Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Губерна

Губерна (җитәкче, җитәкчелек итүче дигәнне аңлаткан грек сүзе — бор. грек. κυβερνήτης, лат. gubernator — губерна́тор сүзеннән, рус. Губерния) — 1708 елдан 1929 елга кадәр Россиядә (Рус патшалыгында, Россия империясендә, Русия республикасында, РСФСРда) гамәлдә булган иң югары административ-территориаль бүленеш берәмлеге. Губерна башлыгы — губернатор, губернаның башкаласы — губерна шәһәре. Төп административ берәмлек буларак, губерна урыннарда дәүләт идарәсе, салымнар җыю, хокук тәртибен саклау һәм хөкем карарларын үтәү функцияләрен тәэмин итә[1].

Идарә һәм функцияләр (XIX гасыр мисалында)

undefined

XIX гасырга губерна белән идарә итүнең тотрыклы системасы формалаша. Аның башында император тарафыннан шәхсән билгеләнүче губернатор тора. Ул губернада башкарма хакимиятнең иң югары вәкиле булып санала, иҗтимагый тәртип, законнарның һәм указларның үтәлүе өчен җавап бирә[2].

Губернатор каршындагы төп учреждениеләр[3]:

  • Губерна идарәсе — губернадагы иң югары боеру-башкару учреждениесе, ул гомуми идарә һәм полиция эшләре белән шөгыльләнә;
  • Казна палатасы — финанс һәм фискаль мәсьәләләр (салымнар җыю, казна милке белән идарә итү) өчен җаваплы була;
  • Иҗтимагый ярдәм приказы — сәламәтлек саклау, мәгариф, хәйриячелек мәсьәләләре белән шөгыльләнә.

1860 нчы еллар реформалары нәтиҗәсендә хөкем системасы административ системадан аерыла. Законлылыкны күзәтүне губерна прокуроры һәм стряпчийлар башкара. Губерналар шулай ук башка ведомство округларын — хәрби, хөкем, уку-укыту, почта һәм чиркәү (епархияләр) округларын оештыру өчен нигез булып тора[3].

Губерналарның икътисади һәм социаль роле

Административ-сәяси функцияләрдән тыш, губерна Россия империясенең төп фискаль, икътисади һәм социаль берәмлеге була.

  • Җир кадастры һәм фискаль функция. Империя икътисадының нигезе авыл хуҗалыгы булганга, җир кадастрын алып бару һәм җир салымнарын җыю губерна администрациясенең төп бурычы санала. Генераль ызанлаудан соң (1765 елда башланган) нәкъ менә губерна дәрәҗәсендә җир биләмәләре, аларның чикләре, җирләрнең сыйфаты һәм керемнәре турындагы мәгълүматлар тупланган һәм гомумиләштерелгән. Бу Казна палатасына җан башыннан салынган салымны, ә соңрак җир салымын планлаштырырга һәм җыярга мөмкинлек бирә, бу исә дәүләт керемнәренең зур өлешен тәшкил итә[4]. Губерна хакимияте шулай ук 1861 елда крепостной хокукны бетергәннән соң йолым операцияләрен үткәрү өчен дә җаваплы була[5].
  • Рекрут җыемнары. 1874 елда гомуми хәрби бурыч кертелгәнгә кадәр, губерна рекрут җыемнарын үткәрү өчен төп территориаль берәмлек санала. Хөкүмәт һәр губерна өчен разнарядка (рекрутлар санын) билгели, аны губерна администрациясе өязләргә, ә аннары җәмгыятьләргә бүлә. Бу система армияне комплектлауның иң мөһим коралы булган һәм рекрут бурычы кагылган барлык катламнарның тормышына турыдан-туры кагыла[4].
  • Инфраструктураны үстерү. XIX гасырда губерналар җирле инфраструктураны үстерүнең актив субъектларына әверелә. 1864 елгы Земство реформасыннан соң губерна земстволары (Европа Россиясенең 34 губернасында) җирле юлларны (губерна һәм өяз юлларын), күперләр салу һәм карап тоту, почта элемтәсен үстерү тәэминатын үз өсләренә алалар. Алар шулай ук земство мәктәпләре, хастаханәләре һәм табиблык участоклары челтәрен булдыруда зур роль уйныйлар, бу исә илдә халык мәгарифе һәм сәламәтлек саклау системалары өчен нигез булып тора[6]. Губерна хакимияте азык-төлек куркынычсызлыгы мәсьәләләрен (ашлык запаслары булдыру) координацияли һәм рөхсәтнамәләр бирү, статистика җыю һәм үзәк хакимият алдында төбәк мәнфәгатьләрен яклау аша җирле сәүдә һәм сәнәгать үсешенә ярдәм итә.

Пётр I заманындагы башлангыч бүленеш

Төп мәкалә: Пётр I нең өлкә реформасы  [рус.] (тат.

1708 елга кадәр Россия дәүләте территориясе зурлыгы һәм статусы буенча төрле булган өязләргә (элеккеге кенәзлек җирләре, уделлар, приказлар һ.б.) һәм разрядларга бүленә.

Беренче 8 губерна Пётр I нең 1708 елның 18 (29) декабрендәге указы нигезендә губерна реформасы барышында оештырыла[7]:

undefined
  • Ингерманланд (1710 елның 3 июнендәге указ белән Санкт-Петербург губернасы итеп үзгәртелә) — аны Александр Данилович Меншиков җитәкли;
  • Мәскәү — Тихон Никитич Стрешнев;
  • Архангелогородск — Пётр Алексеевич Голицын;
  • Смоленск — Пётр Самойлович Салтыков;
  • Киев — Дмитрий Михайлович Голицын;
  • Казан — Пётр Матвеевич Апраксин;
  • Азов — Фёдор Матвеевич Апраксин;
  • Себер — Матвей Петрович Гагарин.

Реформа барышында барлык өязләр бетерелә, губерналар шәһәрләрдән һәм аларга якын-тирә җирләрдән тора. Шуның нәтиҗәсендә губерналарның чикләре шактый шартлы була. Губерналарны губернаторлар яки генерал-губернаторлар җитәкли, алар административ, полиция, финанс, суд функцияләрен үти. Генерал-губернаторлар шулай ук үзләренә караган губерналардагы гаскәрләрнең командующийлары да була[8]. 1710–1713 елларда губерналар доляларга (өлешләргә) бүленә, алар белән ландрат идарә итә. 1714 елда Пётр I нең указы чыга, аның нигезендә өлешләр җирле үзидарә берәмлегенә әверелә, ландратны җирле дворяннар сайларга тиеш була. Ләкин чынлыкта бу күрсәтмә үтәлми, сенат ландратларны губернаторлар тәкъдим иткән исемлекләр буенча раслый[9].

1713–1714 елларда Рига (төньяк-көнбатышта яңа кушылган җирләрдән) һәм Түбән Новгород (Казан губернасыннан аерып алына) губерналары оештырыла, ә Смоленск губернасы Мәскәү һәм Рига губерналары арасында бүленә. 1717 елда Казан губернасыннан Әстерхан губернасы аерылып чыгарыла, ә Түбән Новгород губернасы бетерелә. Шулай итеп, 1719 елга Россия империясе 9 губернага бүленгән була[10].

Петр I нең икенче реформасы

1719 елда Петр I тарафыннан административ бүленеш реформасы үткәрелә. Губерналар провинцияләргә, ә провинцияләр, үз чиратында, дистриктларга бүленә. Провинция башында воевода, ә дистрикт башында земство комиссары тора. Бу реформа нигезендә Россия империясенең иң югары өлкә берәмлеге булып провинция санала башлый, ә губерналар хәрби округлар ролен үтиләр. Провинция воеводалары губернаторларга хәрби мәсьәләләрдә генә буйсына, ә гражданлык эшләрендә Сенат алдында гына хисап тота[11].

1719 елда Түбән Новгород губернасы торгызыла, ә Балтыйк буендагы яңа кушылган җирләрдә Ревель губернасы һәм 47 провинция оештырыла. Әстерхан һәм Ревель губерналары провинцияләргә бүленми. 1727 елга кадәр илнең административ-территориаль бүленеше җитди үзгәрешләр кичерми. Зур булмаган үзгәрешләрдән 1725 елда Азов губернасының Воронеж дип үзгәртелүе һәм 1726 елда Смоленск губернасының торгызылуын атарга мөмкин[7].

1727 елгы реформа

1727 елда административ-территориаль бүленеш яңадан карала. Дистриктлар бетерелә, алар урынына яңадан өязләр кертелә. «Иске» дистриктларның һәм «яңа» өязләрнең чикләре күп очракта тәңгәл килә диярлек. Белгород (Киев губернасыннан аерып алына) һәм Новгород (Санкт-Петербург губернасыннан аерып алына) губерналары оештырыла[11].

Алга таба, 1775 елга кадәр, административ төзелеш ваклану тенденциясе белән чагыштырмача тотрыклы булып кала. Губерналар, нигездә, яңа кушылган (яулап алынган) территорияләрдә оештырыла, кайбер очракларда иске губерналарның берничә провинциясеннән яңа губерналар төзелә. 1775 елның октябренә Россия территориясе 23 губернага, 62 провинциягә һәм 276 өязгә бүленә (Яңа Россия губернасы өязләре саны билгесез һәм гомуми санга кертелмәгән)[7].

Екатерина II чорындагы үзгәртеп корулар

undefined

1775 елның 7 ноябрендә Екатерина II нең «Губерналар белән идарә итү өчен нигезләмәләр» дигән указы чыга, аның нигезендә 1775–1785 елларда Россия империясенең административ-территориаль бүленешен тамырдан үзгәртеп кору реформасы үткәрелә. Бу указ нигезендә губерналарның күләмнәре киметелә, саннары арттырыла, провинцияләр бетерелә һәм өязләргә бүленеш үзгәртелә[12]. Яңа административ-территориаль бүленеш челтәре губернада 300–400 мең, ә өяздә 20–30 мең кеше яшәү исәбеннән төзелә. Яңа административ-территориаль берәмлекләрнең күбесе, сирәк очракларны санамаганда, рәсми рәвештә «наместниклык» дигән атама ала. Территориясе буенча зур наместниклыклар өлкәләргә бүленә. Е. И. Пугачёв җитәкчелегендәге Крестьяннар сугышыннан соң урыннарда үзәк хакимиятне ныгыту кирәклеге реформаны үткәрү өчен өстәмә этәргеч була[7].

Бу вакытта барлыгы 23 губерна була: Мәскәү, Киев, Санкт-Петербург, Новгород, Архангелогород, Смоленск, Белогород, Воронеж, Түбән Новгород, Казан, Әстерхан, Оренбург, Себер, Иркутск, Малороссия, Слобода-Украина, Новороссия, Азов, Лифляндия, Эстляндия, Финляндия (Выборг), Могилёв, Псков[13].

Павел I башлап җибәргән административ-территориаль берәмлекләрне 2 төркемгә бүлү XIX гасырда дәвам итә: Европа Россиясенең төп территориясендә гомумгуберна оешмасы саклана (1860-елларда — 51 губерна); милли чик буйларында (Остзей краен (3 губерна) санамаганда) генерал-губернаторлыклар системасы булдырыла. 1816 елда Россиянең бөтен территориясен һәркайсында 3–5 әр губерна булган 12 наместниклыкка бүлү проекты барлыкка килә. 1820 елда эксперимент рәвешендә Рязань, Тула, Орёл, Воронеж һәм Тамбов губерналарын берләштергән Рязань генерал-губернаторлыгы төзелә. Генерал-губернатор итеп Александр Дмитриевич Балашов билгеләнә. 1827 елда Рязань генерал-губернаторлыгы бетерелә, аңа кергән губерналарда элеккеге идарә тәртибе торгызыла.

Берничә наместниклык белән бер генерал-губернатор идарә итә, ә наместниклыкның үзенә наместниклык идарәчесе (наместник яки губернатор) билгеләнә, моннан тыш, наместниклыкларда дворяннар үзидарәсе органы — губерна дворяннар башлыгы җитәкчелегендәге Губерна дворяннар җыелышы оештырыла. Наместниклар һәм губернаторлар Сенатка һәм генерал-прокурор җитәкчелегендәге прокурор күзәтүенә буйсына. Өяз башында капитан-исправник тора, аны 3 елга бер тапкыр Өяз дворяннары җыелышы сайлый. Генерал-губернаторны шәхсән императрица билгели, һәм ул үзенә ышанып тапшырылган наместниклыкларда чикләнмәгән хакимияткә ия була. Шулай итеп, Россия империясенең бөтен территориясендә фактик рәвештә гадәттән тыш идарә итү режимы кертелә[14]. 1796 елга кадәр, яңа наместниклыклар оештыру, нигездә, яңа территорияләр кушылу нәтиҗәсендә бара.

Павел реформасы

Төп мәкалә: Павел I нең өлкә реформасы  [рус.] (тат.

1796–1797 елларда Павел I тарафыннан идарә-җир бүленеше яңадан карала. Наместниклыклар бетерелә һәм рәсми рәвештә губерналар дип үзгәртелә. Генерал-губернаторлык идарәсе фәкать баш күтәрү яки чит ил басып керү куркынычы булган чик буе губерналарында гына калдырыла (берничә губерна бер генерал-губернаторлыкка берләштерелә). Губерналар эреләндерелә: югары дәрәҗәдәге 51 идарә-җир берәмлеге урынына алар 42 генә кала. Өязләр дә эреләндерелә[7].

XIX гасырда Россия империясенең административ-территориаль бүленеше

Төп мәкалә: Губерния учреждениеләре  [рус.] (тат.
undefined

Павел I үтерелгәннән соң тәхеткә утырган Александр I идарә-җир бүленешенең чираттагы реформасын үткәрә. 1801–1802 елларда Павел I тарафыннан бетерелгән губерналарның күпчелеге торгызыла. Губерналарда, үз чиратында, зур булмаган үзгәрешләр белән өязләр челтәре торгызыла. Идарә-җир берәмлекләренең чикләре Екатерина чорындагы белән чагыштырганда үзгәрә. Әмма Павел керткән берничә яңалык саклана. Губерналар белән идарә итү структурасы үзгәрешсез кала[15].

XIX гасырда Павел I башлап җибәргән идарә-җир оешмаларын 2 төркемгә аеру дәвам итә: Европа Россиясенең төп территориясендә гомуми губерна оешмасы саклана (1860 елларда — 51 губерна); милли чик буйларында (Остзей краеннан тыш — 3 губерна) генерал-губернаторлыклар системасы булдырыла. 1816 елда Россиянең бөтен территориясен һәрберсендә 3–5 әр губерна булган 12 наместниклыкка бүлү проекты барлыкка килә[16]. 1820 елда тәҗрибә рәвешендә Рязань, Тула, Орёл, Воронеж һәм Тамбов губерналарын берләштергән Рязань генерал-губернаторлыгы оештырыла. Генерал-губернатор итеп Александр Дмитриевич Балашов билгеләнә. 1827 елда Рязань генерал-губернаторлыгы бетерелә, аңа кергән губерналарда элеккеге идарә тәртибе торгызыла[17].

XIX гасырның икенче яртысында — XX гасыр башында 20 өлкә — губернага тиң булган идарә берәмлеге — оештырыла. Кагыйдә буларак, өлкәләр чик буе территорияләрендә урнаша. Җирле идарәне алга таба үзәкләштерү һәм бюрократлаштыру дәвам итә. Җирле аппарат гадиләштерелә, аның шәхсән губернаторга турыдан-туры буйсынуы көчәйтелә[18].

1860–1870 нче еллар реформалары, аеруча земство, шәһәр һәм суд реформалары, җирле идарә һәм судны оештыруга барлык катламнарның сайланулы вәкиллеге дигән буржуаз нигезне гамәлгә кертәләр. Земство үзидарәсенең сайланулы органнары (34 губернада) җирле хуҗалык белән идарә итә, ә шәһәрләрдә — шәһәр думалары һәм управалары. 1890 елгы Земство һәм 1892 елгы Шәһәр контрреформалары җирле үзидарәдә дворяннар катламы вәкиллеген һәм аның администрациягә буйсынуын көчәйтәләр . Дворян-алпавыт хокукын йөртүчеләр (дворяннардан билгеләнгәннәр) буларак кертелгән земство начальниклары институты (1889) үзенең административ, суд һәм финанс функцияләре белән крестьян үзидарәсенең мөстәкыйльлеген сизелерлек чикли[19][20].

XX гасыр

Россия империясенең Европа өлеше (XX гасыр башы)
Россия империясенең Азия өлеше (XX гасыр башы)

1901–1917 (Россия империясе һәм Россия республикасы)

Россиянең көнбатыш өлеше (1917)

Җирле идарәнең губерна аппараты XX гасырга кадәр саклана. Столыпин реакциясе (1907–1910) вакытында гадәттән тыш идарә итү ысуллары торгызыла. Сак бүлегенең һәм катлам-дворян оешмаларының (Берләшкән дворяннар Советы) роле көчәя.

1917 елгы Февраль революциясеннән соң Россиянең Вакытлы хөкүмәте бөтен губерна учреждениеләре системасын саклап кала, фәкать губернаторлар гына губерна комиссарлары (өязләрдә — өяз комиссарлары) белән алмаштырыла, әмма аларның составында дворян-алпавытлар өстенлек итә. Шуның белән бергә Вакытлы хөкүмәтнең җирле хакимиятләренә каршы торган Советлар системасы оеша[19].

Совет чорында губерналар системасын бетерү

1920–1930 еллардагы административ-территориаль реформалар нәтиҗәсендә губерна, Россия дәүләтенең 200 елдан артык тарихы булган төп административ берәмлек буларак, юкка чыгарыла.

1917–1929 еллар (совет чоры)

Төп мәкалә: РСФСРның административ-территориаль бүленеше тарихы  [рус.] (тат.

1917 елгы Октябрь революциясеннән соң башлангыч губерна бүленеше сакланып кала, ләкин иске губерна аппараты тулысынча бетерелә. Аның урынына совет хакимиятенең яңа органнары булдырыла, аларны Советларның губерна съездында сайлана торган губерна башкарма комитеты (губисполком) җитәкли.

1917 елга Россия империясендә 78 губерна исәпләнә[21]. Шуларның 25 е 1917–1920 елларда Польшага, Финляндиягә, Балтыйк буе илләренә күчә. 1917–1923 елларда губерналарны ваклау процессы бара. РСФСР чикләрендә актив рәвештә милли автономияләр төзелә, илнең бөтен территориясендә яңа губерналар оештырыла. СССР оешканнан соң күп тә үтми, 1923 елда, СССР Дәүләт планы тарафыннан илнең яңа административ-территориаль бүленеше планы эшләнә.

Губерналарны тулысынча бетерү 1923–1929 елларда өч баскычлы идарә системасына (үзәк – өлкә/край – район) күчү программасы кысаларында бара. Шулай итеп, губерна рәсми административ берәмлек буларак 1920 нче еллар ахырына СССРда яшәүдән туктый[22][7][23].

Губерналарны өйрәнү чыганаклары

Аерым губерналарның тарихын, икътисадын һәм мәдәниятен өйрәнү өчен мөһим чыганак булып, нигездә XIX–XX гасыр башында губерна статистика комитетлары һәм башка җирле оешмалар тарафыннан чыгарылган рәсми универсаль белешмә басмалар — Россия империясе губерналарының һәм өлкәләренең истәлек китаплары санала. Төбәкләрнең чиркәү һәм дөньяви тормышы турында мәгълүматларны үз эченә алган Епархия истәлек китаплары һәм Адрес-календарьләр дә кыйммәтле белешмә басмалар булып тора. Бу чыганакларда бай статистик, белешмә һәм тарихи-туган якны өйрәнү материалы тупланган[24][25][26].

Губернага бүленешнең хәзерге мирасы

1923–1929 елларда губерналарның бетерелүе тарихи-территориаль дәвамчылыкның тулысынча өзелүен аңлатмый. Губернага бүленеш мирасы берничә аспектта күзәтелә:

  • Чикләрнең дәвамчанлыгы. 1930 нчы елларда РСФСРда күпчелек өлкәләрне һәм крайларны оештырганда, нигез итеп еш кына революциягә кадәрге губерналарның чикләре алына, алар кайчак берләштерелгән яки бүленгән була. Мәсәлән, хәзерге Ярославль, Кострома, Владимир өлкәләренең территорияләре гомумән алганда шул ук исемдәге революциягә кадәрге губерналарныкына туры килә. Мәскәү өлкәсенең чикләре, күрше губерналарның өлешләре хисабына киңәйтелеп, күп очракта Мәскәү губернасының сызымнарын кабатлый[23]. Бу идарә итү, ресурсларны исәпкә алу һәм төбәк үзаңын формалаштыру өчен тотрыклы нигез булып тора.
  • Административ үзәкләр. Барлык губерна шәһәрләре диярлек, территорияләрнең тарихи яктан урнашкан социаль-икътисади һәм мәдәни тартымын раслап, яңа төбәкләрнең (өлкә яки край үзәкләренең) административ үзәкләре статусын саклап кала.
  • Тарихи контекст һәм мәдәни хәтер. «Губерна» термины туган якны өйрәнүдә, тарих фәнендә һәм мәдәни проектларда төбәк тарихының революциягә кадәрге чорын билгеләү өчен актив кулланыла. Бу — XVIII–XX гасыр башына багышланган фәнни хезмәтләрдә стандарт термин. Берничә төбәктә губерна чоры үткәненә нигезләнгән туристик һәм мәдәни брендлар (мәсәлән, «Кострома губернасы», «Сембер губернасы») яшәп килә, бу исә җирле дәрәҗәдә тарихи хәтернең саклануын ассызыклый[27][28].

Искәрмәләр

  1. ↑ Губерния // Большая российская энциклопедия - электронная версия (рус.). old.bigenc.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 6 февраль 2026.
  2. ↑ Пашенцева Д. Д. Местные губернские органы в Российской империи ХIХ века // Образование и право : журнал. — 2021. — № 3. — С. 423-426.
  3. ↑ 1 2 Шушунова Е. В. Законодательство о региональном управлении в России XIX в.: историко-правовой анализ // Юридическая наука и практика: Вестник Нижегородской академии МВД России : журнал. — 2011. — № 11 (14). — С. 68-71.
  4. ↑ 1 2 Миронов Б. Н. Социальная история России периода империи (XVIII — начало XX в.). — СПб.: Дмитрий Буланин, 2003. — Т. 1. — С. 145-180. — ISBN 5-86007-394-5.
  5. ↑ Ананьич Б. В. и др. Губернии Российской империи. История и руководители. 1708-1917 / отв. ред. Б. В. Ананьич. — М.: Объединённая редакция МВД России, 2003. — С. 45-67. — ISBN 5-8129-0071-X.
  6. ↑ Герасименко Г. А. Земское самоуправление в России. — М.: Наука, 1990. — С. 89-124. — ISBN 5-02-008946-6.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 6 Тархов С. А. Историческая эволюция административно-территориального и политического деления России (рус.). Демоскоп (17 февраль 2003). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 февраль 2026.
  8. ↑ Губернская реформа 1707–1710 (рус.). Большая российская энциклопедия. Мөрәҗәгать итү датасы: 6 февраль 2026.
  9. ↑ / Б. В. Ананьич [и др.]; отв. ред. Б. В. Ананьич. — Объединённая редакция МВД России.
  10. ↑ Губерния // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.
  11. ↑ 1 2 Гогенко Л. А. Губернские реформы и губернаторское управление в России в XVIII в // Вестник Тамбовского университета. Серия: Гуманитарные науки : журнал. — 2011. — № 7 (99). — С. 193-199.
  12. ↑ Губернская реформа 1775 года (рус.). Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина. Мөрәҗәгать итү датасы: 6 февраль 2026.
  13. ↑ Киселев Н. Заметка о делении России на губернии (рус.). Руниверс. Мөрәҗәгать итү датасы: 6 февраль 2026.
  14. ↑ Генерал-губернаторство в системе местного управления России (рус.). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 февраль 2026.
  15. ↑ И. Г. Напалкова. Эволюция территориальных преобразований в России // Регионология (рус.). regionsar.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 6 февраль 2026.
  16. ↑ Проект Государственной уставной грамоты Российской империи 1818-1820 гг. Музей истории российских реформ имени П. А. Столыпина (рус.). museumreforms.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 6 февраль 2026.
  17. ↑ Злобин Ю. П. Законодательное обеспечение института генерал-губернаторской власти в России в первой половине XIX века // Известия Самарского научного центра Российской академии наук : журнал. — 2011. — № 3 (2). — С. 363-369.
  18. ↑ Губерния (рус.). www.booksite.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 6 февраль 2026.
  19. ↑ 1 2 Губернии Российской империи. История и руководители. 1708-1917: исторические данные об образовании губерний, областей, градоначальств и других частей Внутреннего управления империи с указанием высших чинов этого Управления в хронологическом порядке по 1 ноября 1902 г. / Б. В. Ананьич [и др.]; отв. ред. Б. В. Ананьич. — Москва: Объединённая редакция МВД России, 2003. — 479 с. — ISBN 5-8129-0071-X.
  20. ↑ Абрамов В. Ф. Земская контрреформа 1890 г. // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: История России. — 2010. — № 2. — С. 39–51.
  21. ↑ Сазонова Т. Под колпаком у АТД (рус.). Родина (16 апрель 2015). Мөрәҗәгать итү датасы: 6 февраль 2026.
  22. ↑ Территориальные образования (1917-1922) (00159) (рус.). Великая Страна СССР. Мөрәҗәгать итү датасы: 6 февраль 2026.
  23. ↑ 1 2 Тархов С. А. Изменение административно-территориального деления России за последние 300 лет // География : журнал. — 2001. — № 15. — С. 1–32.
  24. ↑ Раздорский А. И. Памятные книжки губерний и областей Российской империи (середина 1830-х — 1917 г.): Сводный каталог-репертуар. — СПб.: Дмитрий Буланин, 2008. — 687 с. — ISBN 978-5-86007-567-3.
  25. ↑ Раздорский А. И. Справочные издания епархий Русской православной церкви (1861–1915): Сводный каталог и указатель содержания. — 2-е изд., доп. и испр.. — СПб.: Дмитрий Буланин, 2011. — 672 с. — ISBN 978-5-86007-667-0.
  26. ↑ Тархов С. Сосуществование старых и новых единиц в 1917-1923 гг. // География. № 21/2001 (рус.). geo.1sept.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 6 февраль 2026.
  27. ↑ Административно-территориальное деление Союза ССР. — М.: Власть Советов, 1929. — С. X-XV.
  28. ↑ Атлас СССР. — М.: Главное управление геодезии и картографии (ГУГК), 1984. — С. 22-23.

Әдәбият

  • Алексушин Г. В. Самарские губернаторы. — Самара: Самарский дом печати, 1996. — 315 с.
  • Блинов И. Губернаторы. Историко-юридический очерк.. — Калып:Спб., 1905. — 365 с.
  • Лысенко Л. М. Губернаторы и генерал-губернаторы Российской империи (XVIII - начало XX века). — М.: Изд. МПГУ, 2001. — 358 с. — ISBN 5-7042-0972-6. Издание содержит полный список всех губернаторов и генерал-губернаторов.
  • Раздорский А. И. Памятные книжки губерний и областей Российской империи (середина 1830-х — 1917 г.): Сводный каталог-репертуар. — СПб.: Дмитрий Буланин, 2008. — 687 с. — ISBN 978-5-86007-567-3.
  • Раздорский А. И. Справочные издания епархий Русской православной церкви (1861–1915): Сводный каталог и указатель содержания. — 2-е изд., доп. и испр.. — СПб.: Дмитрий Буланин, 2011. — 672 с. — ISBN 978-5-86007-667-0.

Сылтамалар

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр