Россия Республикасы

Россия Республикасы Директория тарафыннан игълан ителә, бу Вакытлы хөкүмәтнең 1917 елның 1 (14) сентябрендәге карарында теркәлгән^[3] . Алга таба Оештыру җыелышы тарафыннан дәүләт төзелеше турында карар чыгарылачак дип фаразлана, моның өчен ул сайланган була^{[~ 2]}. Аннары 1918 елның 6 (19) гыйнварында Бөтенроссия Оештыру Җыелышы тарафыннан сайланган «Россия Демократик Федератив Республикасы» исеме барлыкка килә. Җыелыш карарлары соңыннан Халык Комиссарлары Шурасы тарафыннан кире кагыла, ләкин КОМУЧ (Самар) тарафыннан таныла.

Россиянең Вакытлы хөкүмәте бәреп төшерелгәннән соң, совет хакимияте тарафыннан республика өчен яңа исем — РСФСР^{[~ 3]} кертелгәнче, «Россия Республикасы» атамасы башта рәсми буларак кулланыла.

Гражданнар сугышында большевикларга каршы чыккан Аклар хәрәкәте, үз чиратында, «алдан хәл итмәү» принцибын декларацияли һәм, Уфа дәүләт киңәшмәсеннән башлап, рәсми рәвештә Россия дәүләте атамасын куллана^[7].

Вакытлы хөкүмәт каршындагы Россия Республикасының дәүләт структурасы вакытлы дәүләт хакимияте органнарыннан торган.

• Вакытлы хөкүмәт башкарма һәм закон чыгару хакимиятенең иң югары органы. Министр-Рәис җитәкчелегендә эшләгән һәм Оештыру җыелышы чакырылганчы илдә идарә итү бурычын бшкарган. Министр-Рәисләр: кенәз Георгий Львов (1917 елның 14 мартыннан 6 августына кадәр) һәм Александр Керенский (1917 елның 6 августыннан). 1917 елгы Октябрь инкыйлабы нәтиҗәсендә вакытлы хөкүмәт хакимиятен югалтты^[8];
• Россия Республикасының Вакытлы советы — вакытлы парламент (Предпарламент), башта Оештыру җыелышы чакырылганчы закон чыгару органы булырга чакырыла, ләкин соңрак Вакытлы хөкүмәт каршындагы киңәшмә органы гына булып кала. Рәисе — Н. Д. Авксентьев. Халык Комиссарлары Шурасы тарафыннан таратылды^[9].

Моннан тыш, Вакытлы хөкүмәт тарафыннан берничә комиссия төзелә, аларда Россиянең киләчәк Дәүләт төзелеше проектлары, шул исәптән яңа төп кануннар (Конституцияләр) эшләнә. Россия империясенең барлык учреждениеләре диярлек эшли, аерым алганда, Хөкүмәт сенаты да, ул соңрак большевиклар тарафыннан 1 нче номерлы мәхкәмә турындагы Декрет буенча таратылган.

Вакытлы хөкүмәт каршындагы махсус комиссия тарафыннан эшләнгән «Россиянең дәүләт төзелеше турында» карарына нигезләнгән Конституция проекты буенча Россия 1 елга парламент тарафыннан сайланучы президент җитәкчелегендәге федератив республика дип игълан ителә.

• Гражданлык хокуклары һәм бурычлары:

Республиканың 20 яшькә җиткән барлык гражданнарына сайлау хокукы бирелә. Әмма гражданнарның уңай хокукларының «гамәли чишелешләре юк» дип күрсәтелә. Россия империясенең күп кенә гражданлык бурычлары сакланган, шул исәптән хәрби, салым һ. б.

• Парламент:

Конституция проекты нигезендә, Россиядә закон чыгару хакимияте ике палаталы парламентка йөкләтелә.

Югары палата — Дәүләт Советы депутатлары өлкә парламентлары — сеймнар тарафыннан сайланырга тиеш.

Түбән палатага — Дәүләт Думасына сайлаулар гомуми сайлау хокукы нигезендә үткәрелергә тиеш.

Парламент вәкаләтләренә, закон чыгару хакимиятеннән тыш, ике палатада да күпчелек тавыш белән Россия Президентын сайлау да керә.

• Президент:

Республикада дәүләт башлыгы итеп президент игълан ителә. Ул парламент тарафыннан 1 елга сайлана. Президент вәкаләтләре шактый киң була, аерым алганда:

— Чиновникларны билгеләү һәм эштән азат итү (министрларга кадәр);

— Армия белән җитәкчелек итү һәм Россиянең тышкы сәясәтен билгеләү;

— Закон чыгару инициативасы хокукы: Президент исеменнән закон проектлары парламентка (ә ул сайланганчы — Бөтенроссия Оештыру җыелышына) кертелә;

— Законнарның үтәлешен күзәтү, хөкүмәт башлыгы функцияләрен гамәлгә ашыру;

— Мәхкәмә учреждениеләреннән тыш, хөкүмәт учреждениеләре төзелешен, составын һәм эшләү тәртибен билгеләү;

— Идарәнең барлык эшләрен хәл итү.

Шулай итеп, президент (парламент тарафыннан) императорны алыштыру дип уйланыла.

1917 елның гыйнварыннан Петроград сәяси стачкалар дулкынын кичерә: 9 гыйнвар (200 мең кеше баш күтәрә), 14 (27) февраль, 17 февраль (2 март). Бу гадәти завод митингларыннан массакүләм урам гамәлләренә һәм ачык сәяси көрәшкә күчүнең башы була^[10].

23 февральдә (8 мартта) Петроградта «Долой сугышны», «Долой самодержавиене», «Икмәк!» лозунглары астында митинглар һәм забастовкалар башлана, тиздән массакүләм тәртипсезлекләргә әйләнә; 90 мең кеше баш күтәрә. Стачкалар һәм сәяси чыгышлар Россия монархы хакимиятенә каршы гомуми сәяси көрәшкә әверелә башлый^[10].

24-25 февральдә 240 мең эшчене колачлаган гомуми забастовка башлана. Петроград камалыш хәлендә дип игълан ителә, Николай II указы белән Дәүләт Думасы утырышлары туктатыла. Шәһәргә гаскәр кертелә, ләкин солдатлар эшчеләргә атудан баш тарта^[10].

1917 елның 26 февралендә (11 мартында) демонстрантларның колонналары шәһәр үзәгенә таба хәрәкәт итә. Полиция белән берничә бәрелеш булып ала, кичкә полиция шәһәр үзәген демонстрантлардан чистарта.

27 февральдә (12 мартта) гомуми забастовка кораллы күтәрелешкә әверелә, Петроград артиллерия складыннан гына да эшчеләр 40 мең винтовка һәм 30 мең револьвер ала. 27 февраль иртәсендә Волынск полкы запас батальонының 600 кешедән торган өйрәнү командасы баш күтәрә. Команда башлыгы үтерелә. Волынск полкына Литва һәм Преображенский полклары кушыла.

Гомуми забастовка кораллы күтәрелешкә әверелә, гаскәрләрнең күтәрелүчеләр ягына күпләп күчүе башлана һәм шәһәрнең мөһим пунктларын, хөкүмәт биналарын биләгән баш күтәрүче солдатлар саны 66 700 җитә, министрлар кулга алына. 27 февраль иртәсендә баш күтәргән солдатларның саны — 10 мең, көндез — 26 мең, кичен — 66 мең, икенче көнне — 127 мең, 1 мартта — 170 мең, ягъни Петроградның бөтен гарнизоны. Дума сайлау алдында тора: күтәрелешкә кушылырга һәм хәрәкәтне үзләштерергә тырышырга, яисә патшалык белән бергә һәлак булырга. Октябрист М. Родзянко рәислегендә төзелгән Дәүләт думасының Вакытлы комитеты 28 февральгә каршы төндә яңа хөкүмәт төзү инициативасын үз өстенә алуын игълан итә.

Шул ук вакытта Таврия сараенда Н. С. Чхеидзе һәм А. Ф. Керенский җитәкчелегендә Петроград советы төзелә^[11].

2 (15) мартта Николай II үзе һәм улы өчен Михаил Александрович файдасына тәхеттән баш тарта, ләкин Михаил хакимиятне кабул итәргә батырчылык итми, чөнки аның бернинди дә чын көче булмаган һәм, югары хакимиятне кабул итүдән баш тарту турында акт чыгарып, Оештыру җыелышы чакырылганга кадәр бөтен хакимиятне Вакытлы хөкүмәткә тапшыра, ул исә Россиядә булачак идарә итү формасы турындагы мәсьәләне хәл итәргә тиеш булган, шул ук вакытта монархиянең кире кайтауы да читтә калмый. Дәүләт Думасының Вакытлы комитеты кенәз Львов җитәкчелегендә Вакытлы хөкүмәт төзи, соңрак аны социалист Керенский алыштыра. Вакытлы Хөкүмәт Оештыру җыелышына сайлаулар игълан итә.

Тагын да элегрәк эшче һәм солдат депутатларының Петроград советы сайлана. 1 (14) мартта Петроград Советы «армияне демократизацияләү турында» 1 нче боерык чыгара. Бу боерык белән Совет Петроград гарнизонын үзенең сәяси җитәкчелегенә буйсындыра һәм Дума комитетын армияне үз мәнфәгатьләрендә куллану мөмкинлегеннән мәхрүм итә. Илдә ике хакимлек урнаша.

Февраль инкыйлабының беренче атналарында матбугат эшләре буенча комитетлар, полиция һәм жандарм идарәләре бетерелә. Бетерелгән вазыйфалар һәм учреждениеләр Вакытлы хөкүмәт комиссарлары белән алыштырыла.

3 (16) мартта яңа юстиция министры Керенский Петроград присяжныйлар советы әгъзалары белән очраша, ул аларны министрлыкның якын вакытка эш программасы белән таныштыра: җинаять, гражданлык, мәхкәмә эшләре һәм мәхкәмә төзелеше законнарын яңадан карау. «Яһүдләрнең тигез хокуклылыгы» игълан ителә, хатын-кызларга сәяси хокуклар бирелә. Алга таба шулай ук элеккеге вазыйфаи һәм шәхси затларны тикшерү һәм мәхкәмәгә тапшыру өчен махсус комиссия төзелә. Комиссия эше нәтиҗәләре буенча, аерым алганда, элеккеге хәрби министр, генерал В. А. Сухомлинов Сенат тарафыннан гомерлек сөргенгә хөкем ителә, ул Россия армиясенең сугышка әзерләнмәвендә гаепле дип таныла. Тикшерү фигурантларының күбесе аларның эшчәнлегендә җинаять составы булмау сәбәпле азат ителә.

1917 елның 2 (15) мартында Керенский ил прокурорларына барлык сәяси тоткыннарны азат итәргә (һәм аларга яңа хөкүмәт исеменнән котлаулар җиткерергә) күрсәтмә бирә.

6 (19) мартта — Россиядә сәяси тоткыннарга амнистия игълан ителә. Әмма җинаять өчен хөкем ителгәннәр дә үзләрен азат итүне таләп итәләр (аларның бер өлеше Петроградта үз тәртибе белән азат ителә), һәм ил буйлап төрмә фетнәләре дулкыны башлана. Нәтиҗәдә, 17 (30) мартта Вакытлы хөкүмәт «Гомумҗинаятьләр кылган затларның язмышын җиңеләйтү турында» карар чыгара. Аның буенча аз вакытка хөкем ителгәннәр тиз арада азат ителә, каторгага хөкем ителгәннәр өчен сроклар яртыга кыскартыла, ә үлем җәзасы 15 ел каторгага алыштырыла. 1917 елның 1 мартына 104,7 мең тоткынның 88 меңнән артыгы азат ителә, шуларның 5,7 меңе генә сәяси тоткыннар була. Моның нәтиҗәсе элекке профессиональ полиция урынына ашыгыч рәвештә оештырылган милиция җиңә алмаган җинаятьчелек арту була. Мәсәлән, 1917 елның язында Мәскәүдә 20 меңнән артык җинаять теркәлгән, ә 1916 елда шул ук чорда — 3,7 меңнән артмый^[12].

25 мартта Вакытлы хөкүмәт тарафыннан икмәкне дәүләт карамагына (икмәккә монополия) тапшыру турында закон чыгарыла. Аның нигезендә «узган еллардагы, 1916 елгы һәм киләчәк 1917 елгы икмәкнең, азык-төлек һәм азык уңышының бөтен күләме, хуҗаның азык-төлек һәм хуҗалык ихтыяҗлары өчен кирәкле запасын тотып калганнан соң, икмәк исәпкә алынганнан бирле дәүләт карамагына ныклы бәядән буенча керә һәм бары тик дәүләт азык-төлек органнары тарафыннан гына тартып алына».

1917 елның 18 апрелендә (1 май) Вакытлы хөкүмәт Россия союздашларына чит ил эшләре министры П. Милюков имзалаган нота җибәрә, анда Россия сепаратистик тынычлык төзергә уйлый дигән имеш-мимешләр кире кагыла. Нотада «бөтен халыкның дөнья сугышын хәлиткеч ахырына җиткерү омтылышы» турында әйтелгән була. 20 апрельдә бу нота бастырылгач, Вакытлы хөкүмәт урнашкан Мариин сараена «Долой Милюковны!», «Милюковны отставкага» плакатлары белән берничә хәрби бүлек килә.

20 һәм 21 апрельдә Вакытлы хөкүмәт тарафдарларының «Милюковка — ышаныч», «Яшәсен Вакытлы хөкүмәт» лозунглары белән демонстрацияләр үткәрәләр. Аларга каршы 21 апрельдә «Долой сугышны!», «Долой Вакытлы хөкүмәтне», «Бөтен власть Советларга!» лозунглары белән кораллы эшчеләр демонстрациясе оештырыла. Бу демонстрантлар хөкүмәт тарафдарларына һөҗүм итәләр, үтерелгәннәр һәм яралылар була.

1917 елның 29 апрелендә хәрби министр А. Гучков отставкага китә, ә 2 майда Вакытлы хөкүмәтнең башка әгъзалары басымы астында Милюков та отставкага китә. Вакытлы хөкүмәтнең беренче хөкүмәт кризисы 1917 елның 5 маенда эсерлар һәм меньшевиклар катнашында коалицион хөкүмәт төзү белән тәмамлана, аның башлыгы булып Г. Львов кала^[13].

1917 елның маенда Украина Үзәк Радасы Вакытлы хөкүмәттән Украинага киң мохтарият бирүне һәм Украина хәрби частьләрен булдыруны таләп итә. Хөкүмәт төбәкләрдә барган хәлләр өстеннән контрольне югалта. Җирле советларның башкарма комитетлары үз белдеге белән салымнар кертә, үз җирләреннән кайбер товарларны чыгаруны тыя. 17 майда Кронштадт эшче һәм солдат депутатлары советы Кронштадттагы Вакытлы хөкүмәтнең барлык вәкилләрен үзләренеке белән алыштырырга, ә калган Россия белән Петроград советы аша җайлау турында карар итә.

1917 елның маенда Вакытлы хөкүмәт Азык-төлек министрлыгын оештыра, аны 1917 елның 5 (18) маеннан 1917 елның 25 сентябренә (8 октябренә) кадәр публицист А. В. Пешехонов җитәкли. Ул икмәк монополиясен тормышка ашырырга омтыла. Ләкин артык исәпләү омтылышлары халыкның каршылык күрсәтүе (кайвакыт көч куллану белән дә) аркасында күренеп торган нәтиҗәләргә ирешмәгән.

Армиядә хәрби дисциплина аксый. Бөтен частьлар боерыкларны үтәүдән баш тарта. Яраксыз командирлар үз кул астындагылар белән алыштырыла һәм куыла. Дошман белән кардәшлек башлана. Яңа хәрби министр А. Ф. Керенский хәрби частьлар буйлап йөри һәм солдатларны үз бурычларын үтәргә өнди.

1917 елның 3 (16) июнендә эшче һәм солдат депутатлары Советларының I Бөтенроссия корылтае ачыла. Большевикларның бөтен хакимиятне советларга тапшыруны таләп итү тәкъдименә карамастан, корылтай Вакытлы хөкүмәтне һәм җиңүгә кадәр сугышны хуплаучы резолюция кабул итә.

1917 елның 7 (20) июнендә Вакытлыча хөкүмәт Петроград читендәге элеккеге патша министры Дурновоның дачасын рөхсәтсез басып алган анархистларны куып чыгарырга карар кыла. Бу дачада шулай ук Выборг районы эшчеләр клубы һәм профсоюзлар учреждениеләре урнашкан була. Моңа җавап итеп, 1917 елның 8 (21) июнендә Петроградның 29 завод эшчеләре баш күтәрә. РСДРП(б) ның Үзәк һәм Петроград комитетлары, күтәрелешкә оешкан характер бирү өчен, шул ук көнне 1917 елның 10 (23) июненә эшчеләр һәм солдатларның тыныч демонстрациясен билгелиләр. Әмма 1917 елның 9 (22) июнендәге Советлар корылтае бу демонстрацияне тыя.

1917 елның 14 (27) июнендә Советлар корылтае 1917 елның 18 июнендә (1 июлендә) Вакытлы хөкүмәтне яклап демонстрация үткәрү турында карар кабул итә. Ләкин 500 меңгә якын кеше катнашкан демонстрациядә большевиклар тарафдарлары «Бөтен хакимият Советларга!», «Долой 10 министр-капиталист!», «Икмәк, тынычлык, ирек!» лозунгларын күтәреп чыгалар. Шул ук лозунглар астында Мәскәү, Минск, Иваново-Вознесенск, Тверь, Түбән Новгород, Харьков һ. б. шәһәрләрдә демонстрацияләр үткәрелә.

18 июньдә Дурново дачасындагы анархистлар демонстрантларны хөкүмәткә каршы эшчәнлек өчен кулга алынган берничә кеше тотылган төрмәгә алып килә. Аларның таләбе буенча кулга алынган җиде кеше иреккә чыгарыла һәм Дурново дачасына озатыла. Моңа җавап итеп, 1917 елның 19 июнендә (2 июлендә) иртән хөкүмәт гаскәрләре дачаны басып ала һәм 60 кеше кулга алына. Кулга алынганнар арасында Кронштадт матросы Железняков та була һәм шуңа бәйле рәвештә Кронштадт «республикасы» юстиция министрыннан кулга алынганнарны чыгарырга таләп итә, кулларына корал тотып Петроградка бару белән куркыта.

1917 елның башыннан апрель ахырына Россия армиясенең зур һөҗүме планлаштырылган була. Ләкин гаскәрләрнең таркалуы һөҗүмне билгеләнгән вакытта үткәрүне мөмкинлек бирми. Ул июнь ахырына кичектерелә. Фронт командующийлары белән киңәшмәдән соң Югары Баш командующий генерал М. В. Алексеев 1917 елның 30 мартында (12 апрелендә) һөҗүмгә әзерлек турында 2647 номерлы директивага кул куя. 1917 елның 22 маенда (4 июнендә) хәрби һәм диңгез министры Керенский кушуы буенча Вакытлы хөкүмәт генерал Алексеевны Югары Баш командующий вазыйфасыннан азат итә, аны генерал Брусилов белән алыштыра. 1917 елның 16 (29) июнендә Злочев һәм Бржезаны районнарыннан Львовка гомуми юнәлештә һөҗүм башлана. Беренче ике көн һөҗүм итүчеләргә бераз тактик уңыш китерә. Ләкин соңыннан һөҗүм туктала. Гаскәрләр боерыклар һәм митинглар турында фикер алыша башлый, һөҗүмне дәвам итүдән баш тарталар. Нәтиҗәдә, тере көч һәм техникада шактый өстенлеккә карамастан, һөҗүм уңышсыз була һәм 1917 елның 20 июнендә (3 июлендә) туктатыла.

2 июльдә Украина Үзәк Радасы белән сөйләшүләрдән соң Вакытлы хөкүмәт Украинадагы төбәк эшләре белән идарә итүнең югары органы итеп махсус орган — секретариат билгеләү турында карар кабул итә, аның составы Үзәк Рада белән килешү буенча хөкүмәт тарафыннан билгеләнергә тиеш була. Шулай ук аерым хәрби частьларны бары тик украиннар белән комплектлау вәгъдә ителгән иде. Бу карар белән кадетлар партиясеннән Вакытлы хөкүмәт әгъзалары — А. И. Шингарёв, Д. И. Шаховской, А. А. Мануйлов һәм В. А. Степанов катгый килешмиләр. Алар отставкага китәләр.

3 июльдә Петроград урамнарында пулемётлар белән коралланган машиналар пәйда була. Берничә завод эшчеләре баш күтәрә. Бу көнне кич белән Петроград Советы утырыш уздырган Таврия сараена «Долой министр-капиталистлар!» плакатлары белән 1-нче пулемёт полкы һәм кораллы эшче-кызыл гвардиячеләр отрядлары килә. Биш меңләп солдат һәм эшчеләр төркеме РСДРП (б)-ның Үзәк һәм Петроград комитетлары урнашкан Кшесинская йортына килә.

4 июльдә Таврия сараена кораллы солдатлар һәм эшчеләр килүен дәвам итә. Аларга Кронштадттан килгән матросларның зур (10 меңгә кадәр сугышчы) кораллы отряды кушыла. Шул ук вакытта Кшесинская йорты алдындагы митинглар туктамый, аның балконыннан большевик ораторлар үз чыгышларын ясыйлар. Бу көнне демонстрантлар алдында В. И. Ленин да чыгыш ясый, ул 4 июль иртәсендә Финляндиядән Петроградка ашыгыч рәвештә килә^[14].

Вакытлы хөкүмәткә тугры булган гаскәрләр белән кораллы бәрелешләр башлана. Солдатларның кәефен бозган хәлләрнең берсе 5 июльдә «Тере сүз» газетасында немец хакимиятләре тарафыннан большевикларны финанслау турында бастырылган хәбәр була.

1917 елның 6 (19) июлендә Кшесинская йорты, Дурново дачасы һәм Петропавловск ныгытмасы большевиклардан, солдатлардан һәм Кронштадт матросларыннан чистартыла. Махсус тикшерү комиссиясе төзелә. Хөкүмәткә каршы гамәлләре өчен В. И. Ленин, Г. Е. Зиновьев, Л. Д. Троцкий, А. В. Луначарский, А. М. Коллонтай, М. Ю. Козловский, Ф. Ф. Раскольников, С. Г. Рошаль, Я. С. Ганецкий һ. б. большевиклар җаваплылыкка тартыла. Ләкин Ленин кулга алынудан качып котыла.

8 июльдә Вакытлы хөкүмәт башлыгы Г. Е. Львов отставкага китә, чөнки ул социалистлар (эсерлар һәм меньшевиклар) тәкъдим иткән республиканы тиз арада игълан итүгә һәм җирне социальләштерүгә каршы чыга. Хөкүмәт башлыгы А. Ф. Керенский була.

Июль кризисы кызган вакытта фин сеймы Финляндиянең Россиядән бәйсезлеген игълан итә һәм Вакытлыча хөкүмәтнең вәкаләтләрен хәрби һәм тышкы сәясәт мәсьәләләре белән чикли. 1917 елның 12 (25) июлендә Сейм Вакытлы хөкүмәткә «Финляндиянең аерылгысыз хокукларын» тану таләбен җибәрә. Моңа җавап итеп 1917 елның 18 (31) июлендә Вакытлы хөкүмәт сеймны тарата һәм яңа сайлаулар билгели.

1917 елның 6 (19) июлендә Австрия-Германия гаскәрләре Злочев районыннан Тарнополь юнәлешендә контрһөҗүм итә һәм 11-нче армия фронтын өзә, бу 7-нче һәм 8-нче армияләрнең чигенүенә китерә. Австрия-Германия гаскәрләре, аз гына каршылык белән очрашып, алга китәләр һәм 1917 елның 15 (28) июлендә рус гаскәрләре Брода, Збараж, Збрук елгалары сызыгында туктыйлар. Көньяк-Көнбатыш фронтында үтерелгән, яраланган һәм әсирләр югалтулары 1968 офицер һәм 56 361 солдат тәшкил итә

1917 елның 12 (25) июлендә фронтта үлем җәзасы кайтарыла. 1917 елның 19 июлендә (1 августында) Керенский яңа Югары Баш командующий итеп — генерал Л. Г. Корниловны билгели.

1917 елның 25 июлендә (7 августында) яңа коалицион Вакытлы хөкүмәт төзелә.

1917 елның 13-15 (28) августында Мәскәүдә Дәүләт киңәшмәсе дип аталган киңәшмә уза. Анда эшче һәм солдат депутатлары Советларының Бөтенроссия үзәк башкарма комитеты вәкилләре, крестьян депутатлары Советлары һәм фронт вәкилләре, дүрт чакырылыш Дәүләт Думасы әгъзалары, шәһәр һәм җир үзидарәләре, сәүдә-сәнәгать оешмалары, авыл хуҗалыгы җәмгыятьләре һәм җир хуҗалары оешмалары, университетлар һәм башка югары уку оешмалары, профсоюзлар, кооперативлар һәм милли оешмалар вәкилләре катнаша.

Киңәшмәдә докладларның һәркайсысында диярлек Россиядәге июнь-июль вакыйгаларыннан соң, бигрәк тә фронттагы һөҗүм уңышсызлыгыннан соң эләккән кризисның төрле чагылышлары телгә алына. Дон казак гаскәре атаманы генерал А. М. Калединның чыгышы сизелерлек резонанс тудыра. Барлык казак гаскәрләре исеменнән ул сәясәтне армиядән тулысынча бетерергә, фронт һәм тылны хәрби тәртипләр нигезендә берләштерергә, командирлар хакимиятен торгызырга, советлар һәм комитетларны бетерергә өнди. Югары Баш командующий Корнилов доклады офицерларны үтерү, талау һәм дезертирлык, фронтны деморализацияләү фактларына бай була. Ул белдергәнчә, хөкүмәт «җиңү хакына» «фронтны һәм тылны савыктыру» буенча «билгеләнгән чараларны тәвәккәл һәм ныклап үткәрүне» үз өстенә алырга тиеш ^[15].

Рус армиясе өчен уңышсыз булган Рига операциясеннән соң, 1917 елның 21 августында (3 сентябрендә) Германия гаскәрләре Риганы басып ала.

1917 елның 26 августында (8 сентябрендә) генерал Корнилов "җавапсыз оешмалар"га каршы көрәшү өчен тулы хакимиятне үз өстенә алырга тырыша. Корнилов чыгышындагы Керенский роле ике мәгънәле булып кала: генерал Корнилов тарафдарлары аның гамәлләрен хөкүмәт рәисе Керенский тарафыннан тулысынча санкцияләнгән, соңыннан ул үз сүзләреннән баш тарткан дип саный. Генерал Корнилов җитәкчелегендәге уңнар большевикларны гына түгел, гомумән Советларны да таратырга ниятләгәннәр. Генерал Корниловның фаразланган җиңүе очрагында, Керенский хакимиятне саклап кала алмас иде. Популяр риваять буенча, генерал Корнилов «беренче баганага Ленинны, ә икенчесенә — Керенскийны асарга» вәгъдә иткән була ^[16].

27 август (9 сентябрь) 1917 1917 елның 27 августында (9 сентябрендә) Керенский генерал Корнилов гамәлләрен фетнә дип атый, аны вазыйфасыннан азат итү турында игълан итә һәм үзен Югары Баш командующий итеп билгели.

Үзенең җавап мөрәҗәгатендә генерал Корнилов министр-рәиснең чыгышын ялган дип атый:

Генерал А. М. Крымов Корниловтан үзенең 3-нче кавалерия корпусын Петроградка җибәрү турында боерык ала.

Керенский корниловчыларга каршы көрәшү өчен большевиклар Кызыл гвардиясенә корал бирергә рөхсәт итә. ВЦИК контрреволюциягә каршы халык көрәше комитетын төзи, ул корниловчыларга каршы көрәшкә 60 меңгә кадәр кешене мобилизацияли; һөҗүм итүче солдатларга каршы большевик агитаторлар җибәрелә. Тимер юлчылар да Корниловка каршы чыга. 1917 елның 30 августында (12 сентябрендә) Вакытлы хөкүмәт большевикларны амнистияли. 1917 елның 3 (16) сентябрендә «Крестов» тан Троцкийны чыгаралар.

Большевиклар пропагандалаган 3-нче кавалерия корпусы гаскәрләре Петроградка таба хәрәкәт итүдән баш тартканга күрә, корниловчылар җиңелә. Корнилов һәм аның тарафдарлары кулга алына, ә Крымов үзен атып үтерә.

Кадетлар генерал Корнилов белән теләктәшлек йөзеннән отставкага китәләр, бу тагын бер хөкүмәт кризисын китереп чыгара. Аның нәтиҗәсе 1917 елның 1 (14) сентябрендә Керенский җитәкчелегендәге биш кешедән торган Директория («Эшлекле кабинет») оештырылу һәм Россияне республика дип игълан итү була. 1917 елның сентябре дәвамында шулай ук башка яңа хакимият органнары да барлыкка килә: Демократик киңәшмә һәм Предпарламент. 1917 елның 26 сентябренә (9 октябренә) өченче коалицион хөкүмәт төзелә.

1917 елның октябрендә Германия гаскәрләре уңышлы десант операциясе үткәрә һәм Моонзунд Архипелагын яулап алуга ирешә.

1917 елның ноябренә Вакытлы хөкүмәтнең үсә барган анархияне җиңә алмавы ачык күренә. Сугышучы ил армиясе тиз таркала; 1917 елның февраленнән октябренә кадәр 8 ай эчендә 1,5 миллионга кадәр кеше кача. Продразвёрстка сәясәте уңышсыз була, Петроградта һәм Мәскәүдә икмәк нормалары тәүлегенә бер кешегә 0,5 фунтка кадәр киметелә. Шәһәрләрдә баш күтәрү хәрәкәте һәм авылларда алпавыт җирләрен үз кулларына алу кискен арта.

Бу фонда 1917 елның август-октябрендә актив рәвештә «Советларны большевизацияләү» бара. 1917 елның ноябрь башына большевиклар Петроград Советында 90 %ка кадәр урыннарны, Мәскәү Советында 60 %ка кадәр, эре сәнәгать шәһәрләренең 80 җирле Советында күпчелек урыннарны алып торалар. 1917 елның 17 (30) сентябрендә большевик В. П. Ногин Мәскәү Советы рәисе була, 1917 елның 25 сентябрендә (8 октябрендә) Петросовет рәисе итеп инде 1905 елда Петросовет рәисе булган Троцкий билгеләнә. Солдат комитетлары, беренче чиратта Төньяк һәм Көнбатыш фронтлар, Петроград гарнизоны һәм Центробалт большевиклар ягына күчәләр. Балтыйк флоты депутатларының II съездында флот «хөкүмәткә буйсынмый» дигән резолюция кабул ителә, Балтыйк флоты большевик-сул эсер Үзәк комитеты сайлана.

Октябрь башына илдә эшләүче 974 эшче һәм солдат депутатлары советларының 600е вакытлы хөкүмәтне куып тарату һәм «ике хакимият» системасын юк итү өчен фикерләрен белдергән. Шул ук вакытта крестьян депутатлары Советларын большевизацияләүгә ирешеп булмый; шундый 455 Советның 264-сендә большевик фракцияләре бөтенләй булмаган.

Октябрь аенда яшерен рәвештә Ленин Петроградка кайта. 15 сентябрьдән үк ул үз тарафдарларын Вакытлы хөкүмәткә каршы баш күтәрүгә әзерлек башларга актив рәвештә этәрә башлый. 25 октябрьдә күтәрелеш нәтиҗәсендә Вакытлы хөкүмәт бәреп төшерелә.

Петроградта күтәрелешнең җиңүе Россиядә совет хакимиятен урнаштыруга нигез сала. Ләкин шул ук вакытта Бөтенроссия Оештыру җыелышын чакыру идеясе дә популяр булып кала, аны яклау башкалар белән беррәттән үткән инкыйлабның лозунгы иде. 1917 елның 12 (25) ноябрендә кайда мөмкинлек бар, шунда сайлаулар башлана. Аларны үткәрү буенча комиссия өстеннән контрольне большевиклар бары тик 23 ноябрьдә (6 декабрьдә) генә ала, ул вакытта күпчелек округларда тавыш бирү нәтиҗәләре инде ясалган була. Нәтиҗәләр төбәккә бәйле рәвештә нык аерылып торса да, тулаем алганда Оештыру җыелышы составы буенча эсерларныкы булачагы ачыклана. Бу яңа, ләкин шулай ук «вакытлы» дип саналган хөкүмәтне — Ленин җитәкчелегендәге Халык комиссарлары шурасын тамырдан үзгәртеп кору курсына куркыныч тудыра.

28 ноябрьдә (11 декабрьдә) — җимерелгән Вакытлы хөкүмәт билгеләгән вакытка Петроградка килгән депутатлар эшне башларга тырышалар, ләкин тиздән кызыл гвардиячеләр конвойы астында Смольныйга китереләләр. Икенче көнне Халык Комиссарлары Шурасы декреты белән Оштыру җыелышы делегатларының барлык «шәхси киңәшмәләре» тыела, ә кадетлар партиясе гомумән законнан тыш дип игълан ителә.

8 (21) декабрьдә башкалага Латыш укчылары полкы килеп, стратегик әһәмиятле объектларны, шул исәптән — Таврия сараен саклауга керешә, анда шәһәрдә ким дигәндә 400 депутат җыелганда Җыелыш эшен ачу планлаштырылган була.

1918 елның 5 (18) гыйнварыннан 6 (19) гыйнварына кадәр бөтен халык сайлаган Оештыру Җыелышының бердәнбер утырышы уза, анда җиргә хосусый милекне бетерүне һәм аны җирле үзидарә органнары кулына тапшыруны күздә тоткан «Җир турында» законнан һәм «сугышучы державаларга» солых турында мөрәҗәгатьтән тыш Россия Демократик Федератив Республикасы игълан ителә.

Россия дәүләтен тәшкил иткән халыклар исеменнән, Бөтенроссия Оештыру Җыелышы карар итә: Россия дәүләте – Россия Демократик Федератив Республикасы дип игълан ителә, ул федератив конституция тарафыннан билгеләнгән чикләрдә халыкларны һәм өлкәләрне аерылгысыз союзга берләштерә. Россия дәүләт төзелеше турында карар[17]

«Өлкә төзелеше» моделе унитар самодержавие хакимиятен алыштыру буларак тәкъдим ителә, шул ук вакытта милли мохтариятләр дә булырга рөхсәт ителә.

Большевиклар тарафыннан җыелышны мәҗбүри таратылу сәбәпле актларның берсе дә үтәлми. Ул шулай ук Вакытлы хөкүмәт тарафыннан эшләнгән Конституция проекты да каралмый кала.

Россия Демократик Федератив Республикасы Конституциясе махсус дәүләт комиссиясе тарафыннан әзерләнә. Аның рәсми исеме — «Юридик киңәшмә карамагындагы „Төп дәүләт законнары проектын төзү буенча махсус комиссия“»^[18]. Комиссия рәисе — дәүләт хокукы профессоры Н. И. Лазаревский (соңрак — танылган тарихчы В. М. Гессен). 1917 елның 11 октябрендә Комиссия Конституция проектын төзи башлый, аның нигезендә булачак Россия Оештыру Җыелышы тарафыннан бер елга сайланган президент һәм ике палаталы парламент җитәкчелегендәге буржуаз җөмһүриятне тәкъдим итәргә тиеш була.

Проектта башкарма хакимиятне гамәлгә ашыру Россия Республикасының төп законнары билгеләнгәнче, Оештыру Җыелышы тарафыннан бер елга сайлана торган һәм аның күзәтүе астында һәм Министрлар Советы ярдәмендә эш итүче вакытлы президентка йөкләнергә тиеш дип каралган була. Россия Республикасы гражданнарының хокуклары мәсьәләсе шактый үзенчәлекле хәл ителә. Декларациядә санап үтелгән гражданнарның барлык уңай хокуклары гамәли чишелешкә ия түгел дип күрсәтелгән. Ләкин «Демократик Россия Республикасы» гражданинының төп бурычлары исемлеге (хәрби бурычлар, салым түләүләре һ. б.) шактый конкрет һәм җентекләп эшләнгән^[19].

Юридик киңәшмә каршындагы махсус комиссия составына 30 кеше керә. Анда кадет хокук белгечләре өстенлек итә (А. А. Боголепов, М. М. Винавер, В. М. Гессен, В. Ф. Дерюжинский, С. А. Котляровский, В. Д. Набоков, Б. Э. Нольде һ. б.). Юридик киңәшмә рәисе Н. И. Лазаревский шулай ук Махсус комиссия рәисе булып тора.

Октябрь инкыйлабы «Конституция комиссиясе» эшен өзә. Соңрак «Россия дәүләте Конституциясе» 1919 елда Парижда эшләп бетерелә.

Конституция эчтәлеге^[20]:

I. Гражданлык иреге хокуклары декларациясе һәм аларның гарантиясе. Гражданлык һәм натурализация. (§§ 1, 2 и 18);

II. Федерализм, мохтарият һәм үзидарә принциплары. Закон чыгару учреждениеләренең компетенциясе. (§§ 3 и 15);

III. Дәүләт һәм җирле телләр. (§ 4);

IV. Халык вәкиллеге. (§ 5);

V. Дәүләт башлыгы (Президент), сайлау ысулы, функцияләре. (§ 6);

VI. Мәхкәмәләр оештыру, бәйсезлек, алмаштырылмау, хәрби һәм махсус мәхкәмәләр. (§§ 7 и 10);

VII. Армия. (§ 8);

VIII. Администрацияне оештыру. (§ 9);

IX. Министрлар Советы. (§ 11);

X. Бюджет, заемнар, финанс контроле. (§§ 12 и 13);

XI. Халыкара мөнәсәбәтләр һәм килешүләр. (§ 14);

XII. Конституцияне яңадан карау тәртибе, Конституциянең мәхкәмә гарантиясе. (§ 16);

XIII. Матбугат, герблар, байрак. (§ 17);

1918 елның 8 июнендә Самарда эсерлар Чехословакия корпусы отрядлары ярдәме белән биш кешедән торган Оештыру җыелышы әгъзалары комитеты хакимиятен игълан итәләр (И. М. Брушвит, В. К. Вольский, П. Д. Климушкин, И. П. Нестеров, Б. К. Фортунатов). Комитетның төп бурычлары итеп Россия Демократик Федератив Республикасын немецлардан һәм большевиклардан азат итү юлы белән торгызу һәм гыйнвар карарлары яңадан каралырга тиеш булмаган Оештыру җыелышы эшен яңарту.

Август аена КОМУЧның турыдан-туры хакимияте Самар, Уфа, Сарытау, Сембер һәм Казан губерналарының өлешләренә тарала, шулай ук аны Ырынбур, Урал казаклары баш күтәргән Ижау-Воткинск эшчеләре таный. Комитет легитим дип таныган Вакытлыча Себер хөкүмәте вәкилләре белән сөйләшүләр барышында Уфада большевикларга каршы көчләрнең иң киң вәкиллеге катнашында Дәүләт киңәшмәсен үткәрү турында килешүгә ирешелә. Анда мәҗбүри һәм бик тотрыксыз компромисс нәтиҗәсендә Вакытлы Бөтенроссия хөкүмәте төзелә. 1918 елның 23 сентябрендәге яңа югары хакимиятне төзү акты белән федератив нигездә дәүләт төзелеше таныла, әмма идарәнең республика формасы искә алынмый.