Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Гайфетдин Галиев

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Галиев фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар

Гайфетдин Сәлахетдин улы Галиев (Галеев) (рус. Гайфутдин Салахутдинович Галеев (Галиев); 18 ноябрь 1911, Янгелде, Ивановски вулысы, Зөя өязе, Казан губернасы, Россия империясе — 8 февраль 1996, Ботаника[d], Гулькевичи районы[d], Краснодар крае, Россия) — СССР галим-агроном-селекционеры, ВАСХНИЛның хакыйкый әгъзасы (1972), РАСХН академигы (1992), Социалистик Хезмәт Герое, СССРның Ленин һәм Дәүләт премияләре лауреаты[1][2][3].

Тәрҗемәи хәле

1911 елның 18 ноябрендә Казан губернасының Зөя өязе (хәзерге Татарстанның Апас районы) Янгелде авылында туа[1]. Балачакта ачлыктан котылу өчен, гаиләсе авылны ташлап китәргә мәҗбүр була[2].

Грозный шәһәрендә мәктәпне тәмамлый, аннары Краснодар селекция һәм орлыкчылык институтының агрономия бүлегендә укый[4]. Практика вакытында Казандагы тәҗрибә станциясендә эшли. 1934 елда институтны тәмамлагач, хатыны белән Воронеж өлкәсенә китә, анда Воронеж өлкәсе Сортсемтрестының Таловка совхозында агроном-орлыкчы вазифасын башкара[2]. 1936 елда Каменная Степь дәүләт селекция станциясенең кече фәнни хезмәткәре була[5]. 1941 елның июлендә үз теләге белән фронтка китә, Көнбатыш һәм Белоруссия фронтларында техник-лейтенант дәрәҗәсендә хезмәт итә, яралана. 1946 елның апрелендә запаска чыга һәм фәнни эшенә кире кайта[1].

Фәнни эшчәнлеге

Сугыштан соң Галиев Краснодар краеның Гулькевичи районы Ботаника бистәсендә урнашкан Бөтенсоюз үсемлекчелек институтының (ВИР) Кубань тәҗрибә станциясендә эшли[6]. 1946—1950 елларда кукуруз бүлегенең фәнни хезмәткәре, 1950—1952 елларда — Гулькевичи район башкарма комитетының өлкән агрономы була[1][6]. 1952 елда станциягә кире кайта, 1975 елга кадәр кукуруз бүлеген җитәкли, 1975—1987 елларда фәнни эшләр буенча директор урынбасары вазифасын били.

Аның тикшеренүләренең төп объекты генетика һәм селекция культурасы буларак кукуруз тора[7]. Михаил Иванович Хаджинов белән берлектә кукурузның ата үсемлекләре стерильлеге теориясен эшләп чыгара һәм СССРда беренчеләрдән булып орлыкчылыкта цитоплазматик ата стерильлеген (ЦМС) куллана, бу исә орлык җитештерүне стериль нигезгә күчерергә мөмкинлек бирә[7][6].

Галиев җитәкчелегендә кукурузның иртә өлгерешле һәм салкынга чыдам гибридлары барлыкка килә, шуның нәтиҗәсендә бу культура чәчүлекләре төньяграк районнарга үтеп керә[8]. Иң танылган гибридлар арасында — ВИР-25, ВИР-42 һәм ВИР-156[6][8]. Гомумән алганда, аның җитәкчелегендә берничә дистә кукуруз гибриды булдырыла; ул 100 дән артык фәнни хезмәт һәм гибридларга 40 лап авторлык таныклыгы авторы булып тора[3].

Галиев халыкара фәнни элемтәләрдә катнаша: АКШта командировкаларда була, Европа селекционерлар ассоциациясе конгрессында катнаша, Кубань тәҗрибә станциясе Югославия, ГДР, Болгария һәм Чехословакия кукуруз институтлары белән элемтәдә тора[6]. 1972 елдан — «Север» кукуруз селекционерлары берләшмәсе җитәкчесе, 1977—1979 елларда Еукарпиянең Көньяк комитетын җитәкли.

Сәламәтлеге какшау сәбәпле, 1987 елдан Галиев актив кыр эшләреннән читләшә һәм Кубань тәҗрибә станциясенең кукуруз лабораториясе консультанты, «КОС-МАИС» селекция-орлыкчылык фирмасы оешканнан соң, аның селекция программасы консультанты була[6].

Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

  • Ленин ордены тапшырылып, Социалистик Хезмәт Герое исеме (1971)[3];
  • Октябрь Революциясе ордены (1976);
  • өч Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (1957, 1966, 1990);
  • СССР һәм ВДНХның берничә медале[9];
  • «1941–1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Германияне җиңгән өчен» медале;
  • «Владимир Ильич Ленин тууга 100 ел тулу уңаеннан» медале;
  • Ленин премиясе лауреаты (1963) — кукуруз гибридлары селекциясендәге уңышлары һәм аларның орлыкчылыгын стериль нигезгә күчерүе өчен;
  • СССР Дәүләт премиясе (1986) — селекция методларын эшләве һәм кукурузның иртә өлгерешле гибридларын булдыруы өчен.

Үлеме һәм исемен мәңгеләштерү

Гайфетдин Галиев 1996 елның 8 февралендә вафат була һәм Краснодар краеның Гулькевичи районы Ботаника бистәсендә җирләнә[6].

ВИРның Кубань тәҗрибә станциясе бинасына академик Гайфетдин Галиев истәлегенә мемориаль такта эленгән[10].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 Галеев Гайфутдин Салахутдинович. Герои страны. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июль 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Галеев (Галиев) Гайфутдин Салахутдинович (Гай Саевич). Tatarica. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июль 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Галеев Гайфутдин Салахутдинович. ЦНСХБ. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июль 2026.
  4. ↑ Трудовое имя Кубани: Гайфутдин Салахутдинович Галиеев. Multiurok. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июль 2026.
  5. ↑ Галеев Гайфутдин Салахутдинович. Воронежская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июль 2026.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Академик Гайфутдин Салахутдинович Галеев: жизнь, посвящённая селекции кукурузы. КОС-МАИС. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июль 2026.
  7. ↑ 1 2 В творческом содружестве: селекционеры-кукурузоводы М. И. Хаджинов и Г. С. Галеев. ВИР им. Н. И. Вавилова. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июль 2026.
  8. ↑ 1 2 Галеев Гайфутдин Салахутдинович. Динская межпоселенческая центральная библиотека. Мөрәҗәгать итү датасы: 8 июль 2026.
  9. ↑ Галеев Гайфутдин Салахутдинович. Мөрәҗәгать итү датасы: 11 ноябрь 2014. Архивировано 17 декабрь 2014 года.
  10. ↑ Трудовое имя Кубани: Гайфутдин Салахутдинович Галиеев. Multiurok. Мөрәҗәгать итү датасы: 2 июль 2026.

Сылтамалар

Төркемнәр