләт төзелешен чит илләрнең махсус хезмәтләре эшчәнлегеннән, шулай ук ил эчендәге гамәлдәге хакимияткә каршы чыгучылардан яклау белән шөгыльләнә. РСФСР Югары Советы Президиумының 1953 елның 30 маендагы указы һәм ТАССР Министрлар Советының шул ук елның 16 июнендәге карары белән министрлык ТАССР Югары Советы Президиумының 1946 елның 28 мартындагы указы белән үк оештырылган ТАССР Эчке эшләр министрлыгының Дәүләт куркынычсызлыгы идарәсе итеп үзгәртеп корыла[3][4].

ТАССР Югары Советы Президиумының 1954 елның 29 апрелендәге указы һәм РСФСР Югары Советы Президиумының 1954 елның 17 июнендәге указы белән ТАССР ЭЭМның Дәүләт куркынычсызлыгы идарәсе базасында ТАССР Министрлар Советы каршындагы Дәүләт куркынычсызлыгы комитеты оештырыла. 1978 елда ул ТАССР Дәүләт куркынычсызлыгы комитеты, 1990 елда — ТАССР ДКК (КГБ) дип атала[3][4].

1991—2001 елларда

1992 елда республиканың дәүләт мөстәкыйльлеге игълан ителгәннән соң — Татарстан Республикасының Дәүләт куркынычсызлыгы комитеты (ТР ДКК) дип үзгәртелә. 2001 елга кадәр комитет икеләтә буйсынуда була: Союз һәм Россиянең үзәк куркынычсызлык органнарына (СССР ДКК — 1954—1991 елларда, РФ Иминлек министрлыгына — 1992—1993 елларда, Россия Федераль контрразведка хезмәте (ФСК) — 1993—1995 елларда, Россия Федераль куркынычсызлык хезмәте (ФСБ) — 1995 елдан), шулай ук ТР Президентына һәм ТР Министрлар Кабинетына (1991—2001 елларда)[3][4].

УФСБ чоры (2001 елдан)

Куркынычсызлык органнарын үзәкләштерү һәм оештыру структурасын федераль законнарга туры китерү кысаларында, 2001 елның 15 маенда Татарстан Республикасының Дәүләт куркынычсызлыгы комитеты Россия ФКХның территориаль органы — Россия Федерациясе Федераль куркынычсызлык хезмәтенең Татарстан Республикасы буенча идарәсе итеп үзгәртеп корыла. Исеме үзгәртелгәннән соң ведомство Татарстан хөкүмәте составыннан чыга һәм турыдан-туры Россия ФКХсына буйсынуга күчә[5].

Идарә Казанда һәм республика территориясендә эре халыкара чаралар, шул исәптән 2013 елгы XXVII Бөтендөнья җәйге Универсиада һәм 2018 елгы Футбол буенча дөнья чемпионаты матчларын үткәргәндә, контрразведка эшчәнлеген һәм антитеррористик режимны тәэмин итә[6].

Җитәкчеләр

Төп чыганак: [3][4][7][8]
  • 1917—1918: Милх Л. Р.
  • 1918: Олькеницкий Г. Ш.
  • 1918: Кин П. А.
  • 1918: Лацис М. И.
  • 1918—1919: Карлсон К. М.
  • 1919—1920: Девингталь Ж. Ф.
  • 1920—1921: Иванов Г. М.
  • 1921—1922: Денисов А. А.
  • 1922—1924: Шварц С. С.
  • 1924—1925: Даниловский И. К.
  • 1925—1927: Кадушин И. А.
  • 1927—1932: Кандыбин Д. Я.
  • 1932—1933: Матсон Г. П.
  • 1934—1936: Гарин В. Н.
  • 1936—1937: Рудь П. Г.
  • 1937: Алемасов А. М.
  • 1937—1939: Михайлов В. И.
  • 1939—1941: Морозов Е. М.
  • 1941—1943: (ДКХК органнары ЭЭХК белән берләштерелә; ТАССР буенча ЭЭХК Идарәсен А. А. Бабенко җитәкли)
  • Габитов А. Г.
  • 1944—1947: Ручкин А. Ф.
  • 1947—1948: Сиднев А. М.
  • 1948—1953: Токарев Д. С.
  • 1954—1957: Семёнов П. П.
  • 1957—1961: Ромашков П. И.
  • 1961—1980: Бичурин Г. Х.
  • 1980—1987: Галиев И. Х.
  • 1987—1993: Кәлимуллин Р. Г.
  • 1993—1999: Сәлимов В. А.
  • 1999—2004: Гусев А. П.[5]
  • 2004—2011: Вдовин Е. В.[5]
  • 2011—2013: Антонов А. В.[9]
  • 2013—2020: Хәмитов Д. Г.[10]
  • 2020 — х.в.: Хвостиков И. В.[11][12]

Урнашуы

Татар дәүләт филармониясе бинасы (Гоголь ур., 4) — Казан губернасы Гадәттән тыш комиссиясенең (ГТК) элеккеге урнашу урыны (1918—1922)
Дзержинский ур., 23 буенча яңадан торгызылган бина (Лопатин йорты) — ТАССР ДКК бинасы (1920 нче еллардан алып 2000 нче елларга кадәр)

1918—1922 елларда Казан губерниясе гадәттән тыш комиссиясе XX гасыр башында архитекторлар К. С. Олешкевич һәм С. В. Бечко-Друзин проекты буенча төзелгән М. П. Марконың элеккеге йортында (хәзерге вакытта — Г. Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе бинасы, Гоголь урамы, 4 нче йорт) урнашкан була[13].

Алга таба дәүләт куркынычсызлыгы органнары Дзержинский урамындагы (элеккеге Черек күл) 23 нче йортта — 1912 елда архитектор И. И. Брюно проекты буенча сәүдәгәр һәм кондитер Н. И. Лопатин өчен модерн стилендә төзелгән бинада урнашалар. Эчке төрмәсе булган бина «Черек күл» паркы янында урнашкан була, шуның аркасында сөйләм телендә Казанда дәүләт куркынычсызлыгы органнарына карата «Черек күлгә алып килү» дигән гыйбарә ныгый[14]. 1994 елда Лопатин йорты җирле әһәмияттәге тарих һәм мәдәният һәйкәлләре исемлегенә кертелә; 2005 елдагы янгыннан соң сакланучы объектлар исемлегеннән чыгарыла һәм сүтелә, 2008 елда яңадан төзелә, шуннан соң бинаны Татарстан Республикасы буенча ЭЭМ били[15].

2010 елдан ТР буенча УФСБ Зур Кызыл урамы, 23 нче йорт адресы буенча урнашкан биналар комплексын били[2]. Яңа комплекс төзелү турында 2005 елда игълан ителә. Аның өчен урынны Татарстанның беренче Президенты М. Ш. Шәймиев сайлый. Мәйданнарны бүлеп биргәндә Зур Кызыл урамның так ягында (19, 21, 23, 25, 27 нче йортлар) XIX—XX гасыр башындагы берничә тарихи йорт сүтелә[16].

Төзелеш 2007 елның 20 июлендә Татарстанның премьер-министры Р. Н. Миңнеханов катнашында беренче ташны салу тантанасы белән башлана. Нигез ташы буларак Дзержинский урамындагы иске бинадан алынган кирпеч кулланыла. Тантанада катнашучылар сүзләренчә, бу дәүләт куркынычсызлыгы органнары хезмәткәрләре буыннарының дәвамчанлыгын символлаштырырга тиеш була. Проектның бәясе, ТР хөкүмәте башлыгының рәсми хәбәре буенча, якынча 30 млн АКШ доллары тәшкил итә[16][17]. Проектны «Нефтепроводстройинвест» ААҖ заказы буенча «„Казгражданпроект“ институты» ААҖ башкара. Гомуми мәйданы 32 мең м² булган комплекс 4—5 катлы берничә корпустан тора, үз эченә эш бүлмәләрен, бассейнлы спорт комплексын, 30 урынлык медицина стационарын, 50 автомобильгә исәпләнгән җир асты гаражын һәм ату тирын ала[18]. Тантаналы ачылыш 2010 елның 14 сентябрендә Россия ФКХ директоры А. В. Бортников һәм ТР Президенты Р. Н. Миңнеханов катнашында уза[6].

FSB building, Kazan (2020-09-02) 08.jpg
FSB building, Kazan (2020-09-02) 05.jpg
FSB building, Kazan (2020-09-02) 06.jpg
FSB building, Kazan (2021-06-14) 03.jpg

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Федеральный закон от 03.04.1995 № 40-ФЗ «О Федеральной службе безопасности» (рус.). Официальный сайт Президента России (3 апрель 1995). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  2. ↑ 1 2 Государственная услуга по выдаче архивных справок или копий архивных документов (территориальные органы ФСБ) (рус.). Официальный сайт ФСБ России. Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Долгов, 2006
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Шайдуллин и др., 2017
  5. ↑ 1 2 3 Татарстан, похоже, скоро овдовеет (рус.). Бизнес Online (15 июнь 2011). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  6. ↑ 1 2 В Казани торжественно открыто новое здание Управления Федеральной службы безопасности России по Республике Татарстан (рус.). Официальный портал Правительства РТ (14 сентябрь 2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  7. ↑ НКГБ – МГБ Татарской АССР (рус.). shieldandsword.mozohin.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026. Архивировано 9 июнь 2021 года.
  8. ↑ КГБ Татарской АССР (рус.). shieldandsword.mozohin.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026. Архивировано 9 июнь 2021 года.
  9. ↑ Эльвира Вильданова, Арслан Минвалеев. Казанский путь генерала Антонова (рус.). Бизнес Online (19 ноябрь 2013). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026. Архивировано 9 июнь 2021 года.
  10. ↑ Артем Кузнецов, Анастасия Гусева. Кавалер ордена Кадырова и старый знакомый Феофана: кто возглавит ФСБ по Татарстану? (рус.). Бизнес Online (10 март 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026. Архивировано 9 июнь 2021 года.
  11. ↑ Владимир Путин назначил начальника управления ФСБ по Татарстану (рус.). РБК Татарстан (2 апрель 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  12. ↑ Президент России назначил нового начальника УФСБ по Татарстану (рус.). Коммерсантъ (2 апрель 2020). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  13. ↑ Прогулки по Казани: улица Гоголя (рус.). Татцентр.ру (27 июль 2006). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  14. ↑ Реконструкция «Черного озера»: Иван кивает на Петра, а Петр кивает на Ивана (рус.). Московский комсомолец — Казань (20 февраль 2018). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  15. ↑ Минтимер Шаймиев: «Новое здание МВД украсит архитектурный облик Казани» (рус.). Официальный сайт первого Президента РТ М. Ш. Шаймиева (22 август 2006). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  16. ↑ 1 2 Премьер-министр Татарстана Рустам Минниханов принял участие в закладке капсулы в фундамент здания УФСБ РФ по РТ (рус.). Официальный портал Правительства РТ (20 июль 2007). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  17. ↑ В Казани открыто новое здание управления ФСБ России по РТ (рус.). Татар-информ (14 сентябрь 2010). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.
  18. ↑ Премьер-министр РТ принял участие в закладке капсулы в фундамент здания УФСБ РФ по РТ (рус.). Татцентр.ру (20 июль 2007). Мөрәҗәгать итү датасы: 31 июль 2026.

Әдәбият

  • Комитет государственной безопасности Республики Татарстан / гл. ред. М. Х. Хасанов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии Академии наук РТ, 1998. — С. 286. — (Татарский энциклопедический словарь).
  • ВЧК уполномочена сообщить / ред. В. К. Виноградов. — Москва: Кучково поле, 2004. — 308 с. — (Секреты специальных служб). — ISBN 5-86090-109-7.
  • Долгов Е. Б. Комитет государственной безопасности Республики Татарстан / гл. ред. М. Х. Хасанов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии Академии наук РТ, 2006. — Т. 3 (К — Л). — С. 369. — (Татарская энциклопедия).
  • Кожевникова Г. В. ФСБ России: от Лубянки до Камчатки: структурно-биографический справочник. — Москва: Панорама, 2003.
  • Север А. М. ФСБ. — Москва: Яуза; Эксмо, 2010. — ISBN 978-5-699-39247-6.
  • Шайдуллин Р. В. и др. Центральные органы государственной власти и управления Татарстана (1920—2020 гг.). — Казань: Институт Татарской энциклопедии и регионоведения Академии наук РТ, 2017. — ISBN 978-5-902375-21-0.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр