Мостай Кәрим

1919 елның 20 октябрендә Уфа губернасының Керәш авылында крестьян гаиләсендә туа. Милләте — татар^[2], әмма соңрак милләтен «алыштыра».

1941 елда Башкорт дәүләт университетының филология факультетын тәмамлый. Бөек Ватан сугышы башлангач, фронтка китә, элемтәчеләр һәм артиллерия штабы башлыгы булып хезмәт итә. Сугышта күкрәгенә мина ярчыгы эләгеп, авыр яралана.

Госпитальдә дәваланганнан соң, Воронеж фронтында башкорт телендә чыгачак газетага эшкә җибәрелә. Әмма бу басма оештырылмагач, шул ук фронтның «За честь Родины» («Ватан намусы өчен») рус газетасында хәрби хәбәрче булып эшли башлый. Алгы сызыкта булып, мәкаләләр, очерклар һәм новеллалар яза. Биредә ул «Ватан намусы өчен» газетасының татар редакциясендә эшләүче язучылар Әхмәт Ерикәй, Гали Хуҗи һәм Риза Ишморат белән таныша, алар белән дуслыгы гомер буена сузыла.

Башкорт газетасын чыгару проекты туктатылгач, 1943 елда Баш сәяси идарә (Главпур) аны III Украина фронтының «Советский воин» («Совет сугышчысы») газетасының татар редакциясенә махсус хәбәрче итеп күчерә. Бу редакциядә (мөхәррире — капитан Мәхмүд Максуд) ике елга якын хезмәт итә^[5][6].

Сугыштан соң үзен тулысынча иҗади һәм иҗтимагый эшчәнлеккә багышлый.

Әдәби иҗатка 1930 елларда килә. Беренче шигырьләре Чишмә районының «Сталинчы» (хәзерге «Чишмә») газетасында татар телендә басылып чыга^[7].

Башкорт телендә «Отряд кузгалды» (1938) һәм «Язгы тавышлар» (1941) исемле шигырь китаплары дөнья күрә. Гомумән, ул — 100дән артык шигъри һәм проза әсәрләреннән торган китап, 10 нан артык пьеса авторы.

Мостай Кәрим — 100 дән артык шигъри һәм чәчмә әсәрләр җыентыгы, 10 нан артык драма әсәре авторы.

Аның «Кара сулар», «Кайту», «Европа-Азия», «Заманнар» исемле шигырь һәм поэма җыентыклары; «Айгөл иле», «Кыз урлау», «Ай тотылган төндә», «Салават. Өн аралаш җиде төш», «Ташлама утны, Прометей!» пьесалары; «Безнең йортның яме», «Өчтаган», «Ярлыкау», «Озын-озак балачак», «Авыл адвокатлары» («Дружба народов» журналы, 1988, № 8) повестьлары киң танылган.

Мостай Кәрим әсәрләре Россия һәм дөньяның дистәләгән теленә тәрҗемә ителгән. 1978 елда Свердловск киностудиясе «Ай тотылган төндә» пьесасы буенча шул ук исемдәге фильм төшерә.

2019 елның 19 сентябрендә, Мостай Кәримнең тууына 100 ел тулу алдыннан, режиссёр Александр Галибин төшергән «Сестрёнка» исемле тулы метражлы Россия фильмы прокатка чыга. Фильм Мостай Кәримнең «Безнең өйнең яме» повестенә нигезләнгән.

«Озын-озак балачак» повесте 2004 елда «Башкортостан» киностудиясендә режиссёр-куючы Булат Йосыпов тарафыннан экранлаштырылган. 2023 елның маенда Кәримнең шул ук исемдәге повесте буенча режиссёр Айнур Әскаров төшергән «Ярлыкау» хәрби драмасы прокатка чыга^[9].

Хатыны — Рауза.
Улы — Илгиз Кәримов (1942—2019), язучы, тәрҗемәче. Аның хатыны — Нәзифә Кәримова (1947), язучы, журналист. Балалары — Айгөл, Нияз.

Кызы — Әлфия Кәримова (Балабан); аның улы — эшмәкәр, миллиардер Тимербулат Кәримов (Балабан; 1974 елда туган). Тимербулатның хатыны — Инга (1982), «Роснефть» ширкәте башлыгы Игорь Сечинның кызы.

2013 елда язучының улы, кызы һәм оныгы Мостай Кәрим исемендәге Фондны оештыра. Аның төп бурычларының берсе — башкорт теле һәм әдәбиятына ярдәм итү.

Фонд мәктәпләрдә (шул исәптән авыл җирлегендә дә) башкорт телен өйрәнүгә, шулай ук югары уку йортларында башкорт теле һәм әдәбиятын, туган якны өйрәнүне, Башкортстан тарихын тикшерү буенча академик программаларга да булышлык итә^[10].

• Социалистик Хезмәт Герое (19.10.1979);
• II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлар өчен» ордены (9.11.2004) — ил әдәбиятын үстерүгә керткән күренекле өлеше һәм күпьеллык иҗади эшчәнлеге өчен^[11];
• III дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлар өчен» ордены (28.04.1995) — дәүләт алдындагы хезмәтләре, хезмәттә, фәндә, мәдәнияттә, сәнгатьтә ирешкән уңышлары, халыклар арасында дуслыкны һәм хезмәттәшлекне ныгытуга керткән зур өлеше өчен^[12];
• ике Ленин ордены (28.10.1967; 19.10.1979);
• I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (11.03.1985);
• II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (17.07.1945);
• ике Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (8.06.1955; 28.11.1969);
• Халыклар дуслыгы ордены (16.12.1984);
• Кызыл Йолдыз ордены (25.09.1944);
• «Хөрмәт, илгесе» ордены (22.03.1949);
• медальләр;
• РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1982);
• Башкорт АССРның халык шагыйре (1963);
• Башкортстан Фәннәр академиясенең мактаулы академигы (1992);
• Ленин премиясе (1984) — «Ташлама утны, Прометей!» трагедиясе һәм «Озын-озак балачак» повесте өчен;
• СССР Дәүләт премиясе (1972) — «Еллар артыннан» (1971) шигырьләр җыентыгы өчен;
• К. С. Станиславский исемендәге РСФСР Дәүләт премиясе (1967) — Башкорт академия драма театры сәхнәсендә куелган «Ай тотылган төндә» пьесасы өчен;
• Салават Юлаев исемендәге республика премиясе (1967) — "Сайланма әсәрләр"нең 1 нче томы өчен;
• Әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә М. А. Шолохов исемендәге халыкара премия (1999);
• Х. К. Андерсен исемендәге халыкара жюриның Мактаулы дипломы (1978) — «Хәбәр көтәм» китабы өчен.

• Мостай Кәрим исемендәге урамнар Мәскәү^[13], Уфа, Казан^[14], Алматы^[15], Екатеринбург^[16] шәһәрләрендә, шулай ук Башкортстанның күп торак пунктларында: Бөре, Нефтекама, Яңавыл шәһәрләрендә, Жуков, Иглин, Кармаскалы, Кляшево, Красная Горка, Кушнаренко, Чесноковка, Шамонин авылларында һәм Чишмә бистәсендә бар^[17].
• Уфадагы 158 нче Башкорт гимназиясенә^[18] һәм Башкортстанның Чишмә районы Кенәш авылындагы урта мәктәпкә Мостай Кәрим исеме бирелә^[19]
• Башкорт композиторы Фәнил Ибраһимов шагыйрьнең «Озын-озак балачак» повестена нигезләнеп, ике музыкаль әсәр иҗат итә: кыллы квартет өчен «Канон» һәм «Морагыйм белән Акйолдызның аерылышу күренеше».
• Уфаның Энгельс урамында Мостай Кәрим 1999—2005 елларда яшәгән йорт диварына истәлек тактасы эленгән^[20].
• 2013 елның 10 октябрендә Уфада, Профсоюзлар йорты бинасы каршында, Мостай Кәримгә һәйкәл ачыла^[21]. Һәйкәлнең биеклеге — 6 метр, озынлыгы — 15 метр^[22][23]. Авторы — Россия сәнгать академиясенең академигы, Россия Федерациясенең халык рәссамы Андрей Ковальчук.

• 1990 елда Башкортстанның Мәчетле районы үзәге Олы Ыктамагы авылында, үзәк район китапханәсе каршында Мостай Кәримгә бюст куелган^[24].
• Башкорт дәүләт университеты филология факультетының сәләтле студентлары өчен Мостай Кәрим исемендәге еллык стипендия булдырыла^[25].
• 2017 елның көзендә «Аэрофлот» авиакомпаниясенең Sukhoi Superjet 100 пассажир очкычларының берсенә Башкорт АССРның халык шагыйре Мостай Кәрим исеме бирелә^[26]. 2019 елның 5 маенда очкыч Шереметьево аэропортына төшеп утырганда һәлакәткә очрый һәм яна башлый^[27].
• 2017 елның 20 октябрендә Уфада, Мостай Кәрим укыган Башкорт дәүләт университетының баш корпусы фасадына истәлекле такта куела. Авторы — Россия Сәнгать академиясенең академигы, Россия Федерациясенең халык рәссамы Андрей Ковальчук^[28].
• 2017 елның 20 октябрендә Уфада Башкорт дәүләт университетында Мостай Кәрим исемендәге иҗат остаханәсе — башкорт теле һәм әдәбиятын өйрәнү үзәге ачыла^[29][30]. «Мостай Кәрим» — 2020 елда Түбән Новгородның «Красное Сормово» заводында PV300 проекты буенча төзелгән дүрт палубалы теплоход, «Водоходъ» компаниясенең иң яңа круиз лайнеры^[31][32].
• 2019 елның 15 маенда Мостай Кәримнең тууына 100 ел тулу уңаеннан почта маркасы әйләнешкә чыгарыла^[33][34]. 2019 елның 31 маенда Уфа халыкара аэропортына Мостай Кәрим исеме бирелә^[35].
• 2019 елның 5 сентябрендә Россия Банкы Мостай Кәримнең тууына 100 ел тулуга багышланган истәлекле көмеш тәңкәне әйләнешкә чыгара. Тәңкәнең тиражы — 3 мең данә, номиналы — 2 сум^[36]. 2019 елның 19 сентябрендә Мостай Кәримнең «Безнең өйнең яме» повесте буенча төшерелгән «Сестрёнка» нәфис фильмы прокатка чыга^[37][38]. Фильмның прокатчысы — Walt Disney ширкәте^[39]. Саида Медведеваның «Мастерская» кинокомпаниясе төшергән «Мостай» документаль фильмының премьерасы 2019 елның 12 октябрендә Мәскәүдә, 19 октябрендә Уфада уза^[40][41].
• 2019 елның 18 октябрендә Уфада Мостай Кәримнең «Таганок» повесте мотивлары буенча төшерелгән «Таганок отряды» фильмы күрсәтелә^[42]. 2019 елның 18 октябрендә М. Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогика университетында Мостай Кәрим исемендәге аудитория^[43] һәм шагыйрьнең бюсты ачыла^[44]. 2019 елның 19 октябрендә Мостай Кәримнең тууына 100 ел тулу уңаеннан аның исемендәге Башкортстан Республикасының Милли яшьләр театрында Иосиф Кобзонга һәм Андрей Дементьевка мемориаль такталар куела^[45]. 2019 елның 20 октябрендә Мостай Кәримнең 100 еллык юбилее кысаларында шагыйрьнең кече ватанында, Башкортстан Республикасының Чишмә районы Кенәш авылында, Мәдәният йорты ачыла һәм Мостай Кәрим исемендәге мәктәп ишегалдында исемле агачлар утыртыла^[46][47].
• Язучыга Уфада (2013) һәм Казанда (2020)^[48] һәйкәл куела.
• Уфаның Милли яшьләр театрына исеме бирелә.
• 2019 елда Россия Федерациясе Президенты указы нигезендә Уфа халыкара аэропортына Мостай Кәрим исеме бирелә^[49].
• «Мостай Кәрим» — 2019 елда Түбән Новгородның «Кызыл Сормово» заводында төзелгән биш йолдызлы круиз лайнеры. Идел елгасы буйлап сәяхәтләр өчен файдаланыла^[50].
• 2023 елда «Мотор фильм студия» кинокомпаниясе, Россия Федерациясе Мәдәният министрлыгы һәм Мостай Кәрим исемендәге фонд ярдәме белән, Мостай Кәримнең «Ярлыкау» повесте нигезендә «Помилование» («Ярлыкау») исемле хәрби драма төшерә. Фильмның сценарий авторы — Айдар Акманов, режиссеры — Айнур Әскаров, продюсерлары — Михаил Курбатов, Тимербулат Кәримов һәм Дмитрий Фикс. Төп рольне Александр Новиков башкара^[51][52].
• 2023 елның 29 июнендә Кавказда, Кабарда-Балкариядәге исемсез тау түбәсенә исеме бирелгән. Түбәнең биеклеге — 3703 метр^[53].
• 2026 елның 26 февралендә Казанда Мостай Кәримгә һәйкәл ачыла^[54].