Шәех Баһаветдин шәкертләренең Көнбатыш Себер чит халыкларына каршы дини сугышлары турында

Кулъязмалар беренче мәртәбә рус теленә тәрҗемә ителә һәм «Шәех Баһауддин шәкертләренең Көнбатыш Себер чит халыкларына каршы дини сугышлары турында» исеме астында Казан университеты профессоры, тюрколог Н. Ф. Катанов тарафыннан бастырыла. Башта, 1903 елда, «Казан университетының гыйльми язмалары»нда  [рус.] (тат. басылып чыга (12 чыг. 1903. 133–146 б.), ә киләсе елга шунда ук аерым тираж белән бастырылалар. Соңрак кулъязмалар «Тубыл губерна музееның еллык басмасы» битләрендә дә дөнья күрәләр (Вып. 14. 1904. 191-216 б.).

Тубыл музей-тыюлыгы хезмәткәре И. В. Белич версиясе буенча, Катанов кулъязмалары 1900 елның 18 августында музейның «консерваторы» Н. Л. Скалозубов тарафыннан Төмән өлкәсенең Вагай районы, Олы Карагай авылында астана каравылчысыннан сатып алынган^[1].

Н. Ф. Катанов бастырып чыгарган текстның чыганагы булып, Тубыл музей-тыюлыгы архивында саклана торган ике кулъязма тора. Икесе дә татар телендә гарәп шрифты белән язылган. Асылда бу астана  [рус.] (тат. астана саклаучыларының берсенең шәҗәрәсе (сачара)^[2]. Авторлары — кулъязмага «Шейх Баховуддин шайхларнинг гарбий Сибирдаги диний жасоратлари» дип исем биргән Сәгъди Вәккас ибне Рәҗәп Аллаколов, икенчесенең авторы — Кашшаф ибне Әбүсәет.

Беренче тәрҗемәчесе һәм кулъязмаларны нәшер итүче Н. Ф. Катанов аларны борынгырак һәм үзенә таныш булмаган чыганакларның исемлеге дип уйлап, басмага язылган кереш сүзендә бу моментны аерым ассызыклап уза^[1]:

в рукописи Кашшафа в одном месте сказано, что предание списано из сочинения «Хасса-‘айны» — «Источник знатных лиц». Из сочинений с подобным заглавием Хаджи-Хальфа называет «Айну-ль-хаввас», принадлежащее некоему из г. Дейлема, но, разные ли это сочинения или одно и то же, судить не решаюсь.

Галимнәр Шәех Баһаветдин шәкертләренең Себергә походы турындагы сюжетны бәян иткән башка текстларның да булуын билгеләп үтәләр. Мәсәлән, РФА Көнчыгыш кулъязмалары институтында  [рус.] (тат. (элеккеге РФА Көнчыгышны өйрәнү институтының Санкт-Петербург филиалы) 1939 елдан соң «Тарих» дип аталган исемлек саклана. Тикшеренүче галимнәр Л. В. Дмитриева һәм С. Н. Моратов билгеләп үткәнчә, ул — «Көнбатыш Себердә исламның таралу тарихы һәм «Искир йуртига» Бохара ханнары җибәргән ислам вәгазьчеләре эшчәнлеге белән бәйле вакыйгаларның кыскача бәяны» булып тора. Археографлар «XIX гасырда Көнбатыш Себердә» язылган дип фаразлаган «Тарих»ның авторы билгеле түгел һәм күрсәтелмәгән. Исемлек рус теленә беркайчан да тулысынча тәрҗемә ителмәгән, бу аны өйрәнүне кыенлаштыра^[1]. Шунда ук XIX гасыр азагындагы билгесез авторның «Аслы нэсли Сала аулынынг» (рус. «О сущности рода (населения) аула Сала», «Происхождение аула Сала») әсәре дә бар, аның сюжеты алдагы кулъязма белән кисешә.

И. В. Белич сүзләренә караганда, 1988 елда аңа Төмән өлкәсенең Уват районы Уки авылында яшәүче М. И. Исхаковада эчтәлеге Катанов тапкан кулъязмаларга бик якын булган кулъязманы күрергә туры килә^[1]. Ниһаять, 2004 елда Төмән өлкәсенең Туган якны өйрәнү музее хезмәткәре Р. Х. Рәхимов Төмән дәүләт университеты хезмәткәре Г. И. Зиннәтуллина белән берлектә Аромаш районында Юрум астанасын саклаучы хатынның грамотасын таба. Грамота Катанов бастырган кулъязмалар сюжетын бәян итә. Шул ук елны Вагай районының Зур Карагай авылында РФА СО Археология һәм этнография институтының И. Г. Селезнев җитәкчелегендәге Омск филиалы экспедициясе тарафыннан, И. В. Белич катнашында, татар телендә гарәп әлифбасында язылган текстлы төргәк («Карагай кулъязмасы») табыла, анда төбәкнең исламлашу тарихы, мөселман дин эшлеклеләренең исемнәре һәм аларның күмелгән урыннары турында мәгълүматлар бар. 2009 елда әлеге чыганакның факсимилесе, оригинал тексты һәм тәрҗемәсе бастырыла^[3].

Селезнев экспедициясендә катнашучылар башта Хуҗа Шәех астанасы күзәтчесе Шимен шәех төзегән Карагай кулъязмасы пәйда булган дигән гипотезаны күтәрәләр. Аннары текст мулла Хилкат Йәркәнди тарафыннан эшкәртелә һәм Кашшаф ибне Әбүсәет тарафыннан күчереп языла. Вәккас ибне Рәҗәп Аллаколовның Сәгъди варианты Хилкат Йәркәнди кулъязмасының иҗади эшкәртмәсе булып тора^[3]. А. К. Бостанов та шундый нәтиҗә ясый^[4].

797 Һиҗри елда (1394–1395) елда имам Баһаветдин Нәкышбәнд Бохарада җыелган 366 укучысына Иртыш елгасына барырга һәм җирле халыкны исламга өндәргә боера. Шәехләрнең юлы Урта Урдадагы Шәйбан ханның күчмә җирләре аша уза. Шәйбан хан миссия белән рухланып, шәехләрне 1700 җайдак белән көчәйтә, үзе үк отрядны җитәкли.

Башланган дини сугыш нәтиҗәсендә 300 шәех һәм 1 448 сугышчы һәлак була, ә җирле халыкның югалтулары исәпләп бетергесез була. Шәйбан хан калган сугышчылары белән Урта Урдага Вәли хан (изге хан) титулы белән кайта. Исән калган 66 шәехнең өчесе Иртыш буенда җирле халыкны дингә өйрәтү өчен кала, аларның нәселенә Тубыл, Төмән, Тара һәм Томск шәһәрләрендәге хаҗилар һәм шәехләр керә. Калган 63 шәех Бохарага әйләнеп кайта һәм имам Баһаветдингә миссиянең үтәлеше турында хәбәр итә.

Алга таба текстта кайбер һәлак булган шәехләрнең исемнәре, аларның күмелгән урыннары һәм биредә җирле мөселман изгеләренә табыну турында мәгълүматлар китерелә.

Н. Ф. Катанов үзе үк сюжетның дөрес даталануына шикләнә. «Шәйбан хан» кулъязмаларында телгә алынганча, Катанов сүз Шибан (үлем вакыты 1248 елга кадәр) — Җучи улы — Мөхәммәд Шәйбәни турында (1451—1510) барырга мөмкин дип белдерә^[5].

Сюжетта тасвирланган вакыйгаларга хронологик яктан Низам әд-Дин Шаһи тарафыннан искә алынганган Аксак Тимернең 1389 елда «Иртыш ягына дошман эзләргә» җибәрелгән гаскәр башлыкларының (Җиһан шаһ баһадур, Омәр баһадур һәм Өч Кара баһадур) походы аеруча якын. Нойоннар Иртышка барып җитәләр һәм вилаятьне тулысынча талыйлар^[6]. Һәрхәлдә, бу алымны сюжет геройларының берсе — нәкъ менә 1389 елда вафат булган Бәһаветдин Нәкышбәндка бәйләргә мөмкин.

Аксак Тимернең 1391 елның апрелендә тәмамланган икенче походы да билгеле. Дошманны эзәрлекләү барышында Аксак Тимер «Себернең эчке чикләренә бәреп кергән», ә кире кайтканда Көньяк Урал һәм Көнбатыш Себер урман-далалары чикләрендә күченеп йөргән ниндидер Амат белән Саматны исламга күчергән, яннарына «диннең асыл кагыйдәләрен тарату һәм шаманлыкны бетерү өчен мөшәех укытучыларын җибәргән»^[3][7]. Мөгаен, нәкъ шул вакытта Себер татарлары арасында Аксак Тимер турында риваятьләр барлыкка килгәндер (мәсәлән, «Тубыл татарларының дәһшәтле Аксак патша турындагы риваяте»).

Тикшеренүләр күрсәткәнчә, Сәгъди Ваккас һәм Кашшаф кулъязмаларында телгә алынган 30 шәехнең күмелү урыннары һәм исемнәре 17 очракта мәгълүмат этнографик материаллар белән тулысынча раслана^[8]. Тәңгәллекнең югары дәрәҗәсе Тубыл язучысы, төбәк тарихын өйрәнүче В. Софроновка ислам динен кабул итү вакытына кагылышлы сораулар куярга мөмкинлек бирә^[9]

Кучумның Себергә килү датасы — 1557 ел. Документта күрсәтелгән 1394 елны дөрес дип кабул итсәк, бу ике вакыйга арасында 163 ел узган. Бу вакыт эчендә шәехләрнең исемнәре күптән онытылган булыр һәм аларны мондый төгәллек белән билгеләү мөмкин булмас иде. Халык шәехләрнең исемнәрен кайчан белгән — шулай ук билгесез. Сугышка чаклымы? Аннан соңмы? Алай булса, кемнән? Мөгаен, гаскәр белән һәлак булганнарның исемнәрен һәм аларның күмелгән урыннарын теркәп йөрүче елъязарлар булгандыр. Ләкин берничә гасырдан соң гына барлыкка килгән авылларның һәм урыннарның исемнәрен алар ничек белә алганнар? Шулай булгач, шәехләр явы 16 гасырның беренче чирегендә булган.

Төмән тикшеренүчесе Х.Ч. Алишина сюжетның хронологиясе турында турыдан-туры әйтмәсә дә, шәехләрнең барлык күмелгән урыннары Искәр тирмәсе (1495 елдан соң барлыкка килгән) территориясендә, аңа кадәрге Төмән ханлыгы территориясендәге бер генә ноктага да кагылмавын билгели^[9].

«Юрум астанасы саклаучысы грамотасы»н беренче булып ачкан төмәнле Р.Х. Рәхимов, үзе тапкан кулъязманы югарыда телгә алынган, Россия фәннәр академиясенең Шәрык кулъязмалары институтында сакланган текстлар турындагы хәбәрләр («Тарих» һәм «Аслы нэсли Сала аулынынг») белән чагыштырып, походта Баһ әт-Дин Вәләднең (1148-1231) шәкертләре катнашкан дигән версияне күтәрә, ә яу үзе патша улы Тайбугага кадәр 90–100 ел элек булган, дип белдерә. Үз чиратында, Тайбуга җитәкчелегендәге 500 җайдак походы белән төбәкне исламлаштыруның икенче дулкыны бәйле. Һәлак булган миссионерлар исемлеген Вәләднең улы мәшһүр Җәләлетдин Руми (1207–1273) төзегән. Шулай итеп, сюжет хронологиясе якынча XII гасырның икенче яртысына карарга тиеш^[2]. Шунысы кызык, тәкъдим ителгән хронология күренекле суфи Сөләйман Бакырганыйның (Хәким-Ата, 1104–1186) тормыш чорына туры килә, аның Вагай районында (Баеш астанасында) ялган күмелүе сюжетта искә алына.

Омск тикшеренүчесе А. К. Бустанов белдергәнчә^[4]:

аны җентекләп тикшерергә һәм тәрҗемәдә генә түгел, факсимиледа һәм текст җыелмасы белән дә бастырып чыгарасы урынга, ни өчен чираттагы кулъязманы табудан сенсация ясарга — мин аңламыйм. Мин «Юрум астанасы саклаучысы грамоталары» басмасын күздә тотам (биш ел элек Төмән өлкәсенең Аромаш районында табылган. Авт.). Петербургта миңа шундый ук текстлар очрады, һәм алар белән эшләү барышында тәрҗемәгә күп сораулар туды, доктор Марсель Ибраһим улы Әхмәтҗановка хөрмәтем чиксез булса да, ул башка Себер кулъязмалары текстларын исәпкә алмый диярлек. Барлык табылган текстларны филологик һәм тарихи шәрехләр белән җыелма, академик тикшерелгән басма белән эшләргә кирәклеге ачыклана.

Бостанов үзе, үткәрелгән тикшеренүләр нигезендә, әлегә Көнбатыш Себерне исламлаштыруда өстенлекле рольне Нәкышбәндия тәрикате вәкилләре уйнаган дигән башлангыч нәтиҗә ясарга мөмкин, дип саный. Димәк, сюжет хронологиясе XIV гасырга һәм соңрак каралырга тиеш.

А.Г. Селезнев экспедициясендә катнашучылар фикеренчә, Көнбатыш Себердә исламның таралуы мөстәкыйль күренеш түгел, бәлки Харәзем шәехләре инициативасы белән үткәрелгән Җучи Олысын һәм аның варисларын исламлаштыруда гомуми процессның бер өлеше булган. Алар арасында Али хуҗа Зәнги Ата (XII йөз ахыры — XIII йөз башы) төп роль уйнаган. Шул ук вакытта хронологик кысалар сыйфатында тикшеренүчеләр Үзбәк ханы Абелхәер (1428–1468) һәм Бохара ханы Абдулла II (1583—1598) идарәләрен бирәләр^[3].