Рус телендәге версияПартнёрлык проектларыМахсус проектлар
Телне алыштыру
РУВИКИ ТУРЫНДА

Башкортстан Республикасы Фәннәр академиясе


Башкортстан Республикасы Фәннәр академиясе (рус. Академия наук Республики Башкортостан, «Башкортстан Республикасы Фәннәр Академиясе» дәүләт бюджет фәнни учреждениесе; кыскартылган атама БР ФА) — Башкортстан Республикасының Югары дәүләт фәнни учреждениесе.

Тарихы

Академия 1991 елның 6 февралендә СССР Фәннәр Академиясенең башкорт филиалы базасында оеша. Башкорт ССР Югары Советы Президиумы мөстәкыйль учреждение төзү турында карар чыгара.

1991 елда оештыру җыелышында БР Фәннәр академиясенең беренче академиклары сайлана.

1992 елда беренче гомуми җыелышта БР ФА президенты итеп О. А. Кайбышев сайлана. Ул, Россия Фәннәр академиясе җитәкчелеге  [рус.] (тат. белән килештермичә, БР Югары Советының ул вакытта РФА Урал бүлегенә кергән башкорт фәнни үзәгенең барлык институтларын кертү турындагы Указы инициативасы белән чыга, бу Уфаның фәнни бергәлегендә таркалуга китерә.

Институтларның ведомствога каравы турындагы низаг Россия Фәннәр академиясе президенты Ю. С. Осипов һәм БАССР Югары Советы рәисе М. Г. Рәхимов очрашуыннан соң җайга салына. Уфаның академик институтларын РФА Урал бүлегеннән чыгарырга һәм РФА Президиумына турыдан-туры буйсынучы РФА Уфа фәнни үзәге составында калдырырга, ә БР Фәннәр академиясенә моңа кадәр фәнни үзәккә кермәгән институтлардан башка (сүз механика Институты һәм үтә сыгылмалылык Институты турында бара) тармак институтларын калдырырга карар кабул ителә.

РФАнең Уфа фәнни үзәге президиумы бинасы БР Фәннәр академиясенә тапшырыла. Ике президент сайлана ― РФА Уфа фәнни үзәге президенты һәм Башкортостан Республикасы Фәннәр академиясе президенты[1].

Яңа оешманың структурасы 27 учреждениене, шул исәптән РФА Уфа фәнни үзәгенең 11 институтын берләштергән, 6 тематик бүлекне үз эченә ала[2]. 1995 елның мартына тагын 4 яңа бүлек булдырыла.

Төбәк проблемаларын тикшерү һәм хәл итү максатында ике филиал оештырыла: Стәрлетамак (1998, 2016 елда Башкортстан Республикасы стратегик тикшеренүләр институтының Стәрлетамак филиалы итеп үзгәртелә[3]) һәм Сибай (1999, 2009 елдан — БР төбәк тикшеренүләре институты[4]).

1996—2003 елларда БР ФА һәм РФА УФҮ эшчәнлеге интеграцияләнә: президиумнар бергәләп эшли башлый, гомуми фәнни-оештыру структуралары, аспирантура, докторантура, «Гилем» нәшрияты булдырыла, инфраструктурадан (мәгълүмат челтәре, китапханә, сырхауханә, автобаза, балалар бакчалары, ял базасы) уртак файдалану оештырыла.

Академия республиканың һәм аның күпмилләтле халкының фәнни үсешен тәэмин итү бурычларын хәл итә, Республика фәнни оешмаларының, югары уку йортларының һәм предприятиеләренең тикшеренү, инновация эшчәнлеген интеграцияләүдә катнаша, фән һәм мәгариф арасындагы элемтәләрне ныгыта, Республика фәнни җәмәгатьчелегенең Россия һәм дөньяның башка илләре фәнни җәмәгатьчелекләре белән хезмәттәшлеген үстерә. Аның эше Башкортстан Республикасы Хөкүмәте тарафыннан расланган Республика фәнни-техник программаларына һәм республика башлыгының Башкортстан Республикасы парламентына (Башкортстан Республикасы Дәүләт җыелышы — корылтаена) еллык юлламаларына туры китереп алып барыла

2004 елдан БР ФА биш төркем фәнни учреждениеләр һәм оешмалардан тора. 2006 елда 5 тематик бүлек раслана.

2011 елга Фәннәр академиясе составында 10 учреждение һәм 2 филиал була[2].

2021 елда республика хакимияте БР Фәннәр академиясен үзгәртеп кору турында Карар кабул итә[5].

Структурасы

БР ФА идарәсенең югары органы булып академия әгъзаларыннан, фәннәр докторларыннан торган Гомуми җыелыш тора. Гомуми җыелыш уставны, аның бүлекләрен һәм филиалларын төзү, үзгәртеп оештыру һәм бетерү турында карарлар кабул итә, фәнни тикшеренүләрнең төп юнәлешләрен билгели, БР ФА президиумының фәнни-оештыру эшчәнлеге һәм фәнни тикшеренүләр нәтиҗәләре турында хисап докладын һ.б. раслый; Президентны, вице-президентларны, баш гыйльми секретарьны, БР ФА Президиумын һәм аның бүлекчәләренең академик-секретарьларын сайлый.

Башкортстан Республикасы Фәннәр Академиясе әгъзалары итеп фәнне күренекле хезмәтләре яки беренчел әһәмияткә ия хезмәтләре белән баеткан галимнәр сайлана. Академия шулай ук мактаулы һәм чит ил әгъзалары исемен булдыра, алар тарафыннан Башкортстанның һәм Россиянең, чит илләрнең танылган, илебездә һәм халыкара абруйга ия галимнәре, эшчәнлекнең төрле өлкәләренә зур өлеш керткән, республикада фән, мәгариф, икътисад һәм мәдәният үсешенә актив ярдәм итүче күренекле әдәбият, сәнгать, мәгариф һәм мәдәният эшлеклеләре сайлана.

2026 елга Фәннәр академиясе түбәндәге структурага ия:

Җитәкчелек

Билгеләнү елы буенча академия президентлары:

  • 1991 — Кайбышев Оскар Акрамович (1939—2017), металл белгече;
  • 1995 — Роберт Искәндәр улы Нигъмәтуллин (1940 елда туган), механик һәм математик;
  • 2004 — Марат Аксан улы Илһамов (1934 елда туган), механик һәм математик;
  • 2006 — Айрат Минһаҗ улы Шаммазов (1947 елда туган), тау инженеры;
  • 2011 — Рамил Нәзиф улы Бәхтизин (1955 елда туган), математик;
  • 2016 — Гаязов Әлфис Суфия улы (1956 елда туган), мөгаллим;
  • 2021 — Камил Нурулла улы Рамазанов  [рус.] (тат. (1981 елда туган), инженер.
Президиум

БР ФА Президиумына 28 кеше керә[6], алар арасында:

  • Камил Нурулла улы Рамазанов — БР ФА президенты,
  • Рөстәм Риф улы Даминев — вице-президент,
  • Дегтярёв Александр Николаевич — вице-президент
  • Руслан Иршат улы Аблеев— баш галим сәркатибе
шулай ук
  • Гөлфирә Риф кызы Абдуллина — социаль-гуманитар фәннәр һәм технологияләр бүлеге;
  • Ләйлә Ринат кызы Әхмәдиева — медицина фәннәре һәм сәламәтлек саклау бүлеге;
  • Әхәт Барый улы Бакиров — медицина фәннәре һәм сәламәтлек саклау бүлеге;
  • Рамил Нәзиф улы Бәхтизин — җир һәм нефть-газ технологияләре фәннәре бүлеге;
  • Мөхәррәм Мөхтәрәм улы Бикбов — медицина фәннәре һәм сәламәтлек саклау бүлеге;
  • Рим Абдулла улы Вәлиуллин — җир һәм нефть-газ технологияләре фәннәре бүлеге, академик-сәркатип;
  • Шамил Хәнәфи улы Ганцев — медицина фәннәре һәм сәламәтлек саклау бүлеге;
  • Ильяс Кадыйр улы Гыймалтдинов — математика, физика һәм машина төзелеше бүлеге;
  • Әлфис Суфия улы Гаязов — социаль-гуманитар фәннәр һәм технологияләр бүлеге;
  • Докичев Владимир Анатольевич — химия технологияләре һәм яңа материаллар бүлеге, академик-сәркатип;
  • Хәлил Мәсгут улы Сафин — авыл хуҗалыгы фәннәре;
  • Зорин Владимир Викторович — химия технологияләре һәм яңа материаллар бүлеге;
  • Морат Җәлил улы Киекбаев — социаль-гуманитар фәннәр һәм технологияләр бүлеге, академик-сәркатип;
  • Корзинкова Елена Николаевна — математика, физика һәм машина төзелеше бүлеге;
  • Мартыненко Василий Борисович — биология фәннәре бүлеге;
  • Салават Гомәр улы Мөдәрисов — авыл хуҗалыгы фәннәре бүлеге;
  • Парфенов Евгений Владимирович — математика, физика һәм машина белеме бүлеге;
  • Зорин Владимир Викторович — химия технологияләре һәм яңа материаллар бүлеге;
  • Плечев Владимир Вячеславович — медицина фәннәре һәм сәламәтлек саклау бүлеге;
  • Савельев Дмитрий Евгеньевич — җир һәм нефть-газ технологияләре фәннәре бүлеге;
  • Шамил Хәниф улы Солтанов — җир һәм нефть-газ технологияләре фәннәре бүлеге;
  • Ялил Төхвәт улы Сөендуков — биология фәннәре, Стратегик тикшеренүләр институтының Сибай филиалы җитәкчесе;
  • Тимербулатов Вил Мамилович — медицина фәннәре һәм сәламәтлек саклау бүлеге, академик-сәркатип;
  • Эльза Камил кызы — биология фәннәре бүлеге, куратор;
  • Айрат Минһаҗ улы Шаммазов — җир һәм нефть-газ технологияләре фәннәре бүлеге.
БР ФА бүлекләре
  • Социаль һәм гуманитар фәннәр һәм технологияләр бүлеге;
  • Математика, физика һәм машиналар белеме бүлеге;
  • Җир һәм нефть-газ технологияләре фәннәре бүлеге;
  • Химия технологияләре һәм яңа материаллар бүлеге;
  • Агро- һәм биотехнологияләр бүлеге;
  • Медицина фәннәре һәм сәламәтлек саклау бүлеге.
Институтлар
  • «Башкортстан Республикасы Фәннәр Академиясе» дәүләт бюджет фәнни учреждениесенең стратегик тикшеренүләр институты
  • «Башкортстан Республикасы Фәннәр Академиясе» дәүләт бюджет фәнни учреждениесенең Башкорт энциклопедиясе институты
Ведомство буйсынуындагы оешмалар
  • «Башкортстан Республикасы Фәннәр академиясенең тәҗрибә-эксперименталь җитештерүе белән гербицидлар һәм үсемлекләр үсешен көйләүчеләрнең фәнни-тикшеренү технологик институты» БР ДБУ

Академия әгъзалары

Хезмәттәшлек

Башкортстан Республикасы Фәннәр академиясе үзгәртеп корудан соң Кытай Халык Республикасы, Беларусь, Казакъстан, Кыргызстан, Таҗикстан, Әзәрбайҗан, Үзбәкстан, Абхазия, Төркия фәнни учреждениеләре һәм Мексиканың Коауила автоном университеты белән хезмәттәшлек турында килешүләр имзалый[8].

Премияләр

Башкортстан Республикасы Фәннәр академиясе фәннең төрле өлкәләрендә Н.Ә. Айтов, Д. Ф. Варфоломеев, Г. В. Вахрушев, С. А. Гаврилов, В. К. Гыйрфанов, Зәки Вәлиди (Ә. Ә Вәлидов), К. П. Краузе, Г. Х. Кудоярова, Р. Г. Кузеева, С. Г. Кунакбаев, А. Ф. Леонтьев, Р. Р. Мәүлетов, С. Р. Рафиков, М. И. Такумбәтов, Г. Н. Терегулов, К. Р. Тимергазин, А. А. Трофимук, М. И. Өметбаев исемендәге 18 премияне гамәлгә куя.

Басмалар

Академия «Вестник Академии наук Республики Башкортостан» һәм «Проблемы востоковедения» журналларын чыгара.

Искәрмәләр

  1. ↑ Из истории создания Академии наук республики Башкортостан. 1991-1993 годы. cyberleninka.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 май 2026.
  2. ↑ 1 2 Академии наук республики Башкортостан - 20 лет. cyberleninka.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 май 2026.
  3. ↑ Стерлитамакский филиал — Институт стратегических исследований Республики Башкортостан (рус.). isi-rb.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 май 2026.
  4. ↑ Ф.М.Сулейманов. Институт региональных исследований // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
  5. ↑ Финансирование развития науки в Башкирии хотят увеличить на ₽400 млн — РБК (рус.). ufa.rbc.ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 май 2026.
  6. ↑ Состав Президиума АН РБ. Академия Наук Республики Башкортостан. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 май 2026.
  7. ↑ М. Ильгамов, Г. Хусаинова. Академии наук Республики Башкортостан - 20 лет (рус.). cyberleninka.ru. Вестник Академии наук РБ// том 16, №1 (2011). Мөрәҗәгать итү датасы: 22 май 2026.
  8. ↑ Международное научное сотрудничество. ru. Мөрәҗәгать итү датасы: 22 май 2026.

Сылтамалар

  • Официальный веб-сайт АН РБ Архивная копия от 9 октябрь 2012 на Wayback Machine
  • Башкортстан Республикасы Фәннәр академиясе // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.

Тема буенча өстәмә

Төркемнәр