Мәлих Харис

Мәлих Харис улы Харисов 1915 елның 14 гыйнварында (яңа стиль буенча 27 гыйнварда) Уфа губернасының Бәләбәй өязе Яңа Коты авылында (хәзерге — Башкортстан Республикасының Чакмагыш районы) ярлы крестьян гаиләсендә туа. Иртә ятим кала: Мәлихкә дүрт яшь булганда әтисе вафат була. Башлангыч белемне туган авылында ала. Соңрак гаилә Үрмәт авылына (хәзерге — Башкортстан Республикасының Илеш районы) күченә, анда ул балачакта көтүче булып эшли. Биредә җиде сыйныф тәмамлый һәм Уфага китеп, кооператив техникумына укырга керә.

1937 елда техникумны тәмамлагач, К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогика институтының (хәзерге — Уфа фән һәм технологияләр университеты) тел һәм әдәбият факультетына укырга керә. Институтны 1941 елда тәмамлый.

Бөек Ватан сугышының беренче көннәреннән үк Мәлих Харис Кызыл Армия сафларына чакырыла. Сугышларда катнаша, яралана. Командирлар курсларын тәмамлап, офицер дәрәҗәсен ала. 1944 елның 14 мартында һәлак була. Бер мәгълүмат буенча, һәлак булган урыны — Калинин өлкәсенең Пустошка районы (хәзерге — Псков өлкәсе)^[1], икенче мәгълүмат буенча — ул Украинаны азат итү өчен барган сугышларда һәлак була^[2].

Вакытлы матбугатта 1934 елдан басыла башлый Уфада укыган елларында аның шигырьләре республика газета һәм журналларында «М. Харис» имзасы белән нәшер ителә. 1941 елга кадәр үз иҗатында рус, көнчыгыш һәм башкорт шигърияте традицияләрен берләштергән лирик шагыйрь буларак формалаша. Шагыйрьнең әсәрләре афористиклыгы, лиризмы һәм эмоциональлеге белән аерылып тора.

Мәлих Харисның сугышка кадәрге лирикасы патриотизм хисе белән сугарылган. Бу чор әсәрләре арасында — «Мин һөйәм» (1937; «Мин яратам»), «Тыуған ауылда» («Туган авылда»), «Өфө менән һаубуллашыу» («Уфа белән саубуллашу»; икесе дә — 1940) шигырьләре бар. Сугыш елларында Мәлих Харисның шигъри иҗатында совет солдатларының батырлыгы данлана. Хәрби әсәрләргә «Партизан анты» (1942; «Партизан анты»), «Онотмаһын мине Тыуған ил» («Онытмасын мине Туган ил»), «Хат» («Хат»), «Батыр тураһында баллада» («Батыр турында баллада»; барысы да — 1943) һәм башкалар керә.

Мәлих Харис тәрҗемә дә итә. Ул башкорт теленә М. Ю. Лермонтовның кайбер әсәрләрен һәм Алишер Нәваиның «Фәрһад һәм Ширин» поэмасыннан өзекләрне тәрҗемә иткән.

Мәлих Харисның әдәби мирасы шигырьләр, поэмалар һәм тәрҗемәләрдән тора. Аның «Йөрәк тауышы» («Йөрәк тавышы») дигән беренче шигырьләр җыентыгы 1944 елда, шагыйрь һәлак булгач, Уфада нәшер ителә. 1967 елда Башкортстан китап нәшрияты Башкортстанның халык шагыйре Н. Нәҗми сүз башы белән «Сайланма лирика» китабын чыгара. 1981 елда шигырьләр һәм истәлекләр кертелгән «Йәшлек — шат ғүмер шишмәһе» («Яшьлек — шат гомер чишмәсе») җыентыгы басыла. Шагыйрьнең рус теленә тәрҗемә ителгән иң яхшы шигырьләре 1974 елда «Башкорт лирикасы үрнәкләре» («Образцы башкирской лирики») сериясендә басылып чыга. Мәлих Харисның әсәрләре хрестоматияләргә, әдәбият дәреслекләренә, белешмәлекләргә һәм алты томлык "Башкорт әдәбияты тарихы"на кертелгән. Шагыйрьнең шигырьләренә җырлар язылган.

Мәлих Харисның әсәрләре хрестоматияләргә һәм әдәбият дәреслекләренә кертелгән. Шагыйрь турында мәкаләләр Башкорт энциклопедиясенең җиденче томына, «Совет Башкортстаны язучылары» («Писатели советской Башкирии») һәм «Башкорт җире язучылары» («Писатели земли башкирской») белешмәлекләренә урнаштырылган.