Щелкунчик (балет)

Либретто нигезенә 1844 елда Александр Дюма-ата^[2] тарафыннан эшләнгән (театр энциклопедиясе хаталы рәвештә^[3] Дюма-улын^[4] тәрҗемә авторы дип атый) һәм шул ук елда «Щелкунчик тарихы» исеме белән нәшер ителгән әкиятне күчерү салына^[5]. Әкиятнең төп сюжет нигезен саклап калуга карамастан, Дюма тәрҗемәсе әсәрнең оригиналыннан аерылып торган яңа варианты. Гофман әкиятенең сюжеты өлешчә үзгәрү сәбәпле, либреттоның сюжеты йомшаграк, әкияти-символик рәвештә барлыкка килә^[6].

Лев Иванов куелышында балет премьерасы 1892 елның 6 (18) декабрендә Санкт-Петербургның Мариин театрында Чайковскийның «Иоланта» операсы белән бер кичтә була. Премьераның дирижеры — Риккардо, сәхнә бизәлеше — Михаил Бочаров һәм К. Иванов, костюмнар Император театрлары директоры Иван Всеволожский һәм Евгений Пономарев эскизлары буенча эшләнә. Төп рольләрне башкаручылар: Щелкунчик — Сергей Легат, фея Драже — Антониетта дель-Эра, принц Коклюш — Павел Гердт, Дроссельмейер — Тимофей Стуколкин, туганнан туган сеңлесе Марианна — Лидия Рубцова. Клара һәм Фриц рольләрен балалар, Петербург театр училищесының кече сыйныф укучылары Станислава Белинская һәм Василий Стуколкин башкаралар (алар уку йортын 1899 елда тәмамлый)^[7]. Шул ук 1892 елда Антон Степан улы Аренскийның фортепиано өчен «Щелкунчик» балетыннан сюита басылып чыга, ике елдан соң аның балетның партитурасы тәрҗемә ителә^[8]. Тикшеренүчеләр балет сюжетын һәм катнашучыларның образларын гаилә тормышы вакыйгалары һәм Чайковскийның якын туганнары — Давыдовларның шәхесләре белән чагыштырырга омтылалар. Беренче чиратта композиторның апасы Александра һәм аның балалары — Владимир һәм Татьяна.

«Щелкунчик» Пётр Чайковскийның соңрак иҗат ителгән әсәрләре арасында аерым урын алып тора: ул балет жанры традицияләреннән аерым тора, анда музыкаль образлар новаторларча кулланыла. Балетта беренче тапкыр композитор үтенече буенча Париждан китерелгән музыка коралы — челеста тавышы ишетелә. «Щелкунчик» музыкасын «балет өчен артык җитди һәм җанәрнеткеч» дип атыйлар^[9].

Төрле нәшерләрдә төп геройның исеме төрлечә укыла — Клара һәм Мари. Гофманның оригинал китабында төп каһарманның исеме — Мари, Клара аның яраткан курчагы. Россиядә Беренче бөтендөнья сугышы башлану (1914 ел) һәм патриотлык хисенең үсүе белән балет сюжеты руслаштырыла һәм төп каһарман Маша дип атала башлый. Фриц исеме үзгәртелми, чөнки ул — тискәре персонаж. Бу традиция әлегә кадәр сакланып калган.

• Штальбаум;
• Аның хатыны;

Балалары:

• Мари (Маша, кайвакыт — Клара), принцесса;
• Фриц (Миша);
• Марианна, туганнан туган сеңлесе;

• Бала караучы;
• Дроссельмейер;
• Щелкунчик, принц;
• Фея Драже;
• Принц Коклюш;
• Курчак;
• Паяц (шут);
• Тычканнар патшасы;
• Кордебалет: кунаклар, туганнар, хезмәтчеләр, битлекләр, чәчәкләр, уенчыклар, солдатлар һәм башкалар.

Балет пролог һәм ике акттан тора.

Раштуа бәйрәме алдыннан табиб Штальбаум өенә кунаклар җыела. Олылар белән курчак тоткан кызлар бара һәм кылыч тоткан малайлар марш йөри.

Эчтәлек^[11]:

1. Увертюра (башлангыч).
2. Беренче күренеш.
   1. Беренче картина.
      1. Чыршыны бизәү һәм кабызу.
      2. Марш.
      3. Балалар сикереше һәм ата-аналар чыгышы.
      4. Биюләр белән күренеш.
         1. Дроссельмейерның чыгышы.
         2. Борып хәрәкәтләндерелгән курчакларның биюе.
         3. Иблис биюе.
      5. Сәхнә һәм Гросфатер.
         1. Курчак-Щелкунчикның барлыкка килүе.
         2. Щелкунчикның биюе.
         3. Мариның бишек җыры һәм Фриц уеннары.
         4. Ата-аналар һәм кунакларның биюләре.
      6. Сәхнә (Мари һәм Щелкунчик).
         1. Бишек җыры.
         2. Балалар бүлмәсен үзгәртү.
         3. Чыршының үсүе.
      7. Тычканнарның барлыкка килүе һәм сугышы.
   2. Икенче картина.
      1. Кыш көне чыршы урманы.
      2. Кар бөртекләре вальсы (кар бөртекләре биюе).
3. Икенче күренеш.
   1. Конфитюренбург тәм-томнары сарае.
   2. Мари белән Щелкунчикның килүе.
   3. Дивертисмент.
      1. Шоколад (испан биюе).
      2. Каһвә (гарәп биюе).
      3. Чәй (кытай биюе).
      4. Трепак (рус биюе; карамель таягы).
   4. Чәчәкләр вальсы.
   5. Па-де-де.
      1. Фея Драже и принц Оршад.
      2. I вариация: тарантелла.
      3. II вариация: Фея Драженың биюе.
      4. Кода.
   6. Соңгы бию.
   7. Соңгы тантаналы тамаша.

• Агач тынлы уен кораллары:
  • 3 флейта (3-я флейта = кече флейта);
  • 2 гобоя;
  • 1 альт гобое;
  • 2 кларнет;
  • 1 бас-кларнет;
  • 2 фагота.
• Бакыр тынлы уен кораллары:
  • 4 валторна;
  • 2 торба;
  • 2 тенор-тромбон;
  • 1 бас-тромбон;
  • 1 туба.
• Кагып уйнала торган уен кораллары:
  • литавра;
  • кечкенә барабан;
  • тәлинкә;
  • зур барабан;
  • бубен;
  • бармакларга киелә торган агач шакылдавыклар;
  • гонг;
  • кыңгыраулар;
  • «уенчык уен кораллары» (мәсәлән, күке-сыбызгы).
• Челеста.
• 2 арфа.
• Балалар хоры.
• Кыллы уен кораллары:
  • I скрипка;
  • II скрипка;
  • альты;
  • виолончель;
  • контрабас.

• 1960 — дирижёр Геннадий Рождественский, Зур театрның оркестры һәм балалар хоры, Совет Социалистик Республикалар Берлеге.

[Д 06583-6; С 06977-80; СМ 0169-72; MEL CD 1000665]

• 1986 — дирижёр Владимир Федосеев, «Весна» балалар хор мәктәбе, Үзәк телевидение һәм Бөтенсоюз радиосының зур симфоник оркестры.

[А10 00347 005]

• 1988 — дирижёр Евгений Светланов, «Весна» балалар хор мәктәбе, Россиянең дәүләт академия симфоник оркестры.

[А10 00605-8; MEL CD 1000409]