Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Мәрьям Рахманкулова

РУВИКИ проектының татар бүлегендә Рахманкулова фамилияле башка кешеләр турында да мәкаләләр бар


Мәрьям Габделманнан кызы Рахманкулова (рус. Марьям Маннановна (Габдельманнановна) Рахманкулова; 20 ноябрь 1901, Казан — 8 февраль 1990, Казан) — СССР опера җырчысы (меццо-сопрано), композитор, фольклорчы, РСФСР халык артисты, Татарстан АССР халык артисты, СССР Композиторлар берлеге әгъзасы[1][2]. Муса Җәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театры солисты (1939—1960), татар профессиональ опера һәм вокаль мәктәбенә нигез салучыларның берсе[3].

Тәрҗемәи хәле

Мәрьям Рахманкулова 1901 елның 20 ноябрендә (башка чыганаклар буенча — 1900 елның 1 гыйнварында) Казанда туа[3]. Милләте — татар.

Рахманкуловлар гаиләсенең йортында даими рәвештә музыкаль-әдәби кичәләр үткәрелә, аларның кунаклары татар әдәбияты классиклары Фатих Әмирхан һәм Габдулла Тукай була, алар яшь җырчының иртә ачылган вокаль сәләтен билгеләп үтәләр. Башлангыч белемне Казандагы Фатиха Аитованың татар кызлар мәктәбендә ала[1]. 1924—1928 елларда Казан көнчыгыш музыка техникумында опера җырчысы Екатерина Ковелькованың ялгыз җырлау сыйныфында белем ала[2]. Иҗатының башында композиторлар Салих Сәйдәшев һәм Мансур Мозаффаров белән хезмәттәшлек итә, алар аның даими концертмейстерлары була[4].

1927 елдан (даими рәвештә 1928—1934 елларда) Казанда Татарстан радиокомитетының солисты һәм музыкаль мөхәррире булып эшли[2]. 1930 елда Татарстан АССР иҗат делегациясе составында Мәскәүдә СССР халыкларының театрлар һәм сәнгать Бөтенсоюз олимпиадасында катнаша, анда милли фольклор әсәрләренең беренче граммофон язмаларын башкара[1].

1934—1938 елларда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваториясе каршындагы Татар опера студиясендә профессор Елизавета Петренконың ялгыз җырлау сыйныфында укый[5]. 1935—1937 елларда шунда ук профессорлар Борис Шехтер һәм Генрих Литинский җитәкчелегендә композициягә өйрәнә[6][7]. 1940 елда СССР Композиторлар берлегенә әгъза итеп кабул ителә[1].

1939—1960 елларда Татар дәүләт академия опера һәм балет театрының әйдәп баручы солисты була[2]. Ул - 1941 елда Нәҗип Җиһановның «Алтынчәч» операсы премьерасында Тугзак ана партиясенең беренче башкаручысы[8]. Бөек Ватан сугышы елларында фронтка концерт бригадалары белән чыга һәм тылдагы эвакогоспитальләрдә чыгыш ясый[3].

1990 елның 8 февралендә (башка белешмә мәгълүматлар буенча — 1988 елның 8 августында) Казанда вафат була. Казанның Яңа Татар бистәсендәге Татар зиратында җирләнгән[1].

Иҗаты

Мәрьям Рахманкулованың башкару сәнгате Европаның опера тавыш чыгару культурасын татар халык мелизматикасы һәм «озын көй» традицияләре белән берләштерә[1]. Ул - Жорж Бизеның шул ук исемдәге операсында Кармен образын татар телендә гәүдәләндергән беренче татар опера артисты[3].

Партияләре

  • Кармен — «Кармен» (Жорж Бизе)[3];
  • Тугзак — «Алтынчәч» (Нәҗип Җиһанов, беренче башкаручы, 1941)[8];
  • Сабира һәм Әминә — «Илдар» һәм «Намус» (Нәҗип Җиһанов)[1];
  • Бәдига — «Галиябану» (Мансур Мозаффаров);
  • Җиһан — «Башмагым» (Җәүдәт Фәйзи);
  • Шәрифәбикә — «Ялчы» (Салих Сәйдәшев);
  • Зәйтүнә — «Акчарлаклар» (Җәүдәт Фәйзи);
  • Талли һәм Җиһан — «Аршин мал алан» (Гозәер Хаҗибәков);
  • Графиня һәм Полина — «Пики дамасы» (Пётр Чайковский);
  • Любовь — «Мазепа» (Пётр Чайковский);
  • Ольга һәм Филиппьевна — «Евгений Онегин» (Пётр Чайковский);
  • Азучена — «Трубадур» (Джузеппе Верди);
  • Марфа — «Хованщина» (Модест Мусоргский).

Әсәрләре

Композиторның иҗади мирасы инструменталь пьесалар, вокаль цикллар, драма театры спектакльләренә һәм радиопостановкаларга язылган музыканы, шулай ук фольклор эшкәртмәләрен үз эченә ала[2]:

Кыллы оркестр өчен
  • «Кечкенә әкият» (1936)[2].
Тавыш һәм кыллы оркестр өчен
  • Ике татар җыры: «Елга» (1939), «Башмагым» (1942)[2].
Фортепиано өчен
  • «Сүзсез җыр» (1945)[2].
Фортепиано катнашында тавыш өчен
  • «Безнең җыр» (1948);
  • «Чәчәк» (Александр Пушкин шигыренә, 1951);
  • «Ватан» (Гадел Кутуй шигыренә, 1954);
  • «Кызыклы шәкерт» (Габдулла Тукай шигыренә, 1957);
  • «Кыз һәм күбәләк» (Габдулла Тукай шигыренә, 1960);
  • «Бишек җыры» (халык сүзләренә, 1963);
  • «Кунакка килегез» (Мәхмүт Хөсәен шигыренә, 1966);
  • «Ах, җырларым минем» (Әхмәт Ерикәй шигыренә, 1969);
  • «Куба турында җыр» (Мәхмүт Хөсәен шигыренә, 1972).
Хор өчен
Драма постановкаларына музыка һәм эшкәртмәләр
  • Дәрҗия Аппакованың «Тапкыр егет», Фәтхи Бурнашның «Таһир-Зөһрә», Нәкый Исәнбәтнең «Хуҗа Насретдин» пьесаларына музыкаль бизәлеш;
  • «Сакмар суы», «Гөлҗамал», «Асылъяр» татар һәм башкорт халык җырларын эшкәртү[1].

Бүләкләре

Исемен мәңгеләштерү

  • Казанда, опера җырчысы 1935—1968 елларда яшәгән йорт (Катанов тыкрыгы, 2) фасадына истәлек тактасы эленгән.
  • Мәрьям Габделманнан кызы Рахманкулованың музыкаль-нота кулъязмалары һәм архив материаллары Татарстан Республикасы Милли музее һәм Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты фондларында саклана[3].

Гаиләсе

  • Әтисе — Габделманнан Рахманкулов, Казандагы типография хезмәткәре;
  • апасы — Солтана Рахманкулова (1888—1916);
  • кызы — Лалә Шиһабетдинова (1921—2010), педагог-музыка белгече, Казан музыка училищесы укытучысы, Татарстан АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе[3].

Искәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты. Рахманкулова Марьям Габдельманнановна (рус.). Tatarica онлайн-энциклопедиясе (1 гыйнвар 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Татар энциклопедик сүзлеге. — Казан: ТР ФА Татар энциклопедиясе институты, 1999. — Б. 464.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Елена Порфирьева. Иҗади династия портретына штрихлар (рус.). «Казанские истории» газетасы (16 декабрь 2021). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 август 2026.
  4. ↑ 1 2 Хәйруллина З. Рахманкулова Мәрьям Габделман кызы // Халык артистлары: Очерклар. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1980. — Б. 426–432.
  5. ↑ П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваториясе каршындагы академия музыка училищесы. Петренко Елизавета Фёдоровна (1880–1951) (рус.). П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваториясе каршындагы АМУ (8 февраль 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 август 2026.
  6. ↑ П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваториясе. Литинский Генрих Ильич (рус.). П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваториясе (7 февраль 2014). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 август 2026.
  7. ↑ Келдыш Ю. В. (ред.). Музыкальная энциклопедия. — Мәскәү: Советская энциклопедия, Советский композитор, 1973–1982. — Т. 6.
  8. ↑ 1 2 Луиза Петрова. «Алтынчәч» операсын булдыру тарихына (рус.). «Миллиард.Татар» мәгълүмати-аналитик порталы (27 октябрь 2025). Мөрәҗәгать итү датасы: 18 август 2026.

Әдәбият

  • Хайруллина З. Рахманкулова Марьям Габдельмановна // Народные артисты: Очерки. — Казань: Татарское книжное издательство, 1980. — С. 426–432.
  • Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — С. 464.
  • Татарская энциклопедия. — Казань: Институт Татарской энциклопедии Академии наук Республики Татарстан, 2010. — Т. 5 (Р—Т).
  • Советские композиторы: краткий биографический справочник. — Москва: Советский композитор, 1957. — С. 482–483.

Сылтамалар

Төркемнәр